Sunday, July 22, 2018

Στην άλλη ζωή…



Μεγαλώνοντας στενεύουν τα περιθώρια. Όχι μόνο του χρόνου αλλά και των δυνατοτήτων.

Όμως υπάρχουν πράγματα που θέλω οπωσδήποτε να τα ζήσω. Μου είναι π.χ. αδιανόητο να εξαφανιστώ από αυτό τον κόσμο χωρίς να έχω περιηγηθεί την Ινδία. Έχω ασχοληθεί χρόνια με την ιστορία και την σκέψη της, έχω γράψει βιβλία, έχω μελετήσει την τέχνη της. Από τον καιρό που, παιδί, διάβαζα Κίπλινγκ, νοσταλγώ την Ινδία. Αλλά δεν μπόρεσα ποτέ να πάω. Και φυσικά δεν ήθελα να την επισκεφθώ με τουρ πακέτο – αλλά μόνος και με άφθονο χρόνο στη διάθεσή μου. Ε, όταν είχα τις αντοχές δεν είχα τα μέσα – μετά δεν είχα τις δυνάμεις.

Και κάτι πιο κοντινό: δεν έχω αποβιβαστεί στα περισσότερα ελληνικά νησιά. Στο Ιόνιο κάτι γίνεται (μου λείπουν οι Παξοί). Πρόπερσι συμπλήρωσα με τα υπέροχα Κύθηρα. Αλλά στο Αιγαίο – πανωλεθρία! Ούτε το 15%. Χάλια και στα Δωδεκάνησα και τις Σποράδες.

Αν πείτε για τα βιβλία που δεν έχω διαβάσει… τραγωδία! Και κάθε μέρα πληθαίνουν.

Κι επειδή μου είναι αδιανόητο πως θα φύγω πεινασμένος και στερημένος, άρχισα να πιστεύω πως – δεν είναι δυνατόν! – θα υπάρχει και άλλη ζωή. Δεν μπορεί όποιος μας έπλασε (ο Θεός, η Φύση) να έβαλε μέσα μας τόσες επιθυμίες, ανάγκες, μεράκια, σεβντάδες – χωρίς να φροντίσει για την εκπλήρωσή τους. Θα ήταν άδικο!

Κάποιος θα με ρωτήσει: - ποιος σου είπε πως η ζωή είναι δίκαια;

Λογικά σωστό. Κανείς. Αλλά αυτό δεν με εμποδίζει από το να ονειρεύομαι μία ακόμα ζωή. Όχι, δεν με ενδιαφέρουν τα συννεφάκια και οι άρπες του Παραδείσου, ούτε τα ουρί και τα πιλάφια των Μουσουλμάνων. Απλή ζωή θέλω, σαν αυτή που έζησα, αλλά μεγαλύτερη ακόμα σε πλούτο και διάρκεια… Ίσως και να ανανεώνεται στο τέλος.

Τι θα έκανα στον επόμενο βίο μου; Να ένας πρώτος, πρόχειρος κατάλογος. Ξεκινώντας με τα πράγματα που δεν προλαβαίνω πια ούτε να ονειρευτώ:

Θα άλλαζα τέχνη και επάγγελμα. Από συγγραφέας, θα γινόμουν μουσικός. Από μικρός το επιθυμούσα – δεν μου το επέτρεψαν. Έτσι προσπάθησα να κάνω (μάλλον ανεπιτυχώς) μουσική με τις λέξεις.

Θα σπούδαζα μουσική, όχι μόνο θεωρητικά (όπως ήδη έκανα σ’ αυτή τη ζωή) αλλά και στην πράξη. Όργανο! Εκτελεστής – βιρτουόζος. Ίσως και συνθέτης;

Θα έδινα μεγαλύτερη προσοχή στο σώμα μου. Δεν θα πέρναγα τα μαθητικά μου χρόνια  κρυμμένος στις βιβλιοθήκες, αποφεύγοντας τα μαθήματα σωματικής αγωγής. (Τα θεωρούσα χάσιμο χρόνου). Θα έκανα και κάποιο σπορ – έτσι ώστε να διατηρήσω την φόρμα μου. Τώρα ξέρω…

Κι από εκεί και πέρα τα ίδια που έκανα σε αυτή τη ζωή, σε ακόμα μεγαλύτερη κλίμακα. Διάβασμα, σχέσεις, ταξίδια.

Α, βέβαια, θα χρειαζόμουν και κάποια δουλειά, για βιοπορισμό. Αν τα κατάφερνα, θα ακολουθούσα την συνταγή αυτής της ζωής. Θα νοίκιαζα το μυαλό μου για μερικά χρόνια και με τα έσοδα αυτά θα πορευόμουν τα υπόλοιπα. Κάτι θα κέρδιζα κι από την τέχνη μου – 
όπως έκανα τώρα, με τα βιβλία.

Τα χρήματα είναι πολύ σημαντικά, όχι γι’ αυτά που σου επιτρέπουν να κάνεις – αλλά γι αυτά που σου δίνουν την δυνατότητα να αποφύγεις. Στο σημερινό σύστημα (που μάλλον δεν θα έχει αλλάξει) είναι ο πρώτος παράγοντας ανεξαρτησίας. Έντεκα παραιτήσεις μου το απέδειξαν.

Α, ναι – και ίσως να ζούσα σε άλλη χώρα (κάποια κεντροευρωπαϊκή κατά προτίμηση) κάνοντας πάντα διακοπές στην Ελλάδα.

Κι αν δεν υπάρξει άλλη ζωή; Η – ακόμα χειρότερα – αν ισχύει η πίστη τόσων λαών στην μετεμψύχωση και ξαναζήσω σαν άλλο ον – π. χ. κατσαρίδα;

Ε, λοιπόν, σε αυτή την περίπτωση θα γίνω η πιο ενοχλητική και αντιπαθητική κατσαρίδα όλων των εποχών. Για να εκδικηθώ όσους θα ζουν, ενώ εγώ θα έρπω!



Sunday, July 15, 2018

Τα πρόσωπα και οι ιδέες



Την περασμένη Κυριακή έγραψα σε τούτη τη στήλη ένα κείμενο για την δυσκολία να είσαι φιλελεύθερος στην Ελλάδα. Κατέγραψα το γενικό πλαίσιο και την προσωπική μου περιπέτεια τόσο στη θεωρία όσο και στην πολιτική πράξη.

Το κείμενο είχε εξακόσιες λέξεις – από αυτές ούτε το δέκα τα εκατό αφορούσε τον Σταύρο Θεοδωράκη. Κι όμως αυτή η αναφορά κάλυψε όλο το θέμα.

Στην σημερινή «αγορά του δήμου» που λέγεται Facebook, το 100% των σχολίων επικεντρώθηκε στον Σταύρο Θεοδωράκη και στον Θάνο Τζήμερο  της παράταξης «Δημιουργία Ξανά!» που ξεφύτρωσε ως αντίπαλον δέος.

Ξαφνικά δεν συζητούσαμε για την ανυπαρξία φιλελεύθερης σκέψης και πολιτικής στην Ελλάδα, για την ιστορία και την προϊστορία τους – συζητούσαμε για πρόσωπα και για ιδιωτικές σχέσεις. Γιατί (άραγε) ενώ εγώ πρώτος είχα «διαφημίσει» (ουσιαστικά: αναφέρει) τον Τζήμερο, μετά τον εγκατέλειψα, πώς, ενώ ο Θεοδωράκης «με άδειασε» (για το Άγιον Φως) και με οδήγησε σε παραίτηση, εγώ εξακολουθώ να τον «διαφημίζω», κλπ. κλπ.

(Παρένθεση: ο όρος «διαφήμιση» συνεπάγεται την πληρωμή για την προβολή. Το να επαινώ κάποιον χωρίς να με πληρώνει γι αυτό, δεν είναι διαφήμιση. Αλλιώς κάθε ευνοϊκό σχόλιο, κάθε θετική κριτική, θα ήταν διαφημιστική καταχώριση! Αυτά για να μιλάμε σωστά Ελληνικά και να μην προσβάλουμε – έστω και αθέλητα – τους άλλους).

Η συζήτηση γύρω από το άρθρο εξελίχθηκε σε σκέτο κουτσομπολιό!

Αν έπρεπε να υπάρχει μία και μόνη απόδειξη γιατί δεν μπορούμε να έχουμε σωστή πολιτική στην Ελλάδα, θα αρκούσε αυτή η εκτροπή.

Από την στιγμή που δεν μας ενδιαφέρουν οι θεσμοί, οι ιδέες, τα προγράμματα – αλλά μόνο τα πρόσωπα – δεν θα γίνει ποτέ δυνατόν να αποκτήσουμε μία κοινωνία πολιτών με σταθερούς και στέρεους θεσμούς.

Ο Έλληνας, στις πολιτικές του επιλογές σπάνια σκέπτεται: αντιδρά αυθόρμητα με το συναίσθημα. Ο Τάδε είναι συμπαθητικός, ο Δείνα δυναμικός, ο άλλος ψυχρός και απόμακρος. Τώρα το τι λένε αυτοί, τι προτείνουν, τι πρεσβεύουν, είναι δευτερεύον θέμα. Ποιος ψηφοφόρος έχει μελετήσει διεξοδικά το πρόγραμμα ενός κόμματος; Η εκλογική του προτίμηση βασίζεται σε πρωτογενείς εντυπώσεις. Και φυσικά, στα προσωπικά του συμφέροντα (αχ, ο αθάνατος πελατειασμός!).

(Θα μου πείτε: πέρα από την θεωρητική του αδιαφορία, έχει και ένα σημαντικό λόγο που δεν το διαβάζει: Ποιο ελληνικό κομματικό πρόγραμμα εφαρμόστηκε ποτέ; Τι είμαστε εδώ – η Γαλλία με τον Μακρόν, που αποδείχθηκε ότι εννοούσε όσα είπε;)

Μου θυμίζουν, οι συμπολίτες μας, τους ανθρώπους που αγοράζουν ένα πολύπλοκο τεχνολογικό προϊόν – αλλά αρνούνται να διαβάσουν τις οδηγίες χρήσεως. (Χέρι στην καρδιά: πόσοι έχουν μελετήσει τον τόμο που συνοδεύει ένα καινούργιο αυτοκίνητο;) Και μετά βλαστημάνε όταν πατάνε το λάθος κουμπί ή γυρίζουν τον τυχαίο διακόπτη.

Έ, λοιπόν, το κράτος είναι ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο προϊόν. Και η κατανόηση των βασικών του λειτουργιών είναι εξίσου σημαντική με την γνώση του χειρισμού ενός νέου αυτοκινήτου.

Αυτά θα έπρεπε να αποτελούσαν βασικό μάθημα ήδη από το σχολείο. (Ναι, ξέρω ότι υπάρχει. «Αγωγή Πολίτη». Αλλά διδάσκεται στην έκτη Δημοτικού – σε παιδιά μάλλον ανώριμα για να το κατανοήσουν από εκπαιδευτικούς που δεν το έχουν διδαχθεί. Πόσοι το θυμούνται; Βλέπετε δεν είναι εξεταστέα ύλη στις εισαγωγικές και δεν διδάσκεται στα φροντιστήρια). Αν σας ρωτήσει κάποιος ξαφνικά γιατί είναι βασική η τήρηση των δικαιωμάτων της μειοψηφίας – πόσο εύκολα μπορείτε να του απαντήσετε;

Χλευάζουμε τους Βόρειους Ευρωπαίους ότι είναι τυπολάτρες και σχολαστικοί – όμως εκεί το Κράτος και η Κοινωνία λειτουργούνε ρολόι.

Ενώ στην Ελλάδα το μόνο πράγμα που λειτουργεί είναι το Survivor

Sunday, July 08, 2018

Περιπέτειες παλαιοφιλελεύθερου


Έχω την εντύπωση ότι γεννήθηκα φιλελεύθερος – αλλά το συνειδητοποίησα πολλά χρόνια μετά. Όπως ο ήρωας του Μολιέρου, που αργότερα κατάλαβε ότι σε όλη τη ζωή του μιλούσε πρόζα, έτσι κι εγώ όταν άρχισα να διαβάζω τα βασικά κείμενα του φιλελευθερισμού ένιωσα μία αποκάλυψη. «Μα αυτά πίστευα και πιστεύω, από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου!». Γιατί το κράτος δικαίου, ο διαχωρισμός των εξουσιών και ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων, μου φάνταζαν σχεδόν αυτονόητα.

Να διευκρινίσω άλλη μια φορά (απαραίτητο σε αυτή τη χώρα) ότι δεν υπήρξα ποτέ νέο-φιλελεύθερος. Την εποχή που ανδρώθηκα εγώ, δεν είχε ακόμα ακουστεί ο Νέο-εξαποδώ στην εδώ όχθη του Ατλαντικού.

Το να είσαι φιλελεύθερος στην Ελλάδα, είναι μία θλιβερή ιστορία. Ούτε η Ελλάδα αλλά ούτε η Ανατολική Ευρώπη έχουν τέτοια παράδοση. Δεν έζησαν ούτε Αναγέννηση, ούτε Μεταρρύθμιση, ούτε Διαφωτισμό.  Ο όρος κυκλοφορούσε από την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου, αλλά τότε απλώς σου κόλλαγε μία κομματική ταυτότητα. Κι ακόμα και σήμερα, μετά τόσα χρόνια, φιλελεύθερη σκέψη αλλά και παράταξη δεν υπάρχει σε αυτή τη χώρα. Μερικοί μεμονωμένοι άνθρωποι προσπαθούν να ακουστούν, όμως μέσα στον ιδεολογικό όχλο χάνονται οι φωνές τους.

Προσπάθησα να προσθέσω κι εγώ την δική μου. Από το 1962 μέχρι το 2016 έγραψα και δημοσίευσα εννέα βιβλία που είχαν άμεση σχέση με το θέμα. Το πιο «βαρύ»: «Ασκήσεις Ελευθερίας» (2005), 530 μεγάλες σελίδες.  

(Όλα αυτά τα βιβλία έκαναν αρκετές επανεκδόσεις. Τα παλαιότερα δεν υπάρχουν στα βιβλιοπωλεία, αλλά βασικά κείμενά τους είναι διαθέσιμα στις ιστοσελίδες μου: ndimou.gr. Πληκτρολογήστε τη λέξη «ελευθερία» στο παραθυράκι της αναζήτησης και θα εμφανιστούν πολλά βιβλία και κείμενα).

Όμως δεν έμεινα στη θεωρία. Πίστευα – και το πιστεύω ακόμα – πως ο Στέφανος Μάνος είναι ένας άνθρωπος με σωστή και πρακτική (δηλαδή χρήσιμη) σκέψη. Το 1999, όταν αποφάσισε να δημιουργήσει μία δική του παράταξη (τους «Φιλελεύθερους» ή «Ταύρους») τον ακολούθησα – έγινα και μέλος στην Διοικούσα Επιτροπή. Είναι γνωστή η ιστορία αυτού του κόμματος (που επιβραβεύθηκε με 1,65% στις Ευρωεκλογές) όπως και της πρώτης «Δράσης» που το ακολούθησε. Κι όμως ήταν το μόνο κόμμα στην πρόσφατη ελληνική ιστορία που είχε πλήρεις και σωστά επεξεργασμένες θέσεις για όλα τα θέματα. Τολμηρές και σωτήριες. Αλλά ποιος στην Ελλάδα θέλει τέτοια κόμματα;

Περνάνε αρκετά χρόνια και ο Σταύρος Θεοδωράκης αποφασίζει να κατέβει στην πολιτική. Άλλη μία ελπίδα. Ο Σταύρος δεν έχει το δημιουργικό μυαλό του Μάνου, αλλά είναι ορθολογιστής και έντιμος. Όσο για τον φιλελευθερισμό, σαν λογικός άνθρωπος, ήταν αναγκαστικά φιλελεύθερος. Στάθηκα δίπλα του  στην ίδρυση του Ποταμιού. Χωρίσαμε για λίγο αργότερα (όχι από δική μου πρόθεση) αλλά εξακολουθώ να πιστεύω σε αυτόν. Η θητεία του στη Βουλή απέδειξε πως ήταν σταθερός στις απόψεις του – και ίσως ήταν ο μόνος που δεν παρασύρθηκε σε λαϊκισμούς.

Η περιπέτεια του ΚΙΝΑΛ ήταν οδυνηρή για το Ποτάμι. Αποκαλύφθηκε ότι οι άνθρωποι που μαζεύτηκαν εκεί, ήταν οι πιο συντηρητικοί από όλα τα κόμματα. Αντί για ένα καινοτόμο, προοδευτικό και μεταρρυθμιστικό Κέντρο, ονειρεύονταν μια επιστροφή στον ολετήρα της νεότερης Ελλάδας – το ΠΑΣΟΚ. 

Αυτό φάνηκε καθαρά από την ψηφοφορία για αρχηγό, στην οποία επέλεξαν, με μεγάλη  πλειοψηφία, την χειρότερη υποψηφιότητα.

Δεν ξέρω τι θα κάνει τώρα το Ποτάμι – θα ευχηθώ πάντως να διατηρηθεί αυτόνομο και να κατέβει στις επόμενες εκλογές, έστω και χωρίς πολλές ελπίδες. Κάπου πρέπει να στεγαστούνε και οι φιλελεύθεροι. Η Νέα Δημοκρατία παραμένει παλαιά, πιο παλιά και συντηρητικά φοβισμένη κι από την εποχή του ιδρυτή της – και τα άλλα κόμματα απλώς δεν υπάρχουν.

Γιατί σήμερα, πια, ένας είναι ο εχθρός: Ο ΛΑΪΚΙΣΜΟΣ!

Sunday, July 01, 2018

Οι τύχες των ποιητών

«Όταν πεθάνουν οι ποιητές είτε γίνονται αδριάντες, είτε δρόμοι» έγραψε κάπου ο Σεφέρης. Έγινε και τα δύο. Μάλιστα με τους δρόμους τα πήγε πολύ καλά: 22 φέρουν το όνομά του, μόνο στην Αθήνα.

Εκεί ξεπέρασε πολύ τον συνάδελφο (και στο Νόμπελ) Οδυσσέα Ελύτη. Ο «Οδικός Άτλας της Αθήνας» αναφέρει μόνο δύο δρόμους  με την επωνυμία του δεύτερού μας νομπελίστα.

(Γιατί άραγε τόση διαφορά; Χρονικά βέβαια προηγήθηκε ο Σεφέρης – κι αυτό έπαιξε ρόλο. Αλλά από κει και πέρα άγνωστες οι υπόγειες σχέσεις των δημοτικών συμβούλων με την ποίηση)

Ασυναγώνιστοι (ως δρόμοι) είναι οι «Εθνικοί» μας ποιητές. Ο Σολωμός μετράει 44 ονοματοδοσίες, ο Βαλαωρίτης 27 – ακόμα και ο σκοτεινός Ανδρέας Κάλβος, 19.

Φυσικά η συχνότητα της αναφοράς δεν αντικατοπτρίζει την αξία ενός ποιητή. Γιατί τότε ο Βαλαωρίτης θα ήταν καλύτερος από τον Καβάφη (8 δρόμοι) και τον Ρίτσο (μόλις 7). Και ο αφελής και ελαφρώς γελοίος (για τα δικά μας κριτήρια) νεορομαντικός Αχιλλέας Παράσχος, θα τους ξεπερνούσε όλους (9).

Όταν ήμασταν μαθητές μετρούσαμε την αξία των ποιητών από την παρουσία τους στην μοναδική τότε ανθολογία του Αποστολίδη (Ηρακλή και μετά Ρένου). Κοιτάγαμε τα περιεχόμενα: Πόσα ποιήματα έχει ο Α. και πόσα ο Β.;

Αλλά με τις νέες εκδόσεις άλλαζαν οι αναλογίες. Οι νεότεροι εκτόπιζαν τους παλιότερους, οι παλιότεροι δημοσίευαν καινούργιες συλλογές. Άλλαζαν και τα γούστα του ανθολόγου.

Μανία που έχουμε οι νεαροί αναγνώστες να κατατάσσουμε τους δημιουργούς όπως τους αθλητές. Είχα γράψει κάποτε για μία «Εθνική Ελλάδος» των ποιητών. Μέσα στους 11 είχα κατατάξει και την (τότε άγνωστη) Κική Δημουλά. Πολλοί ξαφνιάστηκαν – αλλά, τουλάχιστον εκεί, δικαιώθηκα.

Πιστεύω ότι ο καθένας από τους λάτρεις της ποίησης έχει κρυφά μέσα του μία λίστα από αγαπημένους ποιητές. Που μπορεί να μην είναι πάντα οι καλύτεροι – αλλά αυτοί που του ταιριάζουν. Τι θα πει άλλωστε «καλύτεροι». Υπάρχουν μεζούρες για την ποίηση;

Ένας από αυτούς που ιδιαίτερα αγαπώ είναι ο Νίκος Καρούζος (Έχει εκτιμηθεί για μόνον ένα δρόμο...) 

Πικρός, στυφός ποιητής με πολύ θάνατο στο έργο του. Θα μου αρκούσε και ένα από τα «ολιγόλεκτά» του:

πάτερ ημών ο εν τοις
ουρανοίς (κανείς)

Το κείμενο αυτό είναι αφιερωμένο στη μνήμη του. Ένας γνωστός μου από το Ναύπλιο μου έστειλε μία φωτογραφία του πατρικού του σπιτιού, που καταρρέει. Όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Νίκος Καρούζος. Πλούσιος Δήμος είναι το Ναύπλιο, με τόσο τουρισμό, έναν σημαντικό ποιητή γέννησε, δεν μπορεί να συντηρήσει και να σηματοδοτήσει το σπίτι του;
Φωτογρ. Φάνης Λελέμψης


Sunday, June 24, 2018

Πού είναι ο Χριστός;


Ακούω τα κλάματα και τις απελπισμένες οιμωγές των μικρών παιδιών που χωρίζει ο Τραμπ από τους γονείς τους, βλέπω τα λιπόσαρκα πρόσωπα των προσφύγων που μέρες τώρα γύριζαν στην Μεσόγειο περιμένοντας να τους δεχθεί κάποιο λιμάνι, ακούω τον θρήνο των Ιταλών Ρομά που απειλούνται με απογραφή και διωγμό, μαθαίνω για τις τραγικές συνθήκες στα ελληνικά στρατόπεδα των φυγάδων…

…κι εγώ, ο άθεος Χριστιανός, αναρωτιέμαι:

Πού είναι ο Χριστός; Πού είναι οι εκκλησίες τις οποίες ίδρυσαν οι μαθητές του; «Αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτόν» δεν έλεγε ο Ιησούς; Ή μήπως δεν είναι κάποιος πλησίον μας, επειδή έχει άλλο χρώμα, άλλη γλώσσα, άλλη θρησκεία;

Πού είναι η Καθολική Εκκλησία, ταμπουρωμένη μέσα στα αμύθητα πλούτη της, στο Βατικανό; Πού είναι ο Πάπας Φραγκίσκος, που παραδίδει μαθήματα αγάπης και φιλαλληλίας; Πού είναι οι φλογεροί τηλε-ευαγγελιστές των ΗΠΑ που θα έπρεπε να είχαν αφορίσει τον Τραμπ για την απάνθρωπη συμπεριφορά του; Πού είναι οι Ορθόδοξες εκκλησίες, τα πλούσια πατριαρχεία (με πρώτο των Ιεροσολύμων), η Ρωσική Ορθοδοξία, που αναβιώνει με τον Πούτιν; Πόσους μετανάστες και πρόσφυγες έχουν σώσει; Πόσους έχουν περιθάλψει, πόσους έχουν ταΐσει;

Δέχομαι πως οι πολιτικοί μας είναι λαϊκιστές, μισαλλόδοξοι, ανάλγητοι και άκαρδοι. Δέχομαι πως οι λαοί της Ευρώπης και της Αμερικής έχουν ντοπαριστεί από αυτούς τους πολιτικούς και δείχνουν πια μόνο τον εγωισμό και φιλοτομαρισμό τους. Και οι κραυγές του μίσους, του ρατσισμού, της έχθρας σκεπάζουν πια τις λίγες εξαιρέσεις.

Αλλά οι «άνθρωποι του Θεού»; Οι λειτουργοί μιας θρησκείας της Αγάπης; Γιατί δεν ξεκινάνε μία σταυροφορία παγκόσμια που να ξεσηκώσει τους πιστούς – και τους άπιστους; (Ίσως έτσι να γίνουν κι αυτοί πιστοί). Γιατί δεν πιέζουν αφόρητα τις πολιτικές ηγεσίες; Γιατί δεν ανοίγουν τα κεμέρια τους, τα θησαυροφυλάκιά τους, να φτιάξουν χώρους υποδοχής ανθρώπινους, για να κουρνιάσουν οι κυνηγημένοι; 

Πόσον καιρό έχουν να διαβάσουν την «Επί του Όρους Ομιλία»;

Αυτή η εποχή, όπου μέγας πλούτος και απόλυτη φτώχεια διαγκωνίζονται, είναι η κατεξοχήν στιγμή για να λάμψη η ποιότητα της Χριστιανικής διδασκαλίας. Αλλά οι λειτουργοί της απουσιάζουν!  Πάπες και Πατριάρχες, Επίσκοποι και Καρδινάλιοι, Μητροπολίτες και Ηγούμενοι, υπνώττουν.

Κι έμεινα εγώ, ένας άθεος Χριστιανός, να χτυπάω μία καμπάνα. 

Και να θυμάμαι το υπέροχο κείμενο του «Κατά Ματθαίον»:
«ἐπείνασα γὰρ καὶ  ἐδώκατέ  μοι  φαγεῖν,  ἐδίψησα  καὶ  ἐποτίσατέ  με,  ξένος  ἤμην  καὶ  συνηγάγετέ με, γυμνὸς  καὶ  περιεβάλετέ  με,  ἠσθένησα  καὶ  ἐπεσκέψασθέ  με,  ἐν φυλακῇ  ἤμην  καὶ  ἤλθετε πρός  με. 
τότε  ἀποκριθήσονται  αὐτῷ  οἱ  δίκαιοι  λέγοντες·  κύριε,  πότε  σε  εἴδομεν πεινῶντα   καὶ  ἐθρέψαμεν,  ἢ  διψῶντα  καὶ  ἐποτίσαμεν;  πότε  δέ  σε  εἴδομεν  ξένον  καὶ συνηγάγομεν, ἢ γυμνὸν καὶ περιεβάλομεν; πότε δέ σε εἴδομεν ἀσθενῆ ἢ ἐν φυλακῇ καὶ ἤλθομεν πρός  σε;   
καὶ  ἀποκριθεὶς  ὁ  βασιλεὺς  ἐρεῖ  αὐτοῖς·  ἀμὴν  λέγω  ὑμῖν,  ἐφʹ  ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε».

Αλλά λειτουργίες ξέρουμε, χρυσοποίκιλτα άμφια γνωρίζουμε, ψαλμωδίες αναπέμπουμε, το Ευαγγέλιο διαβάζουμε – αλλά χωρίς να προσέχουμε και να καταλαβαίνουμε τι λέει.

«των αδελφών μου των ελαχίστων…»

Ντροπή!




Sunday, June 17, 2018

Προοπτική: Μεσαίωνας!


Σε μία εκδήλωση γνώρισα ένα κύριο ο οποίος διαμαρτυρόταν έντονα για την ανεργία των νέων. «Ο γιός μου» έλεγε «πήρε το πτυχίο του πριν τρία χρόνια και είναι αδύνατο να βρει δουλειά! Τι κράτος είναι αυτό!». 

«Τι σπούδασε ο γιός σας;» τον ρώτησα.

«Νομικά».

«Εμ, τότε δεν φταίει το κράτος – φταίει ο ίδιος» απάντησα, προκαλώντας την έκρηξή του.

Είναι τραγικό: έχουμε ταυτόχρονα ένα εκατομμύριο ανέργους και εκατοντάδες χιλιάδες κενές θέσεις εργασίας! (1 στις 3: Έρευνα McKinsey). Παράγουμε μαζικά γιατρούς, δικηγόρους, μηχανικούς (κάναμε και νέα σχολή αρχιτεκτόνων στα Γιάννενα για να αυξήσουμε την ανεργία) αλλά δεν παράγουμε τις ειδικότητες που χρειάζεται η αγορά μας. Λείπουν κυρίως οι τεχνολογικές δεξιότητες – αλλά πού να βρεθούν αυτές τώρα που όλα τα ΤΕΙ αναβαθμίζονται σε πανεπιστήμια;

Όμως φταίει και το κράτος. Γιατί όλη η παιδεία μας είναι όχι μόνο παρελθοντολάγνα και αρχαιολατρική – αλλά και σαφώς αντιτεχνολογική. 

Θέλετε μία τρανταχτή απόδειξη;

Βρήκα στο Διαδίκτυο ένα κατάλογο (με την υπογραφή του φυσικομαθηματικού blogger Leo Kastanas) ο οποίος ξεκινάει με τον εξής πρόλογο:

«Για να μην έχετε απορίες περί της κυρίαρχης ιδεολογίας του έθνους μετά τη μεταπολίτευση, σας παρουσιάζω τις κεντρικές ιδέες των θεμάτων της έκθεσης στις εισαγωγικές εξετάσεις του γενικού λυκείου στο διάστημα 2000-2017. Ένα διάστημα με όλες τις πολιτικές παρατάξεις να έχουν παρελάσει από την εξουσία».

Δανείζομαι λοιπόν από αυτόν τον κατάλογο (με ευχαριστίες) και σχολιάζω. Από τα 17 θέματα που τέθηκαν στις εξετάσεις, τα δέκα περιέχουν, είτε δαιμονοποίηση της τεχνολογίας, είτε νοσταλγική ματιά προς το παρελθόν:

2001: Ο ρόλος του διανοούμενου στη σύγχρονη εποχή της εξειδίκευσης και της κατανάλωσης. (Κακό πράγμα και η εξειδίκευση και η κατανάλωση…).

2002: Η μοριακή βιολογία και η γενετική ως ανθρώπινη ματαιοδοξία προς αποφυγήν. (Αυτό αποτελεί σκέτη συκοφαντική δυσφήμιση της επιστήμης).

2003: Οικολογική κρίση ανισότητα κατανομής πόρων, κατανάλωση, αληθινή δημοκρατία, κλπ. (Σαφής ο ιδεολογικός προσανατολισμός).

2008: Η αξία της Παράδοσης (ουδέν σχόλιον).

2009: Το βιβλίο ως μέσο άμυνας κατά των ΜΜΕνημέρωσης. (Μέσο άμυνας – όχι μόρφωσης, καλλιέργειας, ή απόλαυσης).

2010: Ο φόβος να χάσεις τη δουλειά σου λόγω τεχνολογικών εξελίξεων και η ανάγκη της  αυτομόρφωσης.

2011: Η βόμβα της πληροφορίας.

2012: Η αρχαία τέχνη ως πρωτοπόρα και ζωντανή… (Ενώ η σύγχρονη… πα πα πα!).

2013: Η αποξένωση μεταξύ των ανθρώπων λόγω της τεχνολογίας (Το κακό είναι ότι το πιστεύουν αυτό που γράφουν και έχουν πείσει και το κοινό. Όλα τα μέσα που μας φέρνουν πιο κοντά, από το τηλέφωνο ως το διαδίκτυο, μας …αποξενώνουν).

Και η κορύφωση:

2017: Τα ευγενή ιδεώδη του ανθρωπισμού που διασύρονται στις μέρες μας και η ευθύνη της επιστήμης και της τεχνολογίας. (Διασύρονται! Καταλάβατε; Η επιστήμη και η τεχνολογία ΔΙΑΣΥΡΟΥΝ τα ευγενή ιδεώδη…).

Με αυτόν το σανό ταΐζονται οι νέοι μας. Αλίμονο δε σε αυτόν που θα γράψει διαφορετικά και θα ισχυριστεί π. χ. πως η ενασχόληση με την μοριακή βιολογία είναι χρήσιμη και ευεργετική για τον άνθρωπο – και όχι σκέτη …ματαιοδοξία.

(Όλοι αυτοί οι τύποι, σαν τους συντάκτες των θεμάτων, είναι πάντα φανατικοί εχθροί της τεχνολογίας μέχρι να αρρωστήσουν – οπότε καταφεύγουν στην ιατρική τεχνολογία και την βρίσκουν σωτήρια).

Έτσι έχουν ενσταλάξει την τεχνοφοβία και την απαξίωση της επιστήμης, μέσα στην σκέψη των νέων. Βάλτε και το πρόγραμμα των σχολείων από το οποίο απουσιάζουν – ή υποβαθμίζονται – όλα τα τεχνολογικά επιτεύγματα, καταλαβαίνετε γιατί όλοι ακολουθούμε την προτροπή του μακαριστού Χριστόδουλου: 

«Όπισθεν ολοταχώς!». 

Sunday, June 10, 2018

Όχι άλλο Μακεδονικό!



Κοντεύουν πια τρεις δεκαετίες που όλη η Ελλάδα ασχολείται με το όνομα του ακατανόμαστου κράτους στο βορρά μας. Αν είχαμε επενδύσει τόσο χρόνο και τόση ενέργεια σε κάποια παραγωγική διαδικασία, θα ήμασταν τώρα πλουσιότεροι. Πιθανόν να μην είχαμε καν κρίση. 
   
Από την αρχή δεν είχα φανταστεί τις διαστάσεις που θα έπαιρνε το πρόβλημα. Γνωρίζοντας την Βόρεια Ελλάδα ήξερα πως μέχρι το 1990 «μακεδόνες», «σλαβομακεδόνες» ή «ντόπιοι», ονομάζονταν οι μειονοτικοί που μιλούσαν την δική τους σλάβικη διάλεκτο (όταν δεν τους άκουγε ο χωροφύλακας). Οι υπόλοιποι ήταν ...Έλληνες.

Δεν ήταν μόνο η γλώσσα απαγορευμένη, αλλά και η λέξη «μακεδόνας». Θυμάμαι την έκπληξη ενός ηλικιωμένου μειονοτικού που βλέποντας να παρελαύνουν τα πανό του πρώτου συλλαλητηρίου, με ρώτησε: «ώστε τώρα μπορώ κι εγώ να λέω ότι είμαι μακεδόνας, χωρίς να τρώω ξύλο;».

Φαντάζομαι πως θα ένιωσε αργότερα, όταν όλη η Βόρεια Ελλάδα γέμισε φανατικούς μακεδόνες. Με καταγωγή από τον Πόντο (οι περισσότεροι) την Μικρά Ασία, και άλλες ελληνόφωνες περιοχές. 

Τότε φανταζόμουν ότι το θέμα θα λυθεί εύκολα και γρήγορα. Σκεπτόμουν ότι οι αρχαίοι Μακεδόνες έχουν εξαφανιστεί εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια (άρα είναι δύσκολο να μιλάμε για απογόνους, ένθεν και εκείθεν των συνόρων) ότι απλώς κληροδότησαν το όνομά τους σε μία γεωγραφική περιοχή που – όπως είχα μάθει στο σχολείο – μετά τους πολέμους μοιράστηκε σε τρία κράτη. (Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία).

Οι κάτοικοι κάθε γεωγραφικής περιοχής δικαιούνται να φέρουν το όνομά της. (Οι κάτοικοι της Κρήτης λέγονται Κρητικοί). Το διεθνές σύμφωνο της ΔΑΣΕ που έχουμε προσυπογράψει, κατοχυρώνει για κάθε άνθρωπο το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού. Απλώς, για να μην μπερδεύουμε τους Μακεδόνες, ένα προσδιοριστικό (Άνω, Νέα, Βόρεια, κλπ.) ήταν χρήσιμο. Κίνδυνος έτσι κι αλλιώς δεν υπήρχε, από ένα αδύναμο κράτος, χωρίς στρατό.

Τα είχα γράψει αυτά σε άρθρα το 1992 και αργότερα σε βιβλίο.

Τραγικό μου λάθος. Είχα υποτιμήσει τον συναισθηματικό, σχεδόν παροξυσμικό, εθνικισμό των Ελλήνων. Ξαφνικά όλοι οι Έλληνες έγιναν …Μακεδόνες. Και όχι μόνο τότε. Και τώρα, τριάντα χρόνια μετά, κατεβαίνουν στα συλλαλητήρια και ωρύονται!

Αν σκεφθεί κανείς τι κερδίσαμε και τι χάσαμε όλα αυτά τα χρόνια…

Δεν κερδίσαμε τίποτα. Αλλά χάσαμε το πιο σημαντικό – αυτό που υπερασπιζόμασταν: το όνομα! Παγκόσμια λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, χάρτες, προϊόντα, ταξιδιωτικοί οδηγοί, και 160 κράτη σε όλο τον κόσμο, το χρησιμοποιούν!

Αν νομίζετε, ότι επειδή θα γράψουμε ένα erga omnes, (ενώ στα 30 αυτά χρόνια όλη η υφήλιος ήδη την αποκαλεί «Μακεδονία»), δισεκατομμύρια άνθρωποι θα  αλλάξουν το όνομα που ξέρουν με ένα γλωσσοδέτη (gorna-severna), είστε αφελείς. Έχει ήδη καθιερωθεί και θα συνεχίσει ως Macedonia: είναι απλό, εύηχο, σύντομο και δεν υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης.

Θυμάμαι τον Σολωμό:

 «Δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ κι αγαπημένε
Πάντοτ’ ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε!»

Εύπιστος κι ευκολοπίστευτος στους δημαγωγούς και τους πατριδοκάπηλους – και προδομένος από  αυτούς – αλλά τελικά κι από τον ίδιο του τον εαυτό.

Θα γράψω τώρα κάτι βλάσφημο: δεν έχει πια ΚΑΜΙΑ ΣΗΜΑΣΙΑ το όνομα της ΠΔΓΜ.

Σημασία έχει ότι χάσαμε 30 χρόνια – ΚΑΙ ΤΟ ΟΝΟΜΑ. Σημασία είχε να είχαμε βρει τότε μία γρήγορη λύση και να είχαμε κερδίσει την εμπιστοσύνη και την συνεργασία ενός χρήσιμου γείτονα.

Σημασία έχει ότι το μόνιμο νεοελληνικό πλέγμα της ανασφάλειας, μας παρέσυρε άλλη μία φορά στην υπερβολή και στην αποτυχία.

Πραγματικά, δεν αντέχω να ξανακούσω για το «Μακεδονικό»!

Sunday, June 03, 2018

Ο Μαύρος Ιός

Ένας ιός πλανάται πάνω από την Ευρώπη. (Συνειδητή παράφραση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου – πρώτη έκδοση 1848). Ένας ιός που προκαλεί περίεργα (αλλά και επικίνδυνα) συμπτώματα. Προσβάλει την μία χώρα μετά την άλλη και τα αποτελέσματα μοιάζουν πολύ. Τελικά αυτός ο ιός μπορεί να αποδειχθεί μοιραίος για το μέλλον της Ευρώπης και των κατοίκων της. Όπως η Μαύρη Πανώλης του 1350…

Τα συμπτώματα που επιφέρει είναι ατονία του κέντρου ορθολογισμού στον εγκέφαλο και διόγκωση του θυμικού με πρόκληση έντονων συναισθημάτων, συνήθως αρνητικών. (Οι θεωρίες συνωμοσίας κάνουν πάρτι). 

Ο ιός αυτός κάνει τους ανθρώπους που προσβάλει να παραλογίζονται, να παραληρούν, και τελικά να πράττουν ενάντια στο συμφέρον το δικό τους και της χώρας τους. Προσβάλει περισσότερο τους ηλικιωμένους, τους λιγότερο μορφωμένους, τους κατοίκους της υπαίθρου και τα χαμηλά εισοδήματα.

Η πρώτη χώρα που υπέκυψε – έστω οριακά – σε αυτή την επιδημία ήταν η παλιότερη και πλέον ιστορική δημοκρατία της Ευρώπης. Παραλογιζόμενοι οι κάτοικοί της ψήφισαν Brexit. Όλες οι μελέτες, οι αναλύσεις, οι εξετάσεις, έδειχναν πως η Μεγάλη Βρετανία μόνο να χάσει είχε, από μία τέτοια εξέλιξη. Όταν δημοσιοποιήθηκε το αποτέλεσμα, οι πιο έγκυροι μελετητές, οι πιο σοβαροί πολιτικοί, τραβούσαν τα μαλλιά τους. Ο λαός είχε παραπλανηθεί από μία ομάδα ανενδοίαστων λαϊκιστών που διέδωσαν τα πιο χοντρά ψέματα (τα οποία …ανακάλεσαν μετά) για να τρομάξουν τους ψηφοφόρους. Έφτασαν να ισχυριστούν ότι την επομένη μέρα της αποχώρησης θα εισρεύσουν δισεκατομμύρια για να στηρίξουν το κλονιζόμενο Εθνικό Σύστημα Υγείας της Μεγάλης Βρετανίας.

(Τώρα βέβαια, που άρχισαν οι διαπραγματεύσεις, τα πράγματα μοιάζουν πολύ διαφορετικά).

Η γενιά μου, που πέρασε τα παιδικά της χρόνια υποφέροντας μέσα στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ανδρώθηκε με το όνειρο μιας ενωμένης Ευρώπης. Παρακολουθούσαμε την διαδικασία της ενοποίησης και της ανάπτυξης με θαυμασμό και λαχτάρα. Μόνον όποιος έχει μελετήσει ιστορία, μπορεί να καταλάβει τι επίτευγμα υπήρξε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Αιώνες ολόκληρους, όλα τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ηπείρου πολεμούσαν μεταξύ τους και αφάνιζαν το ένα το άλλο. Υπήρχαν οι «προαιώνιοι εχθροί». Η δασκάλα μου των Γαλλικών έτρεμε από πάθος και ιερή αγανάκτηση όταν μιλούσε για τους Boches (υβριστικό παρατσούκλι των Γερμανών). Και τώρα έχουμε τον «Γαλλογερμανικό άξονα»!

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα μοναδικό επίτευγμα στην παγκόσμια ιστορία. Ποτέ, πουθενά δεν είχαν συνασπισθεί τόσα κράτη με διαφορετικές προϊστορίες, γλώσσες, παραδόσεις, πολιτικά συστήματα, νομοθεσίες. Σύμφωνοι: η Ε. Ε. δεν είναι τέλεια. Είναι συγκεντρωτική, γραφειοκρατική, συντηρητική. Μπορείτε να προσθέσετε και άλλα ελαττώματα. Φυσικό είναι, για ένα εγχείρημα που μόλις ξεκίνησε και προσπαθεί να αντιστρέψει τον ρου της ιστορίας. 

Ωστόσο έχει ήδη κάνει καταπληκτική δουλειά στην επεξεργασία και ενοποίηση της νομοθεσίας, στην προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων και του περιβάλλοντος. Έχει βοηθήσει πολλά κράτη (μεταξύ τους και το δικό μας) να αναπτυχθούν και τα έχει στηρίξει σε δύσκολες στιγμές. Και βέβαια η λύση για τις αδυναμίες της είναι να την βελτιώσουμε – όχι να την διαλύσουμε!

(Αρκεί να δείτε ποιοι είναι οι κύριοι αντίπαλοι και επικριτές της Ε. Ε., για να καταλάβετε πόσο σημαντική είναι!)

Τώρα, ο ιός του ανορθολογισμού (με την μορφή του αντιευρωπαϊσμού) έχει πλήξει την Ιταλία. Ξαφνικά ένα κράτος που τα έχει κάνει θάλασσα στο εσωτερικό, που δεν μπορεί να εκλέξει τρεις πολιτικούς της προκοπής και κολυμπάει στα χρέη, αποφάσισε να ρίξει το φταίξιμο στην Ε. Ε. και στο ευρώ. Η γνωστή ήδη (και από τα δικά μας) μέθοδος αποφυγής ευθυνών.

Στιγμές αναρωτιέμαι: μήπως η Ενωμένη Ευρώπη μας πέφτει πολλή; Είμαστε αρκετά ώριμοι γι’ αυτήν; 

Ας κρατήσουμε την αναπνοή μας κι ας ευχηθούμε αυτή η πολύπαθη ήπειρος να πάει μπροστά και όχι πίσω… 

Saturday, May 26, 2018

Φεύγουν οι άρχοντες…


Η σεβάσμια δέσποινα έφυγε διακριτικά, ευγενικά  και αθόρυβα όπως έζησε. Η σύντροφος του πλέον ευφυούς και έντιμου ανθρώπου που έχω γνωρίσει. «Ευγενία, σύζυγος Γιώργου Κουμάντου» γράφει το αγγελτήριο.

Ευφυέστατη και αυτή και άριστη νομικός έζησε στην γιγάντια, πληθωρική σκιά του. Όμως, όσοι τους ξέραμε, βλέπαμε τον Γιώργο συχνά να αναζητά την σιωπηρή συγκατάθεσή της για κάθε κίνηση που έκανε. Ένα αρμονικό ζευγάρι. Όταν χάθηκε εκείνος, η Ευγενία του αφοσιώθηκε ακόμα περισσότερο, διαχειριζόμενη την πλούσια πνευματική κληρονομιά που είχε αφήσει πίσω του.

Το κείμενο αυτό δεν είναι νεκρολογία. Είναι αναστοχασμός για το πόσο αρχίζουν να λιγοστεύουν οι άνθρωποι αυτού του επιπέδου.

Αν υπάρχει κάτι που λείπει σχεδόν ολοκληρωτικά από την σημερινή ελληνική κοινωνία είναι η αρχοντιά. Που σίγουρα έχει σχέση με την καταγωγή, τη μόρφωση, την οικονομική άνεση – αλλά είναι κάτι πάνω και πέρα από όλα αυτά. Ξέρω πολλούς που συγκεντρώνουν και τις τρεις αυτές προϋποθέσεις – αλλά μόνον άρχοντες δεν θα τους πεις.

Η αρχοντιά συνδυάζει την γενναιοδωρία (κάθε είδους) το ήθος, την ευγένεια και το καλό γούστο. 

Δεν συνυπάρχει συχνά με τον πλούτο – αντίθετα μάλιστα, οι περισσότεροι πλούσιοι που ξέρω είναι τυπικοί νεόπλουτοι: αγενείς και κακόγουστοι. Όσο για το ήθος, ας μην μιλήσω καλύτερα.

Έχω γνωρίσει φτωχούς και απαίδευτους ανθρώπους που αποπνέουν μία φυσική αρχοντιά, με ευγένεια και καλοσύνη. Πράγμα που σημαίνει πως το πιο βασικό συστατικό του άρχοντα είναι το ήθος. Μετά έρχονται όλα τα άλλα.

Σήμερα έχουμε φτάσει στο σημείο που η αρχοντιά όχι μόνο δεν θαυμάζεται αλλά ενοχλεί. Προκαλεί αντίδραση και φθόνο. Πιστεύω πως ο Μπουτάρης δεν προπηλακίστηκε  τόσο για τις απόψεις του, όσο για το στυλ του: το ανοιχτό, κοσμοπολίτικο και γενναιόδωρο.

«Ποιος νομίζει πως είναι;»  Η πρώτη αντίδραση μπροστά σε ένα τέτοιον άνθρωπο. Όχι αποδοχή και θαυμασμός, αλλά ενόχληση και λοιδορία.

Έτσι, από την στιγμή που η ηθική αρχοντιά δεν έχει αποδέκτες, είναι φυσικό να κρύβεται και να φθίνει. Όπως στο στρατό. Οι ευγενικοί και πολιτισμένοι τρώνε το bullying της αρκούδας και αναγκάζονται– αν μπορούν – να  γίνουν σκληροί και χυδαίοι για να επιβιώσουν. Ο νεοσύλλεκτος «γυαλάκιας», ο σπουδαγμένος, ο ευπρεπής, είναι μόνιμο θύμα.

Τώρα που όλος ο κόσμος μας έχει γίνει ένα στρατόπεδο με αντιμαχόμενους στρατούς, πώς να υπάρξει και να επιβιώσει αρχοντιά;

Φεύγουν οι άρχοντες κι αφήνουν πίσω τους τραμπούκους. Μπαχαλάκηδες, χρυσαυγίτες, ρουβίκωνες και άλλα τέτοια απεχθή όντα. Αλίμονο στις νέες γενιές, που χρειάζονται υποδείγματα αρχοντιάς, ήθους και καλοσύνης.

(Αφιερωμένο στην μνήμη του Γιώργου και της Ευγενίας Κουμάντου).

Σημείωση για τους νεότερους: Ο Γιώργος Κουμάντος (1925-2007) διεθνώς κορυφαίος νομικός, καθηγητής στην έδρα Αστικού Δικαίου στο ΕΚΠΑ, αντιστασιακός (και επί Κατοχής και επί Χούντας), συγγραφέας, αρθρογράφος για χρόνια στο «Βήμα» και μετά στην «Καθημερινή» - και  επί δύο τετραετίες πρόεδρος της «Διεθνούς Ένωσης για την Πνευματική Ιδιοκτησία» που ίδρυσε ο Βίκτωρ Ουγκώ.

Sunday, May 20, 2018

Παίζοντας «Κουτσό».


Τι ωραίες εκπλήξεις φέρνουν τα βιβλία! Για τρίτη φορά διαβάζω το «Κουτσό» του Αργεντινού Χούλιο Κορτάσαρ. Την πρώτη Αγγλικά, πριν σαράντα χρόνια, την δεύτερη, Ελληνικά σε μία φιλότιμη αλλά όχι επαρκή μετάφραση (δεν έφταιγε ο μεταφραστής αλλά το βιβλίο – πανδύσκολο!) και τώρα ξανά σε μία υπέροχη απόδοση-αναδημιουργία, από τον Αχιλλέα Κυριακίδη.

Ο δραματουργός Friedrich Schiller στην επιστολογραφική διατριβή του: «Περί της αισθητικής διαμόρφωσης του ανθρώπου» είχε υποστηρίξει πως το παιχνίδι, η ελεύθερη δραστηριότητα χωρίς ωφελιμιστικό σκοπό, είναι η κατεξοχήν ανθρώπινη στιγμή. «Ο άνθρωπος παίζει μόνο όταν εκφράζει το πλήρες νόημα της έννοιας άνθρωπος και τότε μόνο είναι πλήρης άνθρωπος όταν παίζει».

Ήρθε ενάμιση αιώνα μετά ο Huizinga με το γνωστό βιβλίο του Homo Ludens (ο παίζων άνθρωπος) να θεμελιώσει μία θεωρία σύμφωνα με την οποία όλο το πνευματικό εποικοδόμημα του ανθρώπου (τέχνη, επιστήμη, πολιτική, δίκαιο) είναι αποτέλεσμα της ελεύθερης δημιουργικής παιγνιώδους του διάθεσης, που κάποια στιγμή αυτό-οργανώνεται και αυτό-θεσμίζεται.

Τι είναι το κουτσό; Ένα παιδικό παιχνίδι. Στο ομώνυμο βιβλίο γίνεται η μεγαλοφυής απόδειξη πώς ο homo ludens που λέγαμε, μεταμορφώνεται παίζοντας σε homo faber – δημιουργό. Πηδώντας από τετράγωνο σε τετράγωνο, από θέμα σε θέμα, από σκηνή σε σκηνή. Δύσκολο βιβλίο, αν το πάρεις πολύ στα σοβαρά. Αν το διαβάσεις πηδώντας με τον συγγραφέα, θα ξεκλειδώσεις τα μυστικά βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης, θα περάσεις μέσα από τον πόνο, τον έρωτα, την μοναξιά, το άγχος, την ομορφιά, παίζοντας το θεσπέσιο παιχνίδι της ζωής. Ο σοφός μεταφραστής και σχολιαστής θα σε βοηθήσει κρατώντας σε από το χέρι, όπως ο Βιργίλιος τον Δάντη, σε αυτή τη νέα «Θεία Κωμωδία» της δικής μας εποχής.

Μια και ο λόγος για βιβλία – άλλη έκπληξη, ένα μικρό αριστούργημα. Η «Πάπισσα Ιωάννα» του Ροΐδη, μεταμορφωμένη σε graphic novel από τον χρωστήρα του Δημήτρη Χαντζόπουλου. Με κορεσμένα γήινα χρώματα σαν τις μεσαιωνικές ταπετσαρίες του Bayeux, ξετυλίγει όλο τον σουρεαλιστικό μύθο του Ροΐδη, δίνοντας στην σάτιρα μία δολοφονική σοβαρότητα. (Ελπίζω να …αφοριστεί ξανά).

Κι ένα πρόσφατο ενδιαφέρον βιβλίο επάνω σε χιλιοειπωμένο θέμα: την ελληνική ιδιαιτερότητα (ή …πώς φτάσαμε ως εδώ;). Μάκης Καραγιάννης: «Μικρό και αλαζονικό έθνος – δοκιμές ελληνικής αυτογνωσίας». Περιδιαβάζοντας Ανατολή και Δύση, θέτει πρωτότυπα ερωτήματα.

Μαράζι τα βιβλία! Κάθε μέρα αυγατίζουν. Έρχονται με το ταχυδρομείο, αγοράζω κι εγώ… Ζω τις περισσότερες ώρες μου σε ένα υπόγειο χτισμένο με τόμους. Τον πρώτο δικό μου τον αγόρασα (με οικονομίες από κουλουροτύρι) στα 13 μου χρόνια. Συνέχισα να μαζεύω ως που γέμισα σπίτια. Και να σκεφθεί κανείς, ότι εδώ και εικοσιπέντε χρόνια, για τις περισσότερες βιβλιογραφικές μου αναφορές και αναζητήσεις συμβουλεύομαι το Διαδίκτυο. (Να κι ένα καλό που έφερε: Τώρα πια, τα βιβλία είναι μόνο για διάβασμα).

Τελικά, ένα το πρόβλημα: ο χρόνος. Πότε να διαβάσω τα καινούργια που έρχονται και πότε να ξαναπιάσω εκείνα που διάβασα βιαστικά κι αχόρταγα στην εφηβεία μου. Τώρα βλέπω πόσο κερδίζουν στην δεύτερη ανάγνωση! 

Μια ακόμα ζωή, δεν θα μου έφτανε...

Sunday, May 13, 2018

Ελεγεία για μία χώρα



Ξέρω πως έχω περάσει το εθνικό προσδόκιμο επιβίωσης και τα χρόνια που μου μένουν είναι λίγα.

Οι μπαταρίες που αγόρασα χθες έχουν ημερομηνία λήξης το 2024 – πολύ πιθανό να έχω λήξει νωρίτερα.

Κοιτάζοντας πίσω βλέπω πολλά σκοτεινά διαστήματα: κατοχή, εμφύλιος, δικτατορία, κρίση.

Υπάρχουν βέβαια και φωτεινές στιγμές: Πόσο ζωντανή ήταν η χώρα στις αρχές της δεκαετίας του 60!

Όμως το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα δεν εκπέμπει κανένα φως και καμία ελπίδα.

Θα πουν: όλοι οι γέροι γκρινιάζουν – έτσι κι αυτός.

Αλλά μια χώρα υποθηκευμένη για 99 χρόνια, με το χρέος της ακόμα  να μεγαλώνει κάθε μέρα που περνάει, τι να ελπίζει; (Σχεδόν κανένας από τους σήμερα ζωντανούς Έλληνες δεν θα δει το τέλος 
της υποθήκης).

Το τι έφταιξε για όλα αυτά το συζητάμε κάθε μέρα – και κάθε μέρα διαφωνούμε.

Θα έλεγα πως το μοναδικό χαρακτηριστικό στοιχείο όλης μας της κοινωνίας (και ιστορίας μας) είναι η διαφωνία.

Που από διαφωνία εύκολα γίνεται διχασμός, διαμάχη και μάχη.

Πώς να συνομιλήσουν οι πολλοί που πιστεύουν ότι  τα μνημόνια είναι τιμωρίες που μας επιβλήθηκαν από τους κακούς δανειστές, με τους λιγότερους που θεωρούν ότι τα μνημόνια περιέχουν μεταρρυθμίσεις ευεργετικές  για την εξέλιξη της χώρας, και ότι οι ξένοι μας έσωσαν  δανείζοντάς μας με σχεδόν μηδενικά επιτόκια. 

Και τώρα μας έχουν βαρεθεί και θέλουν απλώς να απαλλαγούν από μας.

Χάος χωρίζει τους συνομιλητές όταν αναλύουν τα αίτια της κρίσης. 
Ακόμα μεγαλύτερο, όταν συζητάνε τι πρέπει να γίνει στο μέλλον.

Η χώρα είναι διασπασμένη, κατακερματισμένη σε μικρά κομματάκια. Οι περισσότεροι αγωνίζονται για το ατομικό τους συμφέρον, πολλοί πια δεν αγωνίζονται για τίποτα. Απελπισμένοι περιμένουν απλώς μία οποιαδήποτε βοήθεια.

Και φοβούνται: το μέλλον, τους Γείτονες, την εγκληματικότητα, την δολιότητα. 

Και τελευταία τους αμφισβητείται και η πραγματικότητα – ακόμα και ο ίδιος ο φόβος τους!

Η πολιτική έχει γίνει υπολογισμός και τακτικισμός. Να ψηφίσουμε αυτό που θα μας φέρει περισσότερες ψήφους. Να μην ψηφίσουμε εκείνο (κι ας είναι δίκαιο) γιατί θα χάσουμε κουκιά.

Οι θεσμοί παραζαλισμένοι παραπαίουν.  Η δικαιοσύνη έχει δεχτεί τόσα χτυπήματα που δεν μπορεί να κρίνει πια ψύχραιμα. Και είναι τόσο αργή, σαν χαλασμένη ταινία.

Η κοινωνική συνοχή; Ο ένας φθονεί τον άλλο, ο ένας υπονομεύει τον άλλο, ο ένας υποψιάζεται τον άλλο, όλοι υποβλέπουν όλους.

Μακάρι να κάνω λάθος. Αλλά με τρομάζουν αυτοί που διαβάζουν βιβλία για την Ελλάδα που έγραψα πριν 50 χρόνια – και νομίζουν πως τα έγραψα τώρα!

Κρίμα. Μια τόσο όμορφη χώρα κι ένας τόσο ξύπνιος λαός.

Ίσως όμως να παραήταν ξύπνιος για το καλό του…

Sunday, May 06, 2018

Καρποί της Κεφαλλονίτικης γης...



Την Δευτέρα 30. Απριλίου ο Ανδρέας Λοβέρδος έγραψε στην σελίδα του στο Facebook:

«Για τον Γιώργο Κουρή

Με τον Γιώργο Κουρή δεν είχα προσωπική γνωριμία μέχρι την στιγμή που δέχτηκε -όταν το μόνο που ήξερε για μένα ήταν η κεφαλλονίτικη καταγωγή μου- να σχολιάζω στο δελτίο ειδήσεων της Νανάς Παλαιτσάκη στο Κανάλι 5 τα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. 

Όταν μετά εξέφρασα την επιθυμία να πολιτευτώ και οι υπόλοιποι τηλεοπτικοί σταθμοί και εκδοτικοί όμιλοι με απέκλεισαν ενόψει της υποψηφιότητάς μου, ο Γιώργος Κουρής με βοήθησε να έρθω σε μαζική επικοινωνία με τους πολίτες χωρίς ποτέ, ούτε τότε ούτε στο μέλλον, να μου ζητήσει οποιοδήποτε αντάλλαγμα.

Την μόνη φορά που τον θυμάμαι να μου ζητά κάτι ήταν δώδεκα χρόνια μετά, όταν παραιτήθηκε ο Γιώργος Παπανδρέου από την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, οπότε ήρθε στο γραφείο μου με μια πλαστική σακούλα στο χέρι, όπως συνήθιζε, γεμάτη με καρπούς της Κεφαλονίτικης γης και με παρακάλεσε να μην διεκδικήσω την αρχηγία αλλά να στηρίξω την προσπάθεια του Βαγγέλη Βενιζέλου.

Δεν θα τον ξεχάσω ποτέ.

Σήμερα τον αποχαιρετώ με βαθιά θλίψη».

Τα σχόλια που ακολούθησαν ήταν 100% αρνητικά (για να μην πω και υβριστικά). Θύμισαν όλη την πολιτεία του Κουρή – αυτού του καρκινώματος της ελληνικής πολιτικής και κοινωνικής ζωής – και εξέφρασαν την απορία πώς ένας έλληνας πολιτικός ξεχνάει τον «Αυριανισμό», τη λάσπη, την συκοφαντία, την χυδαιότητα, που εξέπεμπε επί τόσα χρόνια αυτός ο άνθρωπος.

Θέλεις κύριε Λοβέρδο να πεις ένα προσωπικό καλό λόγο; Πάρε τις αποστάσεις σου. Γράψε: δέχομαι πως ο Κουρής ήταν αυτό και εκείνο – αλλά εμένα μου φέρθηκε καλά. Μην μιλάς γι αυτόν σαν να μην ήξερες ποιος είναι και τι έπραξε!

Μια από τις πιο παρεξηγημένες ρήσεις της Καινής Διαθήκης είναι η φράση του Απόστολου Παύλου: («Προς Ρωμαίους Επιστολή», 6' 7,) «ο γαρ αποθανών δεδικαίωται από της αμαρτίας»). Φυσικά δεν εννοεί πως δικαιώνεται αλλά πως απαλλάσσεται από την δυνατότητα να αμαρτήσει. Αλλιώς αυτό θα ανέτρεπε όλο τον Χριστιανισμό. Θα αρκούσε κανείς να πεθάνει για να γίνει …αναμάρτητος! Κι επειδή όλοι πεθαίνουμε, θα πηγαίναμε όλοι στον Παράδεισο. Προς τι τότε η διδασκαλία, οι ιερείς, οι εκκλησίες και οι λειτουργίες;

Όχι, ούτε ο Χίτλερ δικαιώθηκε επειδή πέθανε, ούτε ο Μάο απαλλάχτηκε από τα κρίματά του. Και φυσικά, ούτε ο Κουρής.

Πολιτιστικά, οι μακρινές ρίζες της σημερινής Κρίσης (που δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά κυρίως κοινωνική και πολιτισμική) βρίσκονται στην δική του εμφάνιση, παρουσία και δραστηριότητα. 

Η παρακμή που άρχισε στην δεκαετία του 80, ο εκχυδαϊσμός και ευτελισμός της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η ισοπεδωτική νοοτροπία του «ποιος είσαι εσύ, ρε», κόντυνε και λάσπωσε όλους τους φωτεινούς φάρους και μας άφησε στο σκοτάδι.  Χατζιδάκις, Ιόλας, Τσαρούχης, Κουν, Καστοριάδης, Καραμανλής, Μητσοτάκης, Παπανδρέου, Κύρκος, λερώθηκαν από το κεφάλι ως τα νύχια.

Και το σκοτάδι οδήγησε στην απόλυτη έκπτωση των ηθών. Ο Αυριανισμός σήμανε το οριστικό τέλος των αστικών αξιών στην Ελλάδα. Ο καθένας, οπλισμένος με το θράσος της άγνοιάς του και τον πανάρχαιο φθόνο του, αγνόησε κάθε νόμο και κανόνα και πολέμησε αποκλειστικά για το προσωπικό του συμφέρον. Αυτό οδήγησε στον χωρίς μέτρο πελατειασμό και καταναλωτισμό. 

Αφειδείς παροχές (θέσεις στο δημόσιο, επιδόματα, παράνομες συντάξεις, παροχές, λαμογιές και καταχρήσεις) που μας χρεωκόπησαν. Ακόμα και η «μαγκιά» του Αλέξη, από εκεί κατάγεται.

Το βιβλίο μου «Η Χαμένη Τάξη» γραμμένο το 1985 (τώρα σε 10η έκδοση), μία ελεγεία στην αστική τάξη, τελείωνε με αυτές τις λέξεις: «Ήδη οι αστικές αξίες έχουν κατασυκοφαντηθεί. Η εξαφάνιση των τελευταίων υπολειμμάτων ήθους, γούστου, και ευπρέπειας είναι πια υπόθεση της επαύριον – με άλλα λόγια, της αυριανής».

Sunday, April 29, 2018

Τα παιδάκια, ρεε!!!



«UNICEF: Διεθνές Ταμείο Επείγουσας Βοήθειας των Ηνωμένων Εθνών για τα Παιδιά. Δημιουργήθηκε από την γενική συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, στις 11 Δεκεμβρίου 1946. Γενικός στόχος η παροχή μακροπρόθεσμης ανθρωπιστικής βοήθειας σε παιδιά, μητέρες και άντρες που ζουν σε αναπτυσσόμενες χώρες, καθώς και η στήριξη σχετικών αναπτυξιακών προγραμμάτων. [] Το 1965 η UNICEF τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, για την προστασία των παιδιών του Τρίτου Κόσμου». (Από την Wikipedia).

2018: «Η UNICEF διακόπτει τη συμφωνία της με την υπάρχουσα Εθνική Επιτροπή στην Ελλάδα εξαιτίας των ανησυχιών που προέκυψαν από πρόσφατο έλεγχο από ανεξάρτητο φορέα». (Ανακοίνωση UNICEF).

«Οι άνθρωποι της UNICEF, του μεγαλύτερου και γνωστότερου διεθνούς οργανισμού για την προστασία και στήριξη των παιδιών, κατέληξαν στο συμπέρασμα πως: «οι αναγκαίες μεταρρυθμίσεις στην Εθνική Επιτροπή δεν μπορούν να επιτευχθούν» και κατά συνέπεια η συνεργασία θα πρέπει να διακοπεί. (Καθημερινή 21.4.2018).

Ρεπορτάζ της ίδιας εφημερίδας στις 24.4. γράφει ότι από τον οικονομικό έλεγχο προέκυψαν: «οικονομικές καταστάσεις που δεν ήταν πραγματικές, πολύ υψηλές και αδικαιολόγητες δαπάνες [] προσωπικά έξοδα μεμονωμένων στελεχών ύψους πολλών χιλιάδων ευρώ [] υπέρογκοι μισθοί κι αδικαιολόγητα μπόνους… οικογενειοκρατία… απευθείας αναθέσεις…». Με αποτέλεσμα: «Οι ξένοι είχαν γουρλώσει τα μάτια – ήταν απίστευτα αυτά που άκουγαν. [] Το πάρτι κρατούσε επί χρόνια». (Ρεπορτάζ Λίνα Γιάνναρου).

Έτσι, λοιπόν, από τον προϋπολογισμό της Ελληνικής UNICEF, δεν έμενε σχεδόν τίποτα για το έργο της. Τα έτρωγαν οι «ημέτεροι».

Νομίζω ότι φτάσαμε στο τελευταίο σκαλοπάτι «στου κακού τη σκάλα». Να κλέβουμε τα παιδάκια. Με τις πρησμένες κοιλιές και τα βαθουλωμένα μάτια.

Τα παιδάκια, ρεε!

Όταν μαθαίνω τέτοια πράγματα, ντρέπομαι που είμαι Έλληνας. Που μοιράζομαι την ίδια ταυτότητα, την ίδια ιθαγένεια, με αυτά τα όντα που πλουτίζουν από τον πόνο των ορφανών και των πεινασμένων, των άρρωστων και των άμοιρων.

Πέρα από την κλοπή, υπονομεύεται έτσι και η εμπιστοσύνη σε όλες τις φιλανθρωπικές προσπάθειες. Ποιος θα ξαναγοράσει τετράδια UNICEF;

Ακούγεται πως κάτι παρόμοιο γίνεται με τους πρόσφυγες. Χρήματα από εισφορές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρατών, οργανώσεων, φιλάνθρωπων, που προορίζονται για την στέγαση, την περίθαλψη και την βοήθεια στους εκπατρισμένους, καταλήγουν σε λάθος τσέπες. Έλεγχος δεν υπάρχει, ούτε απολογισμός δίδεται. Έτσι γίνεται ευκολότερο το πάρτι. 

Φαίνεται ότι ανάμεσα στους εθελοντές και τους πρόθυμους έχουν τρυπώσει και διάφοροι επιτήδειοι που εκμεταλλεύονται την συγκυρία. Ακούω για μισθούς μελών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, που θα τους ζήλευαν και διευθυντές τραπεζών. Μαθαίνω πως με τα κονδύλια που έχουν διατεθεί (υπάρχουν και εκατοντάδες εκατομμύρια αδιάθετα!) θα μπορούσαν όλοι οι πρόσφυγες και μετανάστες να έχουν πολύ καλύτερες συνθήκες ζωής – και να μην υπάρχουν στρατόπεδα ντροπής όπως η Μόρια.

Αν κάτι μου θύμισαν η Κρίση και το προσφυγικό (γηράσκω αεί…) είναι πως και μέσα στις χειρότερες συνθήκες, το ελληνικό δαιμόνιο διαπρέπει. Όπως η Κατοχή γέννησε τους μαυραγορίτες και τους δωσίλογους, έτσι και οι τελευταίες συνθήκες έδωσαν ευκαιρίες σε αδίστακτους και ασυνείδητους να μεγαλουργήσουν. 

Σύμφωνοι – οι κρίσεις γεννάνε και ήρωες. Αλλά, δυστυχώς, τα ρεμάλια είναι περισσότερα…

Sunday, April 22, 2018

Μωραίνει Κύριος...


Καλά, στο Πανεπιστήμιο Κρήτης δεν υπάρχει ούτε ένας εχέφρων άνθρωπος; Να πείσει τους άλλους, πως κι αν ακόμα η απονομή τίτλου επίτιμου διδάκτορα στον ιστορικό Χάιντς Ρίχτερ ήταν λάθος, η αφαίρεση αυτού του τίτλου είναι ακόμα μεγαλύτερο;

Η υπαναχώρηση του πανεπιστημίου ελάχιστα αγγίζει το πρόσωπο και το έργο του Ρίχτερ (που έχει πια ολοκληρωθεί) ενώ τραυματίζει ανεπανόρθωτα το κύρος και την σοβαρότητα του ιδρύματος. Τι συνέβη μεταξύ αναγόρευσης και απόσυρσης; Μήπως καταδικάστηκε για ατιμωτικό κακούργημα ο ιστορικός;

Έστω ότι κακώς απονεμήθηκε ο τίτλος: Το αποσιωπάς και το ξεχνάς. Δεν δίνεις στον ίδιο άνθρωπο μία απροσδόκητη αλλά ανεπανάληπτη διάκριση. Δεν του επιτρέπεις να λέει πως είναι ο δεύτερος Γερμανός που «τιμήθηκε» με τέτοιο τρόπο. Δεν τον βάζεις παρέα με τον Τόμας Μαν, που του αφαίρεσαν τον τίτλο οι Ναζί!

Το γιατί δόθηκε ο τίτλος είναι εύλογο: 33 βιβλία (τώρα έγιναν 34: κυκλοφόρησε η ιστορία του ΚΚΕ) και πάνω από 200 δημοσιεύματα του Ρίχτερ αφορούν την Ελλάδα. Βραβεία, διακρίσεις, παράσημο από τον ΠτΔ. Μπορεί να μην συμφωνεί κανείς με όλες τις απόψεις του, όμως το έργο του είναι τεράστιο και πλούσιο σε ευρήματα και κρίσεις. Σαν μαμούνι ακούραστο έψαξε, ανέλυσε και κατέγραψε. Ξεφούσκωσε μερικούς μύθους της νεότερης ελληνική ιστορίας – πράγμα που πολλοί δεν του συγχώρεσαν.

Και τι έγινε με την Κρήτη; Γράφοντας για την Μάχη της Κρήτης έγραψε μερικά πράγματα που δεν άρεσαν στους Κρητικούς. Οι οποίοι ως γνωστόν, δεν σηκώνουν πολλά-πολλά. Όπως υποδέχθηκαν τους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές το 41, έτσι αντέδρασαν και στον ιστορικό μας.

Στις αρχές της δεκαετίες του 60 υπηρετούσα τη θητεία μου στο ναύσταθμο της Σούδας (ΑΚΙΠ). Εκεί συνάντησα ανθρώπους που είχαν πολεμήσει ηρωικά στην Μάχη της Κρήτης και καυχιόντουσαν πόσους τραυματισμένους Γερανούς αλεξιπτωτιστές είχαν αποτελειώσει και με ποιον τρόπο. Αυτά βέβαια μπορεί να τα λένε (και να τα γράφουν ενίοτε) οι Κρητικοί, αλλά όχι και Γερμανοί ιστορικοί!

Άλλο θέμα που ενοχλεί είναι οι περίπτωση των αντιποίνων στην αντίσταση. Πολλές αντιστασιακές πράξεις ήταν σωστές και χρήσιμες (π.χ. ο Γοργοπόταμος). Άλλες ήταν άχρηστες και ανόητες. Και τελικά ενώ έβλαψαν ελάχιστα τους κατακτητές, τους οδήγησαν σε αντίποινα που έβλαψαν περισσότερο τους Έλληνες. Π. χ. για τον τουφεκισμό των διακοσίων στην Καισαριανή (αναμεσά τους και ο πραγματικός ήρωας Σουκατζίδης) πόσο ευθύνονται και οι Έλληνες, που ενώ ουσιαστικά είχε λήξει ο πόλεμος, σκότωσαν τον Γερμανό στρατηγό Κρεχ και την συνοδεία του, γνωρίζοντας βέβαια ότι θα υπάρξουν άγρια αντίποινα;

Τέτοια και άλλα δυσάρεστα θέματα θίγει ο Ρίχτερ στο βιβλίο του για τη «Μάχη της Κρήτης». Οι υπερπατριώτες που εξεγέρθηκαν και άσκησαν τρομακτική πίεση στο Πανεπιστήμιο, δεν έκαναν καλό ούτε στην πατρίδα τους, ούτε στο Ίδρυμα. Φοβάμαι πως, όπως έχασαν την δίκη στο δικαστήριο, θα χάσουν και την δίκη της Ιστορίας…

(Τα κείμενα του doncat πρωτοδημοσιεύονται στο "Βήμα" της Κυριακής).

Sunday, April 15, 2018

Χριστός Ανέστη... / ...από την κόψη…


«Η θρησκεία είναι ο αναστεναγμός του καταπιεσμένου πλάσματος, η καρδιά ενός άκαρδου κόσμου… Είναι το όπιο του λαού».

Κάρολος Μαρξ, στην εισαγωγή της «Κριτικής στην Εγελιανή φιλοσοφία του Δικαίου».

Σε αυτή τη χώρα, όπου κυβερνά μία αριστερή κυβέρνηση, πόσο σπάνια πια ακούγεται το όνομα του Μαρξ! Και δίκαια: Ο Μαρξ ήταν ορθολογιστής, τέκνο του διαφωτισμού και (ω! της ύβρεως!) πολιτικά φιλελεύθερος! Αλλά πόσοι από τους μαρξιστές μας έχουν πραγματικά διαβάσει Μαρξ;

Βέβαια, όπως κάθε προφήτης, και ο Μαρξ προδόθηκε από τους επιγόνους του. Έτσι ο Μαρξισμός έγινε ιδεολογία. Ένα κλειστό, δογματικό σύστημα πίστης. Δηλαδή …θρησκεία. Κι ο Μαρξ, από επιστήμων που ήθελε να είναι – έγινε προφήτης.

Ως ιδεολογία, ο Μαρξισμός πολέμησε την θρησκεία – πράγμα απόλυτα φυσικό: Ήταν άμεσοι ανταγωνιστές. Πουλούσαν την ίδια πραμάτεια: δόγμα, τυφλή πίστη με υπακοή, και όραμα λύτρωσης. 

Και όπως είπε ο άλλος προδομένος προφήτης, ο Ιησούς: «Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν».

Όμως, όταν άρχισε να καταρρέει ο «υπαρκτός» σοσιαλισμός (τι ευφημισμός!) και η ιδεολογία της Αριστεράς άρχισε να μπάζει νερά από παντού, έγινε το μέγα παράδοξον. Η Αριστερά έγειρε προς τα δεξιά και ακούμπησε τη θρησκεία και το έθνος. Π. χ. ο Μιλόσεβιτς, από φανατικός κομμουνιστής έγινε πιστός ορθόδοξος και εθνικιστής… Μέγα παράδειγμα μεταστροφής ο τέως καγκεμπίτης Πούτιν (που τόσο θαυμάζεται στην Ελλάδα). Προσκυνάει και σταυροκοπιέται σαν γριούλα μπάμπουσκα.

Φυσικά για την Ελλάδα το πράγμα ήταν πολύ εύκολο. Η εκκλησία μας, αφού πολέμησε με κάθε τρόπο τον ελληνικό διαφωτισμό, τον Ρήγα και την Επανάσταση – και έχασε – έβαλε  μπροστά τον παντοδύναμο προπαγανδιστικό της μηχανισμό για να βγει πάλι μπροστά. Δημιούργησε τους μύθους της Αγίας Λαύρας, του Κρυφού Σχολειού, κλπ. και κατάφερε να θεωρηθεί ως πρωτεργάτης μίας εξέγερσης, την οποία είχε αφορίσει!

Όταν ανέβηκε στην εξουσία ο ΣΥΡΙΖΑ, μέσα στο μαύρο σκότος που έβλεπα να πλησιάζει, ξεχώριζα ένα ίχνος φωτός. Η κατηγορηματική επαγγελία  περί «χωρισμού κράτους και εκκλησίας» σε όλες τις διακηρύξεις του νέου κόμματος, μου έδινε μία ελπίδα.

Μάταια. Μόλις και ο ΣΥΡΙΖΑ είδε τα σκούρα, ακολούθησε την γνωστή συνταγή. Το Άγιον Φως, η Αγία Ζώνη και το όποιο παρατρεχάμενο λείψανο, εξακολούθησε να γίνεται δεκτό με τιμές αρχηγού κράτους (εξόδοις όλων των φορολογουμένων). Στα σχολεία συνεχίζεται η κατήχηση – αντί για την θρησκειολογία. Οι ιεράρχες δικαιούνται να παραβαίνουν ατιμώρητοι τους νόμους και να κηρύσσουν το μίσος (αντί για την αγάπη) ενώ το αποτεφρωτήριο, που ψηφίστηκε πριν 12 χρόνια, δεν θα γίνει ποτέ.

Και προχθές, σε ένα αποκορύφωμα θρησκευτικού εθνολαϊκισμού, άκουσα τον Αρχιεπίσκοπο, στην λειτουργία της Ανάστασης, να διακόπτει το «Χριστός Ανέστη» για να τραγουδήσει τον Εθνικό Ύμνο, (στέλνοντας ρίγη συγκινήσεως στο χριστεπώνυμο ποίμνιο).

Δεν ξέρω αν αυτό γίνεται σε άλλο κράτος (ίσως στο Ιράν;). Να διακοπεί η ακολουθία μίας πανανθρώπινης θρησκείας  («Οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ») για να προβληθεί ένα εθνικό σύμβολο.

Δεν είμαι βέβαια πιστός – ωστόσο ντρέπομαι και για την εκκλησία και για το κράτος, όταν καταφεύγουν σε ένα τέτοιο ένοχο αγκάλιασμα…

Saturday, April 07, 2018

Η απορία του ληστή (2)


Από μικρό παιδί, όταν άκουγα τα Ευαγγέλια της Μεγάλης Πέμπτης ένιωθα συμπάθεια για τον αντιπαθέστερο ληστή. Όχι εκείνον που είπε το περίφημο «Μνήσθητί μου Κύριε…», αλλά τον άλλο που «εβλασφήμει... λέγων: ει συ ει ο Χριστός, σώσον σεαυτόν και ημάς».

Αυτόν δεν τον πήρε μαζί του ο Ιησούς στον Παράδεισο, όπως τον πιο θεοφοβούμενο ομότεχνό του («...σήμερον μετ'εμού έση εν τώ παραδείσω»). Τότε έβρισκα άδικη αυτή την προτίμηση. Γιατί να μην αξιωθεί κι ο άλλος αμαρτωλός την σωτηρία; Έστω κι αν είχε «βλασφημήσει». (Πού; Πώς; Κι αυτό μου φαινόταν ασαφές.)

Δεν ξέρω πόσο καλά θυμόσαστε τη σκηνή (Λουκ. κγ' 39-44): Στον «Κρανίου Τόπον» σταυρώνεται ο Ιησούς, μαζί του και οι δύο «κακούργοι». «Ον μεν εκ δεξιών ον δε εξ αριστερών». Ο πρώτος κάνει τη βλάσφημη ερώτηση. Ο δεύτερος τον επιπλήττει: «Ουδέ φοβεί συ τον Θεόν;...». Εμείς, συνεχίζει, δίκαια τιμωρούμεθα «ούτος δε ουδέν άτοπον έπραξε.» Και, στρεφόμενος προς τον Ιησού: «Μνήσθητί μου Κύριε όταν έλθεις εν τη βασιλεία σου».

Τώρα, μετά τόσα χρόνια, μπόρεσα να εντοπίσω την δυσφορία μου. Ο «βλάσφημος» ληστής, με την ωμή, πραγματιστική απορία του, εκφράζει κάτι πολύ ανθρώπινο: τον ορθό λόγο. Τιμωρείται επειδή σκέπτεται λογικά – με τον τρόπο δηλαδή που είμαστε προγραμματισμένοι να λογιζόμαστε.

Γιατί, όσο κι αν φαίνεται αφελής η ερώτησή του, δεν παύει να είναι ακλόνητα λογική. Δεν αρνήθηκε, ούτε καν αμφισβήτησε την θεότητα του Ιησού. Την έθεσε σε απορητική δοκιμασία. (Αν...) Η βλασφημία του ήταν ότι δεν μπόρεσε να δεχθεί σαν δεδομένο το απίθανο - το ότι σταυρώνεται δίπλα του ο …Υιός του Θεού!

Αν μάλιστα προεκτείνει κανείς περισσότερο την απορία του ληστή, μπορεί να περιλάβει όλο το «παράδοξο» (που θα έλεγε ο Kierkergaard) ή το «παράλογο» (absurdum, Τερτουλλιανός) του Χριστιανισμού. Γιατί ο παντοδύναμος και πανάγαθος Θεός έπρεπε να διαλέξει ένα τόσο έμμεσο, περίπλοκο (και παράξενο!) δρόμο για την λύτρωση του ανθρώπου;

Ενανθρώπιση, Σταύρωση, Ανάσταση - τόσα θαύματα παρά την λογικήν - κι ακόμα ο πόνος κι η οδύνη περισσεύουν!

Βέβαια ο ληστής, αν ήταν διανοούμενος, θα μπορούσε να πει με τον Τερτουλλιανό: «δύναμαι να το πιστέψω, επειδή είναι ανόητο (quia ineptum est)» ή «το θεωρώ σίγουρο διότι είναι αδύνατο (quod impossibile est)». Μη ων σοφός, είπε αυτό που θα έλεγε κάθε άνθρωπος, ακολουθώντας τους νόμους της σκέψης. Είπε (κι αυτό μέσα στον πόνο, στο μαρτύριό του): «Αν είσαι ο εκλεκτός, τότε σώσε τον εαυτό σου και μας». Και για αυτή του τη σκέψη, δεν αξιώθηκε τον Παράδεισο.

Ίσως ξενίζει που ονομάζω αυτόν τον άξεστο άνθρωπο, ορθολογιστή. Όμως η πρόταση «αν... τότε» βρίσκεται στη βάση κάθε ανθρώπινης συλλογιστικής και επιστήμης. Η (όποια) θεωρία ξεκινάει με μία υπόθεση (αν) και ολοκληρώνεται με κάποια δοκιμή (τότε). Ο ληστής, όπως κι ο άλλος ορθολογιστής, ο Θωμάς, γύρευε κάποια απόδειξη. (Αν και, μέσα στο μαρτύριό του, μπορεί ακόμα περισσότερο να ζητούσε μια σωτηρία.)

Θαυμάζω αυτούς που, σαν τον καλό ληστή, πιστεύουν στο απίθανο χωρίς αποδείξεις. Αλλά, φυσικά, συμπαθώ όσους μου μοιάζουν. Σαν τον «κακό» ληστή. Φοβάμαι πως, στην θέση του, τα ίδια θα έλεγα (αν τα κατάφερνα να μιλήσω. Δεν αντέχω τον πόνο.) Έστω, θα τα σκεφτόμουνα. Και θα έχανα τον Παράδεισο.

Κι ας μην σκεφθεί κανείς πως δεν εκτιμώ το κήρυγμα της Αγάπης. Ίσα-ίσα, που είμαι φανατικός οπαδός της. Ακριβώς επειδή υπάρχει ο πόνος στον κόσμο κι επειδή είναι παράλογος (κι ο πόνος κι ο κόσμος) η αγάπη είναι η μόνη καταφυγή.

Και γι’ αυτό (επειδή πιστεύω στην αγάπη) τρέφω ακόμα την παλιά παιδική μου πεποίθηση. Πως ο Χριστός, αφού τέλειωσαν όλα, θα ξαναθυμήθηκε και τον «κακό» ληστή. Και θα τον φώναξε κοντά του, στον Παράδεισο.

(Βήμα 4.5.1986 – μικρές περικοπές).

Sunday, April 01, 2018

Πάσχα στην Κέρκυρα



Από το 1965 μέχρι το 1995, τριάντα ολόκληρα χρόνια, έκανα Πάσχα στην Κέρκυρα.

Θυμάμαι την πρώτη μου εμπειρία. 1965, από την «Κακιά Σκάλα» για την Κόρινθο, μετά παραλιακός δρόμος, από χωριό σε χωριό, 
μέχρι την Πάτρα. Κατάκοπος ψάχνω για ξενοδοχείο. Την δεύτερη μέρα κατορθώνω να φτάσω αργά το απόγευμα, μέσω Ιωαννίνων, στην Ηγουμενίτσα. Περνάω με το τελευταίο φέρυ. Φίλοι μού είχαν κλείσει ξενοδοχείο επάνω στο Λιστόν. Πέφτω ξερός να κοιμηθώ.

Το πρωί ξυπνάω με μουσικές. Το δωμάτιο γωνιακό: από το ένα παράθυρο ακουγόταν η Παλαιά Φιλαρμονική – από το άλλο η Νέα. Στο βάθος «σονάρουν» κι άλλες μπάντες. Είναι Κυριακή των Βαΐων, όπου κατεβαίνουν όλες οι φιλαρμονικές των χωριών – καμιά σαρανταριά τότε – στην πόλη, για την μεγάλη παρέλαση. Γαστούρι και Σκριπερό, Άνω Κορακιάνα και Λευκίμμη. Ευωδιές άνοιξης από παντού.

Ερωτεύομαι την Κέρκυρα.

Ο έρωτας κρατάει ακόμα. Μόνο που από ένα σημείο και πέρα, οι εραστές γίναμε τόσοι πολλοί, που ήταν αδύνατο να τους αντέξεις. 

Έτσι πια φέρνω την Κέρκυρα στο σπίτι μου μέσα από το Διαδίκτυο, ή παίζω βίντεο που τράβηξα τότε. Ακούω τον διάσημο «Αμλέτο» από δίσκους που είχε την καλοσύνη να μου στείλει η Φιλαρμονική Εταιρία Κερκύρας. Μου λείπει βέβαια η φύση, με τις μυρωδιές της.

Την τελευταία χρονιά που πήγα ήταν τέτοια η πολυκοσμία που δεν μπόρεσα καν να ακούσω τις αγαπημένες μου μουσικές στη λιτανεία του Μεγάλου Σαββάτου. Το Λιστόν, η μεγαλύτερη πλατεία της χώρας, είχε γεμίσει ασφυκτικά δύο ώρες πριν. 

Αγανάκτησα τόσο, που έφυγα το μεσημέρι κι έκανα Ανάσταση στο σπίτι μου.

Εδώ και αρκετά χρόνια, κάθε λίγο, σβήνω ένα όνομα από τον κατάλογο των αγαπημένων προορισμών. Το 1995 έσβησα την πασχαλινή Κέρκυρα.

Εντάξει, ομολογώ ότι γερνάω και γίνομαι λιγότερο ανεκτικός. Αλλά όσο κι αν είναι ευλογία ο τουρισμός για τους περισσότερους (και για τη χώρα) για μερικούς παράξενους είναι κατάρα. Θυμάμαι ερημικές παραλίες στη Μύκονο όπου κάναμε μπάνιο γυμνοί. Πριν πενήντα χρόνια…

Ευτυχώς η Ελλάδα είναι ανεξάντλητη σε τοποθεσίες και ωραίους προορισμούς. Αν έχετε ένα φουσκωτό, μπορείτε ακόμα να ανακαλύψετε έρημες παραλίες – μέχρι  και σε διάσημα νησιά.

Αλλά η Κέρκυρα εκείνων των χρόνων παραμένει στην μνήμη μου ως η άλλη όψη του Παραδείσου. Στο έρημο τότε Σιδάρι υπήρχε ακόμα το Canal dAmour (το γκρέμισαν μετά, τα κύματα και οι επισκέπτες). Στο Γκολφ έπαιζαν μόνοι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Γεώργιος Ράλλης. Η Σίσι στοίχειωνε ακόμα το Αχίλλειο και η Παλιά Πόλη ήταν γλυκύτατη το βράδυ. Ανάμεσα στα καντούνια από μακριά άκουγες καντάδες. Κι αν κάτι χρωστάω στην Εθνοσωτήριο Επανάσταση, ήταν πως το 1967 ήμουν σχεδόν ο μόνος επισκέπτης του νησιού.

Κάθε φορά που ξανάρχεται το Πάσχα, εγώ, νοητικά, βρίσκομαι στην Κέρκυρα. Και θα ήθελα να συνεχίσω για μία αιωνιότητα. 

Οι στάχτες μου βέβαια θα πάνε στο προγονικό μαυσωλείο, στην Ερμούπολη. 

Αλλά, αν υπάρχει Θεός πανάγαθος, η ψυχή μου θα αιωρείται σε μία – αιώνια ανοιξιάτικη – Κέρκυρα. Όπου, ανάμεσα στα σύννεφα, θα αντηχεί μακρινός ο «Αμλέτος»…