Η αμηχανία των πιστών

Όλες αυτές τις μέρες της πανδημίας και της καραντίνας σκέπτομαι τους πιστούς των διαφόρων θρησκειών. Οι άνθρωποι αυτοί πιστεύουν ότι ζούνε μέσα σε ένα οργανωμένο σύμπαν το οποίο δημιούργησε και κυβερνάει ένα υπέρτατο όν. Που έχει πολλά διαφορετικά ονόματα, αλλά ορισμένες σαφείς ιδιότητες: είναι παντοδύναμο, είναι πάνσοφο, και, στις περισσότερες περιπτώσεις, πανάγαθο.

Τώρα, πώς συμβιβάζεται ένα τέτοιο σύμπαν, με τον κορωνοϊό; Ο οποίος σκοτώνει, με φρικτό τρόπο, εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους σε αυτόν τον πλανήτη. Μία τέτοια κατάσταση μας επιστρέφει στα θρανία του γυμνασίου όπου το βασικό ερώτημα στον καθηγητή της Θεολογίας ήταν τα απλοϊκό αλλά άλυτο: «Αφού ο Θεός είναι παντοδύναμος και πανάγαθος, πώς επιτρέπει την ύπαρξη του Κακού στον κόσμο; Είτε δεν μπορεί να το καταργήσει (οπότε δεν είναι παντοδύναμος) είτε δε θέλει (οπότε δεν είναι πανάγαθος)».

Φιλοσοφία σπούδασα, και άρα ξέρω τις περισσότερες απαντήσεις που έχουν δώσει σοφοί θεολόγοι και φιλόσοφοι για πολλούς αιώνες. («Για να μας δοκιμάσει», «για να μας τιμωρήσει», κλπ.). 

Ολόκληρος κλάδος της φιλοσοφίας ονομάζεται «Θεοδικία» (Δίκη του Θεού) με κορυφαίο το ομώνυμο σύγγραμμα του Leibnitz (1710) που κορόιδευε ο Βολταίρος. Εκεί ο Leibnitz υποστηρίζει ότι ο Θεός έφτιαξε «τον καλύτερο των δυνατών κόσμων» όπου τα Δεινά ήταν απαραίτητα για την ανάδειξη του Καλού. Καμία από αυτές τις θεωρίες δεν με έχει πείσει – ιδιαίτερα εκείνη που μιλάει για τιμωρία στις αμαρτίες μας. Δεν καταλαβαίνω καν την έννοια της αμαρτίας. Είναι μία εφεύρεση Ιουδαϊκή (ειδικά το «προπατορικό αμάρτημα», που υποδουλώνει όλους τους ανθρώπους). Οι αρχαίοι έλληνες δεν γνώριζαν την λέξη με αυτή την έννοια.

Γι αυτό και το μόνο που μπορώ να κάνω, είναι να αμφιβάλλω. Δεν με πείθει η ιδέα ενός σύμπαντος που δημιουργήθηκε από ένα υπέρτατο ον, το οποίο και ευθύνεται για την (καλή ή κακή) λειτουργία του. Είμαι άθεος; Όχι, απαραιτήτως. Είμαι αγνωστικιστής: δηλαδή ένας σκεπτόμενος άνθρωπος, που έχει μόνο ερωτήματα για τα μυστήρια της ζωής και του σύμπαντος. Όχι τα επιστημονικά (αυτά σιγά σιγά τα απαντάμε) αλλά τα ερωτήματα περί του νοήματος. Αυτά για τα οποία ο Camus γράφει: «Ο άνθρωπος ρωτάει, το σύμπαν δεν απαντάει».

Ποιο είναι το νόημα μια ζωής που, όπως κι αν την ζήσεις, θα τελειώσει απαρέγκλιτα με θάνατο. («Καμιά ζωή δεν έχει Happy End»). Ποιο είναι το νόημα ενός σεισμού,  ενός τσουνάμι, ενός καρκίνου, μιας πανδημίας;

Πώς είναι δυνατόν οι ίδιες οι θρησκείες να αποτελούν κίνητρο πολέμων και σφαγών, όταν όλοι οι θεοί τους διδάσκουν την καλοσύνη. Και ακόμα χειρότερα: πώς γίνεται οι οπαδοί της ίδιας θρησκείας να αντιμάχονται μεταξύ τους (Μουσουλμάνοι: Σιίτες και Σουνίτες, Χριστιανοί: Καθολικοί και Διαμαρτυρόμενοι – ποιος ξεχνά την «Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου;») Ακόμα και οι πιο ειρηνόφιλοι πιστοί, οι Βουδιστές, πήραν όπλα και διαπράττουν γενοκτονίες!

Και οι τρεις θρησκείες οι συγγενικές, που μοιράζονται τους Αγίους Τόπους τους,  ερίζουν και πολεμάνε; (Σταύρος Ζουμπουλάκης: «Άσπονδοι Αδελφοί»!)

Κάτι δεν πάει καλά με την ανθρωπότητα. Σίγουρα φταίμε κι εμείς, που δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε και να συμφωνήσουμε σε βασικά θέματα όπως η κλιματική αλλαγή. Αλλά ο κόσμος είναι σε άθλια κατάσταση, πέρα από τις δικές μας διαφωνίες. Κι ενώ χάρη στην επιστήμη και την τεχνολογία έχουμε νικήσει δεκάδες αρρώστιες, έχουμε διπλασιάσει το προσδόκιμο επιβίωσης του ανθρώπου, προχωρούμε προς την εξάλειψη της πείνας και της απόλυτης φτώχειας – η τύχη (ή ο Θεός;) μας στέλνουν μία πανδημία που όμοιά της δεν έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα.

Προσπαθώ να μπω στη θέση ενός πιστού Χριστιανού που προσεύχεται στον Θεό του. Τι του ζητάει; Να τον προστατέψει από την πανούκλα; Αλλά από πού και γιατί προέκυψε αυτή;

Γι αυτό και συμπάσχω, εγώ ο άπιστος, με όλους τους πιστούς, στην εναγώνιά τους αμηχανία.

Το Πάσχα, η Πόρσε και η πρώτη πίτσα

(Μια παλιά ιστορία που αφιερώνω σε όσους δεν θα απολαύσουν φέτος τον οβελία τους).

Εξήντα χρόνια πίσω. Είμαι στην Γερμανία. Ο φίλος μου Bodo B., σκηνοθέτης πολύ επιτυχημένος στον τομέα των ντοκιμαντέρ και βιομηχανικών ταινιών, έχει αποκτήσει την πρώτη του Πόρσε. Είναι το κλασικό πια μοντέλο 356 A, κάμπριο, αυστηρά διθέσιο και θορυβώδες. Στην πραγματικότητα είναι ένα διασκευασμένος και «πουσαρισμένος» αερόψυκτος Φολκσβάγκεν σκαραβαίος. (Κι αυτός δημιούργημα του δόκτορος Πόρσε).

Μια Κυριακή πρωί με παίρνει τηλέφωνο. Η φίλη του απουσιάζει (λίγο καιρό αργότερα τους πάντρεψα) είναι ωραία ημέρα, έχει κέφι για βόλτα και θέλει παρέα. Είμαι για μία περιήγηση στις Άλπεις;

Αν είμαι λέει! Πετάω την σκούφια μου!

«Πάρε μαζί και το διαβατήριό σου», μου λέει, «μπορεί να μπούμε στην Αυστρία».

Η Αυστρία από το Μόναχο απέχει περίπου 90 χιλιόμετρα. Ωραίος δρόμος, autobahn, η περιοχή εκτός από γραφικά χωριά διαθέτει το υψηλότερο βουνό των Γερμανικών Άλπεων (Zugspitze, τρεις χιλιάδες μέτρα) και ένα περιώνυμο καζίνο στο Garmisch-Partenkirchen όπου μερικοί Έλληνες φοιτητές έχαναν τα δίδακτρα που με κόπο τους έστελναν οι οικογένειες.

Φεύγουμε, ο καιρός είναι θαυμάσιος, μια ηλιόλουστη ανοιξιάτικη μέρα, αλλά ψυχρός λόγω υψομέτρου (ήδη το Μόναχο είναι στα 520 μέτρα και τα χωριά που λέμε να επισκεφθούμε είναι πάνω από 900 μέτρα). Ευτυχώς πρόλαβα να πάρω ένα σκούφο διότι ο Bodo επιμένει να έχει το κάμπριο ανοιχτό – και έχει δίκιο. Άμα κλείνεις την κουκούλα γίνεται αρκετά κλειστοφοβικό.

Συνειδητοποιώ ότι στην Ελλάδα είναι Κυριακή του Πάσχα και το λέω στον συνοδηγό μου ο οποίος δεν έχει ιδέαν από γιορτές και δεν ξέρει αν το δικό τους Πάσχα έχει ήδη περάσει ή έρχεται. (Έτσι κι αλλιώς το Πάσχα στην Γερμανία περνάει σχεδόν απαρατήρητο, αντίθετα με τα Χριστούγεννα, που είναι η μεγάλη γιορτή του χρόνου).

Φτάνουμε κάποτε στο ωραίο χωριό Ehrwald μέσα στο χιόνι, παρκάρουμε, παίρνουμε το τελεφερίκ και ανεβαίνουμε στην ψηλότερη κορφή του βουνού. Υπέροχο το πανόραμα όλων σχεδόν των Άλπεων.

Κατεβαίνουμε, είναι πια μεσημέρι, ψάχνουμε να βρούμε κάπου να φάμε. Ο φίλος ξέρει ένα καλό μαγαζί λίγο έξω από το χωριό. Μπαίνουμε στο αυτοκίνητο, αλλά το αυτοκίνητο δεν παίρνει μπρος. Βλάβη σε καινούργιο αμάξι;

Εγώ υποθέτω ότι επειδή μόνο δύο εβδομάδες το έχει ο Bodo, προφανώς δεν το ξέρει καλά και κάνει κάποιο λάθος. Ξεχνάμε το εστιατόριο, (το στομάχι μου όχι) και ψάχνουμε να βρούμε συνεργείο.

Ένα μόνο υπάρχει στο χωριό, όπως μαθαίνουμε, αλλά λόγω Κυριακής είναι κλειστό. Ο Bodo είναι έξαλλος και πανικόβλητος. 

Αρχίζουμε να ρωτάμε τους περαστικούς αν ξέρουν από Porsche. Αλλά πού να ξέρουν, είναι καινούργια μάρκα και νέο μοντέλο.

Προτείνω να τσιμπήσουμε κάτι και να συνεχίσουμε μετά την έρευνα – αλλά ο δυστυχής κάτοχος του αυτοκινήτου δεν ακούει τίποτα. Έχει περιπέσει σε βαθιά κατάθλιψη.

Κάπου στις πέντε το απόγευμα, ενώ αρχίζει να πέφτει το σούρουπο, κάνει άλλη μία προσπάθεια – και ω! του θαύματος το αμάξι παίρνει μπροστά. «Φεύγουμε» λέει ο οδηγός, «δεν ρισκάρω να το σβήσω, μπορεί πάλι να μπλοκάρει». Κοντεύω να λιποθυμήσω από την πείνα.

Στον δρόμο, είκοσι χιλιόμετρα πιο κάτω, υπάρχει ένα μεγάλο συγκρότημα με βενζινάδικο, μίνι μάρκετ, καφενείο και μικρό συνεργείο.

«Σταμάτα» του λέω, «εδώ έχει και συνεργείο αν χρειαστεί». Σταματάει, κατεβαίνουμε και ψάχνουμε τι μπορούμε να φάμε. Κανονικά η κουζίνα έχει κλείσει, αλλά ο Ιταλός σερβιτόρος μας προτείνει να μας φτιάξει μία πίτσα μεγάλη, για δύο. «Τον φούρνο για τις πίτσες δεν τον σβήνουμε όλη μέρα» μας λέει.

Κι έτσι έγινε, που εκείνο το Πάσχα, αντί για οβελία, έφαγα την πρώτη μου πίτσα. (Στο Μόναχο σπάνιζε ακόμα τότε η ιταλική κουζίνα – ήταν εξωτική και απρόσιτη για πτωχούς φοιτητές).

Ποτέ δεν μάθαμε γιατί μπλοκάρησε η Πόρσε… Ούτε το ξανάκανε.

Χρόνια Πολλά. Και του χρόνου ελεύθεροι!

Ο ταχυδρόμος πέθανε;

Δεν πρόκειται για το ωραίο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι (που έγραψε ειδικά για την παράσταση του έργου «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» - Πιραντέλλο, από τον θίασο Μυράτ) αλλά για τον ταχυδρομικό διανομέα της περιοχής μου, που έχω πολύ καιρό να τον δω.

Γνωρίζω πως τα ΕΛΤΑ βρίσκονται σε άθλια κατάσταση, πως τα χρέη τους είναι υπέρογκα και πως – θεωρητικά – περνάνε μία περίοδο εξυγίανσης και αναδιοργάνωσης. Αλλά μάλλον βρίσκονται σε φάση διάλυσης. Τραγικό βέβαια αυτό, γιατί ακριβώς αυτή η περίοδος του αποκλεισμού θα τους έδινε μία λαμπρή ευκαιρία να ανακάμψουν και να ανακτήσουν την παλιά τους αίγλη.

Σχεδόν οι μόνες εταιρίες που σήμερα προσλαμβάνουν προσωπικό και ανοίγονται είναι τα ιδιωτικά ταχυδρομεία. Έχω μήνες να συναντήσω ταχυδρόμο αλλά σχεδόν κάθε μέρα χτυπάει το κουδούνι ένας κούριερ – καμιά φορά και δύο. Εντελώς φυσικό, μία και σήμερα το μόνο εμπόριο που δουλεύει (εκτός από τα σούπερ-μάρκετ και τα φαρμακεία) είναι το ηλεκτρονικό. «Διπλασιάστηκαν οι αγορές μέσω Διαδικτύου» γράφουν οι εφημερίδες.

Αντίθετα τα ΕΛΤΑ κλείνουν τα καταστήματά τους και υπολειτουργούν. Εκεί που έπαιρνα 4-5 φακέλους την ημέρα, τώρα παίρνω ένα την εβδομάδα. Επιπλέον, ξαφνικά τριπλασίασαν τις τιμές τους! (Το απλό γράμμα που κόστιζε 0,72 λεπτά, ανέβηκε στα 2 ευρώ!). Στην περιοχή μου έκλεισε το κύριο κατάστημα χωρίς καμία ανακοίνωση και χωρίς να μας παραπέμψουν αλλού.  

Δύο παραδείγματα εξωφρενικά. Στις τρεις Μαρτίου ο φίλος νευρολόγος (αλλά και λογοτέχνης) Νώντας Τσίγκας μου έστειλε από την Θεσσαλονίκη ένα μικρό δέμα με ένα βιβλίο. Το χαρακτήρισε μάλιστα ως «επείγον». Σήμερα που γράφω είναι 7 Απριλίου και το δέμα… μόλις ήρθε. Σκεφθείτε να μην ήταν επείγον! Και με ταχυδρομική χελώνα να έφευγε από την Θεσσαλονίκη, θα είχε φτάσει πιο γρήγορα.

Σε ερώτησή μου γιατί άργησε τόσο πολύ πήρα την απάντηση: «απέλυσαν τον ταχυδρόμο» (εξ ου και η ερώτησή μου, μήπως πέθανε).

Όλο αυτό το μήνα το ταχυδρομείο Θεσσαλονίκης έλεγε πως το δέμα βρίσκεται στον προορισμό του – στο Ταχυδρομείο Ψυχικού. Το Ταχυδρομείο Ψυχικού έχει κλείσει. Το Ταχυδρομείο Νέου 

Ψυχικού δεν απαντούσε.

Άλλο παράδειγμα: Είμαι εδώ και 40 χρόνια συνδρομητής του αιωνόβιου εβδομαδιαίου Αγγλικού Περιοδικού TLS (Times Literary Supplement). Μέχρι πριν από πέντε μήνες ερχόταν τακτικά, με καθυστέρηση μιας εβδομάδος. Ξαφνικά έπαψε να έρχεται. Εντελώς. Μετά από δύο μήνες απουσίας έγραψα στην Αγγλία όπου με διαβεβαίωσαν ότι η αποστολή συνεχίζεται κανονικά. Εδώ, όταν ρώτησα, δεν ήξεραν τίποτα.

Ευγενέστατοι οι Άγγλοι μου ξανάστειλαν σε πακέτο όλα τα τεύχη που είχα χάσει. Και μετά, πάλι, δύο μήνες σιωπή. Ντρέπομαι να ξαναγράψω στην Αγγλία.

Μαζί με το TLS εξαφανίστηκαν και όλα τα άλλα περιοδικά. Αναρωτιέμαι: τι τα κάνουν; Τα πετάνε;

Ήδη πριν τον κορωνοϊό, φίλος γιατρός μου έλεγε πως όταν χρειάστηκε να στείλει  παραπεμπτικά του ΕΟΠΥ στους ασθενείς του μέσω ταχυδρομείου, μέχρι να φτάσουν είχε παρέλθει η προθεσμία εκτέλεσής τους.

Όταν συζητάω το θέμα με γνωστούς και φίλους, χαμογελάνε ειρωνικά. «Μα καλά, περιμένεις ο,τιδήποτε από τα ΕΛΤΑ;» είναι η συνηθισμένη τους αντίδραση.

Όχι πια, σκέπτομαι. Ο ταχυδρόμος τέλειωσε. Και φυσικά ποτέ δεν θα μάθεις ποια και πόσα γράμματα ΔΕΝ έλαβες.

Θα μου πείτε: εδώ έχουμε τόσα φλέγοντα προβλήματα – με τα ΕΛΤΑ ασχολείσαι; Ναι, αλλά ένα κράτος χωρίς ταχυδρομείο, είναι χωλό. Και θυμώνω όταν σκέπτομαι ότι χάνεται μία μοναδική ευκαιρία να επωφεληθούν από τον COVID-19 και να διαπρέψουν στο ηλεκτρονικό εμπόριο.

Μόλις λήξει (ελπίζω σύντομα) η πανδημία, θα πρέπει να βοηθηθούν όλες τις επιχειρήσεις που έχουν πληγεί από το κλείσιμο, για να ανακάμψουν. Ε, τα ΕΛΤΑ πραγματικά δεν θα δικαιούνται καμία βοήθεια. Δεν ξέρω αν φταίει η διοίκηση, η διαχείριση, ή ο συνδικαλισμός, (είχαν και κάτι απεργίες) αλλά το ότι απέτυχαν εκεί που όλος ο κλάδος τους άνθισε, είναι μοναδικό κατόρθωμα!

Μετάλλιο στους Ολυμπιακούς της Ζωής

Σε όλη μου τη ζωή, χωρίς να το ξέρω, ετοιμαζόμουνα για αυτό το σημαντικό και έκτακτο γεγονός. Βέβαια όταν μάζευα μυριάδες βιβλία, δίσκους, ταινίες, δεν το έκανα για να αντιμετωπίσω μία …πανδημία. Ούτε μου πέρασε από το νου, κι ας είχα δει τόσες ταινίες επιστημονική φαντασίας.

Το έκανα για μία άλλη ανημπόρια, που ήξερα πως θα με επισκεπτόταν σίγουρα. Τα γηρατειά. Κάποια εποχή (σκεπτόμουνα) που θα γεράσεις και δεν θα κυκλοφορείς πια πολύ, να έχεις γύρω σου τα έργα που αγάπησες και να μπορείς κάθε στιγμή να ξαναδείς (για δέκατη φορά) την «Καζαμπλάνκα» ή να ακούσεις (για πολλοστή φορά) τις σουίτες για σόλο βιολοντσέλο του Μπαχ με τον Καζάλς. Και να μπορείς να το κάνεις αμέσως.

Έτσι το σπίτι (και το μεγάλο του υπόγειο) έγινε αποθήκη έργων τέχνης. Χιλιάδες κομμάτια που κάποια στιγμή άρχισαν να ασφυκτιούν. Βρήκα μία λύση για τα βιβλία, που ήδη ξεκίνησαν να μεταναστεύουν προς την Εθνική Βιβλιοθήκη, με βάση μία δωρεά που θα ολοκληρωθεί μετά από μένα. Αλλά και πάλι δύσκολα κυκλοφορείς ανάμεσα στις συλλογές. Κινδυνεύεις να γκρεμίσεις πυραμίδες από  CD και DVD ή κρεμαστά και αιωρούμενα ράφια με τόμους.

Εντωμεταξύ πέρναγαν τα χρόνια και εγώ …δεν γερνούσα. Ηλικιακά σίγουρα είχα φτάσει στις ευπαθείς κατηγορίες, που αναφέρει ο καθηγητής Τσιόδρας, μια και περπατούσα στα 85. Αλλά δεν ένιωθα ότι είχα φτάσει στην φάση όπου ήθελα να κλειστώ στο σπίτι και να ξαναδώ παλιές αγαπημένες ταινίες ή να ξαναδιαβάσω τα μυθιστορήματα που πρόχειρα και βιαστικά είχα καταναλώσει στην εφηβεία μου. Αντίθετα ακόμα κυνηγούσα το καινούριο, το πρωτότυπο, το επαναστατικό.

Μέχρι που ήρθε ο Κορονοϊός και τα αναποδογύρισε όλα. Μπορεί να μην ένιωθα γέρος αλλά ή φύση αυτής της αρρώστιας που οδηγεί σε ασφυξία, με τρόμαζε. Δεν με φόβιζε τόσο η προοπτική του θανάτου, όσο οι διαδικασίες που προηγούνται προσπαθώντας να σε σώσουν από αυτού του είδους την τελευτή – αναπνευστήρες, μονάδες εντατικής, διασωληνώσεις… Είχα οραματιστεί έναν ειρηνικό και ανώδυνο θάνατο, σαν ελαφρό ύπνο, σε βαθιά γεράματα. Όπως βλέπουμε σε κάτι πίνακες παλιούς, με όλη την οικογένεια γύρω από το μεγάλο οικογενειακό κρεβάτι, να αποχαιρετάει.

Ας ελπίσουμε πως τελικά δεν θα με μολύνει ο κορονοϊός και θα αξιωθώ ένα θάνατο σαν αυτόν που οραματιζόμουνα. (Πριν πενήντα χρόνια ένας ζητιάνος στην Κρήτη που τον ελέησα, μου τον ευχήθηκε: «Να έχεις έναν ωραίο θάνατο, παλληκάρι μου!»). 

Αλλά για να μην με μολύνει ο οξαποδώ, πρέπει να κάτσω σπίτι. Θα έλεγε κανείς ότι οι συνθήκες είναι ιδανικές. Υπάρχει όλος αυτός ο θησαυρός που μάζευα από παιδί, αλλά υπάρχουν και φρέσκα πράγματα. Παραδείγματος χάρη το Netflix (ήμουν από τους πρώτους Έλληνες συνδρομητές του – πριν καν αρχίσει να εμφανίζει υποτίτλους).

Έλα όμως που μέσα μου αντιδρούσα. Και βέβαια ήθελα κάποτε να ξαναδώ την «Καζαμπλάνκα», αλλά όχι αναγκαστικά. Σίγουρα ήθελα να ξανακούσω τις σουίτες του Μπαχ – αλλά όταν μου ερχόταν το κέφι. Και τώρα το κέφι μου ήταν να πάρω το αυτοκίνητό μου και να κάνω μερικές «Ειδικές Διαδρομές» του κλασικού Ράλι Ακρόπολις. Και για αυτό δεν υπάρχει πρόβλεψη στο 13033.

Ας είναι. Οι άλλοι αντιδρούν κάνοντας παράνομο περίπατο σε παραλίες και προβλήτες. Τους καταλαβαίνω. «Αεί παίδες», αιώνια παιδιά οι Έλληνες, όπως μας αποκάλεσαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ιερείς. Και τι κάνουν τα παιδιά; Αντιδρούν σε όλα τα κελεύσματα των μεγάλων. Ακόμα κι όταν είναι πιο μεγάλα από τους μεγάλους.

Από ότι κατάλαβα όμως – με τον ιό αυτό δεν παίζεις. Θα κάτσω σπίτι (πού είσαι Λουκιανέ!) και θα ακολουθήσω όλες τις εντολές του μειλίχιου καθηγητή Τσιόδρα και του αυστηρού υφυπουργού Χαρδαλιά. Και σας παροτρύνω, αγαπητοί αναγνώστες, να κάνετε το ίδιο.

Ακόμα και για εθνικούς λόγους. Λίγο είναι να βλέπεις τις ολέθριες καμπύλες των άλλων να ανεβαίνουν και την δική μας να μένει χαμηλή; Σε αυτούς τους ιδιότυπους Ολυμπιακούς Αγώνες Ζωής, θα ήταν σπουδαίο να παίρναμε ένα μετάλλιο!

ΣΚΑΛΑΘΥΡΜΑΤΑ 2

(“Σκαλάθυρμα” (το) πρόχειρο λογοτεχνικό ή επιστημονικό έργο: π.χ. στιχουργικό σκαλάθυρμα. Ετυμολογία: αρχική σημασία «μικρολεπτομέρεια» < σκαλαθύρω «σκάβω» < σκάλλω «σκαλίζω» + αθύρω «παίζω» (βλ. λ. Άθυρμα = παιχνίδι).

ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΗ: Το 83% των Ελλήνων φοβάται τον ιό. Εγώ, πιο πολύ κι από τον ιό φοβάμαι αυτούς που (λένε ότι) δεν τον φοβούνται. Και επιδεικνύουν τον ηρωισμό τους κάνοντας χιούμορ όπως ο Τραμπ, ή η ξανθιά σφουγγαρίστρα από το Λονδίνο.

ΈΜΕΙΝΑ άναυδος όταν είδα (σε φωτογραφία) το σπίτι όπου μένει η Άνγκελα Μέρκελ. Μία ροζ πολυκατοικία, χωρίς μπαλκόνια από αυτές που έχτιζαν βιαστικά οι Γερμανοί μετά τον πόλεμο για να στεγαστούν και να γεμίσουν τα χαίνοντα οικόπεδα που είχαν αφήσει οι βομβαρδισμοί. (Σε κάθε τετράγωνα δύο ως τρία).

(Μάλιστα στο Μόναχο όπου έζησα και σπούδασα είχε συμβεί το εξής: επειδή υπήρχε έλλειψη ανδρών, οι γυναίκες συνασπίστηκαν, πήραν καρότσια που τα γέμιζαν με ερείπια και τα άδειαζαν εκεί που είναι σήμερα το Ολυμπιακό Στάδιο (και η έδρα της Μπάγερν) σχηματίζοντας ένα λόφο. Υπάρχει ακόμα καλυμμένος με πράσινο γρασίδι. Τις ονόμαζαν Schuttfrauen (οι γυναίκες των ερειπίων) και ο λόφος λεγόταν Schutthaufen.

Λοιπόν σε μία τέτοια πολυκατοικία χωρίς μπαλκόνια εμένα κι εγώ τρία χρόνια. Δεν είχε ούτε ασανσέρ και το μικρό μου διαμέρισμα ήταν στην σοφίτα – στον έκτο όροφο. Ανέβαινα μονορούφι τα σκαλιά με μίαν ανάσα…

(Σχόλιο της γυναίκας μου  όταν είδε την φωτογραφία: «Καλά, σε εργατική πολυκατοικία μένει;»).

ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ:  Μιλώντας για τον κορονοϊό η Μέρκελ τον παρομοίωσε με τον δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο. Πολλά ειρωνικά σχόλια γράφτηκαν γι αυτή την παρομοίωση (π.χ. «ας μην τον κάνατε!»).

Προφανώς η Μέρκελ δεν ήταν οπαδός του Χίτλερ αφού γεννήθηκε δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του κι έζησε τα νεανικά της χρόνια στην ανατολική Γερμανία. Όταν μιλούσε για τον δεύτερο παγκόσμια εννοούσε αυτά που έζησαν οι Γερμανοί μετά την ήττα τους.

Έχοντας ζήσει κι εγώ την κόλαση της μεταπολεμικής Γερμανίας με τα γκρεμισμένα σπίτια σε κάθε τετράγωνο, τους ανάπηρους πολέμου να ζητιανεύουν στις γωνίες, και την μαύρη αγορά να οργιάζει - είμαι βέβαιος ότι σε αυτή αναφερόταν η  Μέρκελ. 

Φτώχεια μεγάλη, άνθρωποι τρομαγμένοι. Δέκα χρόνια χρειάστηκαν ο Adenauer και ο Erhardt για να ξεκινήσουν το Wirschaftwunder (Οικονομικό θαύμα). Ο απλός λαός πλήρωσε ακριβά την παραφροσύνη της Ναζιστικής ηγεσίας του.

ΑΡΑΓΕ ΕΙΜΑΙ Ο ΙΟΥΛΙΟΣ ΒΕΡΝ; Πριν από είκοσι χρόνια είχα γράψει ένα βιβλίο στο οποίο περιέγραφα όλα αυτά που ζούμε σήμερα με τον εγκλεισμό μας λόγω κορονοϊού. Τηλεδιασκέψεις, μαθήματα από απόσταση, τηλε-εργασία, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, ψηφιακές υπογραφές και πιστοποιητικά, κλπ. Το βιβλίο μου είχε τίτλο «Ψηφιακή Ζωή» και ήταν το πιο αποτυχημένο της συγγραφικής μου σταδιοδρομίας. (Το μόνο που δεν έκανε δεύτερη έκδοση). Κανείς δεν ενδιαφερόταν τότε για την ψηφιακή τεχνολογία και τις δυνατότητές της.

Εγώ είχα ξεκινήσει να «παίζω» με τους υπολογιστές από το 1986. Την δεκαετία του ’90 μπήκαν οι βάσεις για όλα αυτά που κάνουμε σήμερα. Ήμουν τότε τακτικός αρθρογράφος στο περιοδικό RAM (πρωτοποριακή έκδοση του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη) και με το διευθυντή του, τον πολυμήχανο Θόδωρο Σπίνουλα, μέχρι που συναρμολογούσαμε υπολογιστές.

Μπήκα στο Ιντερνέτ την εποχή που ήταν ένα μαύρο χάος με πράσινα γράμματα. Δεν υπήρχαν γραφικές παραστάσεις, και η δουλειά γινόταν με φραστικές εντολές σε γλώσσα UNIX.  Τα Graphics εμφανίστηκαν το 93-94. Το 1996 ανέβασα τον δικτυακό μου τόπο (ndimou.gr).

Και τώρα, χάρη σε έναν ιό, οι Έλληνες θα αποκτήσουν ψηφιακό πολιτισμό. Τι ειρωνεία…

Η Πεπαλαιωμένη Ορθοδοξία μας

Τι θα γίνει με την Εκκλησία μας;

Δύο χιλιάδες χρόνια πέρασαν από την παρουσία του ιδρυτή της (και δεν εννοώ τόσο τον Ιησού Χριστό, όσο τον Απόστολο Παύλο) και παραμένει ακλόνητη, δογματική, παραδοσιακή και πεισματικά αντίθετη σε κάθε μεταρρύθμιση ή ανανέωση. 

Άλλες χριστιανικές εκκλησίες είχαν τους ανανεωτές τους, υιοθέτησαν καινοτομίες, τροποποίησαν τα δόγματά τους, αφουγκράστηκαν τις αλλαγές στην ανθρώπινη κοινωνία. Επηρεάστηκαν από τις εκπληκτικές εξελίξεις στις επιστήμες και την τεχνολογία που άλλαξαν ριζικά την ζωή μας και προσπάθησαν να επωφεληθούν από αυτές.

Βέβαια η μονολιθικότητα της Εκκλησίας μας της επέτρεψε να μείνει συμπαγής και απρόσβλητη σε όλες τις αλλαγές και να κρατήσει την σιδερένια πυγμή με την οποία ποδηγετεί το Ελληνικό Κράτος και την Ελληνική κοινωνία. Όποτε έγινε κάποια προσπάθεια από το κράτος να αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού, η αποτυχία του ήταν εξασφαλισμένη.

Παραμένουμε το μόνο ευρωπαϊκό κράτος όπου δεν υπάρχει χωρισμός κράτους και εκκλησίας. Το μόνο που το σύνταγμά του δεν πηγάζει από την θέληση του λαού αλλά ισχύει: «Εις το όνομα της Αγίας και Αδιαιρέτου και Ομοουσίας Τριάδος». Το μόνο όπου λείψανα Αγίων γίνονται δεκτά με …τιμές αρχηγού Κράτους. Το μόνο που σε καιρούς επιδημίας η αντιεπιστημονική και επικίνδυνη για την υγεία του λαού άποψη της εκκλησίας, προβάλλεται εξίσου με την τεκμηριωμένη επιστημονική γνώση.

Έχω καταλήξει πως η αρχή του εκσυγχρονισμού της Ελλάδας – αν ποτέ γίνει – θα έπρεπε να αρχίσει από την εκκλησία. Με θέσπιση εκκλησιαστικού φόρου που θα αφορά μόνο τους πιστούς – όπως γίνεται στα άλλα ευρωπαϊκά κράτη –  για να πληρώνεται ο κλήρος, απαγόρευση ανάμιξης της εκκλησίας σε θέματα κοινωνικά και οικονομικά, απογραφή και φορολόγηση της αμύθητης εκκλησιαστικής περιουσίας. Αλλιώς θα παραμείνουμε κράτος μουλάδων, όπως το Ιράν.

Γιατί μόνον εδώ – για να γίνει η δουλειά σου – είναι καλύτερο να γνωρίζεις τον τοπικό μητροπολίτη παρά τον δήμαρχο ή τον περιφερειάρχη. Μόνον εδώ χρειάστηκε να περάσουν 15 χρόνια από την ψήφιση του νόμου, για να φτιαχτεί – στα κρυφά, από έναν ιδιώτη – το πρώτο αποτεφρωτήριο. Όλοι οι άλλοι – δημοτικοί άρχοντες, κλπ. – που είχαν προκηρύξει διαγωνισμούς, έκαναν πίσω μπροστά στον φόβο του ράσου.

Και μόνο εδώ πέτυχε η εκκλησία την μεγαλύτερη ιστορική απάτη όλων των εποχών. Ενώ πολέμησε με λύσσα τις ιδέες που οδήγησαν στην Ελληνική Επανάσταση του ’21, εκ των υστέρων εμφανίστηκε ότι εκείνη σήκωσε το Λάβαρο στην Αγία Λαύρα ανήμερα του Ευαγγελισμού. Ψέματα, ψέματα, ψέματα! Τίποτα δεν έγινε στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτίου, ψυχή δεν ήταν εκεί και το λάβαρο φτιάχτηκε 70 χρόνια μετά.

Πώς κατηχούσε τους Έλληνες το Πατριαρχείο πριν την επανάσταση: Να αγαπάμε τον Σουλτάνο που είναι ο πατέρας μας και να μην ακούμε τις σατανικές ιδέες που έρχονται από τη Δύση όπως ισότητα, ελευθερία, δημοκρατία. Έχω ξαναγράψει για την «Πατερική Διδασκαλία» που ισχυριζόταν πως «η τούρκικη κατοχή ήταν έργο της θείας πρόνοιας και σίγουρη οδός προς την μεταθανάτιο σωτηρία!»

Θυμάμαι πως ο Αλέξης Τσίπρας είχε υποσχεθεί – προγραμματικά – χωρισμό κράτους και εκκλησίας… Κι ελπίζαμε τότε πως – δεν μπορεί – η πρώτη φορά Αριστερά θα τολμούσε… Άλλη μία οδυνηρή απογοήτευση!

Και χρειάστηκε ο Σημίτης με τις ταυτότητες και ο Μητσοτάκης με τις εκκλησίες, για να νιώσει η Εκκλησία μας την παρουσία του Ορθού Λόγου (που κι αυτός δώρο του Θεού είναι).

Ο Μεγάλος Φόβος

Ποτέ δεν είχα φανταστεί ότι θα ζούσα μέσα σε μία ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Που δεν θα συνέβαινε στην φαντασία μου (ούτε καν του σεναριογράφου) αλλά θα ήταν μία καθημερινή πραγματικότητα.

Και τα θύματα της ταινίας δεν θα ήταν ηθοποιοί που μετά το γύρισμα θα επέστρεφαν στα σπίτια τους – αλλά άνθρωποι πάσχοντες, που θα υπέφεραν πραγματικά και θα πέθαιναν στ’ αλήθεια.

Σενάριο της ταινίας: στη χώρα που ζω – αλλά και σε όλες τις άλλες χώρες της γης –έχει εμφανιστεί ένας αόρατος θανατηφόρος ιός. 

Φαίνεται ότι μολύνει τους πάντες χωρίς όμως να αρρωσταίνουν όλοι. Οι περισσότεροι είναι φορείς, αλλά όχι ασθενείς.

Οι υγιείς φορείς έχουν όμως την δυνατότητα να μεταδώσουν τον ιό σε οποιονδήποτε. Ο καθένας είναι ένας υποψήφιος ασθενής ή δολοφόνος.

Κάθε άνθρωπο που συναντάς αναρωτιέσαι: μήπως είναι αυτός που θα με μολύνει; Ο Μεγάλος Φόβος.

Οι υγιείς είναι υπό προϋποθέσεις υγιείς. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να κολλήσουν από κάποιον ασυμπτωματικό φορέα – ή να δραστηριοποιηθεί ο ιός που από μέρες κρύβουν μέσα στον οργανισμό τους – και να καταπέσουν.

Οι τυχεροί θα την βγάλουν με ένα γερό κρυολόγημα, ή μία κανονική γρίπη. Οι άτυχοι μπορεί να αρρωστήσουν βαριά, να χρειαστούν διασωλήνωση σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας – και ενδεχομένως να χάσουν την μάχη.

Αλλά το χειρότερο σε αυτή την ιστορία είναι ο διαρκής μεγάλος φόβος. Κανείς δεν ξέρει – όσο καλά κι αν νιώθει τώρα – αν θα είναι ο επόμενος άρρωστος ή ο επόμενος νεκρός.

Ειρωνεία: όποιος σχεδίασε αυτόν τον ιό, είχε άψογο μαύρο χιούμορ. Οι κυριότεροι φορείς του είναι τα παιδιά. Που όμως ποτέ δεν προσβάλλονται από αυτόν. Έτσι κυκλοφορούν υγιή και ανεμπόδιστα – ώστε να μολύνουν όλους τους άλλους.

Οι επιστήμονες ψάχνουν με όλα τα μέσα να μάθουν για την προέλευση του ιού, τις ιδιότητές του, τις αδυναμίες του – και φυσικά τον τρόπο αντιμετώπισής του. Είτε μεμονωμένα, είτε μαζικά. Ψάχνουν για φάρμακα, για εμβόλια, για θεραπείες.

Μαύρο σκοτάδι. Μετά από μήνες ερευνών όλων των επιστημονικών κέντρων και φορέων της γης – δεν έχουμε μάθει τίποτα. Χειρότερα: μάθαμε ότι ο ιός μεταλλάσσεται  συνεχώς κι έτσι κάθε γνώση σχετική με αυτόν είναι προσωρινή. Αύριο θα είναι άλλος.

Εντωμεταξύ οι στατιστικές κάθε μέρα αναφέρουν εκατοντάδες νεκρών και χιλιάδες νέων ασθενών. Οι κλάδοι υγείας έχουν γονατίσει.

Ακόμα περισσότερο έχει γονατίσει η οικονομία: βουλιάζουν τα χρηματιστήρια, τρέμουν οι τράπεζες, παραλύουν οι μεταφορές και οι συγκοινωνίες, σταματάει η κατανάλωση, εξαφανίζεται ο τουρισμός.

Και ο Μεγάλος Φόβος συνεχίζεται

Οργιάζουν οι θεωρίες συνωμοσίας: πρόκειται  για μυστικό όπλο εξωγήινων που θέλουν να καταλάβουν τον πλανήτη, είναι πείραμα κρυφού βιολογικού υπερόπλου που ξέφυγε από το εργαστήριο και αυτονομήθηκε, είναι παγίδα συμμορίας που κατέχει και το αντίδοτο – αλλά θα απαιτήσει δισεκατομμύρια για να μας το δώσει…

Όλοι αυτοί, που ως τώρα ήταν αρνητές του εμβολιασμού και δεν μπόλιαζαν τα παιδιά τους, εκλιπαρούν να βρεθεί ένα εμβόλιο.

Οι συνήθεις ύποπτοι (Μασόνοι, Εβραίου, Αμερικάνοι, Κινέζοι, κλπ) δεν αναφέρονται πια καθόλου – διότι και αυτοί είναι ανάμεσα στα θύματα: φοβούνται, υποφέρουν και πεθαίνουν.

Και όσο τραβάει αυτή η ιστορία, χωρίς να φαίνεται λύση στον ορίζοντα, ο λοιμός θα γίνει και λιμός. Επιχειρήσεις κλείνουν, η ανεργία φουντώνει, ο κόσμος πεινάει…

Ζούμε όλοι έναν εφιάλτη. Ο Μεγάλος Φόβος μας παραλύει. Και δεν ξέρουμε αν και πότε θα ξυπνήσουμε.

Το μεγάλο «τράφικινγκ»

Αρχαίος αναγνώστης του μπλογκ, από τον καιρό που ήταν σκέτο μπλογκ και όχι στήλη εφημερίδας, σκληρός εξ αριστερών κριτικός, μου γράφει:

«Η επίμονη σιωπή σας για το προσφυγικό/μεταναστευτικό θέμα είναι αξιοπρόσεκτη. Θα ήταν ενδιαφέρον να μάθει κανείς πως σκέπτεται ένας υποτιθέμενος ανθρωπιστής όπως εσείς, για το θέμα αυτό και την όλη κατάσταση.

Αλλά περί αυτού δεν ακούει κανείς τίποτα από εσάς. Παραπονιέστε για πολλά πράγματα. Αλλά για ένα τόσο σημαντικό θέμα 

σωπαίνετε επίμονα.

Κάτι σημαίνει αυτό για σας».

Ο αναγνώστης έχει δίκιο. Έχω κάνει παλιότερα μερικές αναφορές στο θέμα – αλλά πρόσφατα καμία. Και ο λόγος είναι απλός: δεν έχω τίποτα να προσφέρω. Ακριβώς επειδή ΔΕΝ είμαι υποτιθέμενος, αλλά πραγματικός ανθρωπιστής, υποφέρω με το φοβερό ανθρώπινο δράμα – αλλά σε τι θα μπορούσα να βοηθήσω;

Να θυμηθώ τον Έλληνα δημοσιογράφο που, στον Ρώσο-Ιαπωνικό πόλεμο, (1904-5) βγήκε με πρωτοσέλιδο άρθρο και τεράστιο τίτλο, δίνοντας οδηγίες στο Ρώσο αρχιστράτηγο: «Δεξιότερα Κουροπάτκιν!». 

Και έμεινε στην ιστορία ως παράδειγμα αφέλειας;

Τώρα παίζουν στα χαρτιά τις τύχες των μεταναστών ο Πούτιν, ο Ερντογκάν, ο Άσαντ, η Μέρκελ, (από δίπλα παρατηρητής ο Τράμπ). Δηλαδή όλα τα σκληρά καρύδια του πλανήτη. Πόσο βάρος έχει γι’ αυτούς η γνώμη ενός σχολιαστή, που δεν θα διαβάσουν ποτέ; Όσο για τους Έλληνες αναγνώστες, το πρόβλημα εξαντλείται στο αν έχεις αριστερή ή δεξιά οπτική.

Παράδειγμα:

Βγήκε ο πολύ αξιόλογος και σοβαρός ιστορικός Αντώνης Λιάκος και έκανε μία ενδιαφέρουσα πρόταση: Η Ελλάδα να πάρει ένα εκατομμύριο πρόσφυγες για να αντιδράσει στην πληθυσμιακή της συρρίκνωση και γήρανση – που θα την οδηγήσει σε σίγουρο μαρασμό γύρω στο 2050.

Οι Δεξιοί εξερράγησαν, μερικοί Αριστεροί χειροκρότησαν. Η πρόταση εισέπραξε όμως μόνο πολιτικές αντιδράσεις. Δεν είδα πουθενά μία κοινωνικό-οικονομική ανάλυση των δυνατοτήτων και των επιπτώσεων.

 Ένα κράτος 9 εκατομμυρίων (εκ των οποίων το ένα αποτελείται από πρόσφατους μετανάστες, κυρίως Αλβανούς) μπορεί άραγε να αφομοιώσει ένα εκατομμύριο αλλόγλωσσους και αλλόθρησκους; Εδώ η Γερμανία των εκατό εκατομμυρίων μετά τόσα χρόνια δεν έχει ακόμα αφομοιώσει τους ομόγλωσσους και «ομόαιμους» Ανατολικογερμανούς. Εδώ εμείς δεν μπορούμε να εκπαιδεύσουμε μερικές δεκάδες χιλιάδες άνεργους, ώστε να αποκτήσουν δεξιότητες που απαιτεί η οικονομία μας, για να καλύψει 300.000 κενές θέσεις εργασίας σε ελληνικές επιχειρήσεις. (Έρευνα MacKinsey).

Είμαστε λαός συναισθηματικός και σκεπτόμαστε με το θυμικό μας. Δύσκολα μπορούμε να αναλύσουμε ορθολογικά μία περίπτωση. 

Εμείς είτε θρηνούμε τα προσφυγόπουλα που πνίγονται και τις μωρομάνες που πεινάνε, ή επαναστατούμε και θέλουμε να τους πετάξουμε όλους στη θάλασσα.

Όμως η μετακίνηση των πληθυσμών είναι ένα προαιώνιο φαινόμενο, που διαμόρφωσε και διαμορφώνει την ανθρώπινη κατάσταση. Έτσι κατέβηκαν και οι Αχαιοί και οι Δωριείς. Τώρα έχει πέσει στα χέρια μεγάλο-διακινητών που χρησιμοποιούν τις ανθρώπινες μάζες σαν πιόνια. Ένα γιγάντιο παιχνίδι τράφικινγκ, (εμπορίας ανθρώπων) μπροστά στο οποίο οι μαφίες των ναρκωτικών μοιάζουν με νηπιαγωγεία. Και θέλει ο επικριτικός μου αναγνώστης να πάρω θέση και να τα βάλω με τους Αλ Καπόνε… 

Φυσικά το καταδικάζω! Αλλά με τι αποτέλεσμα;

Πληρώνουμε τα επίχειρα της γεωγραφικής μας θέσης. Αχ, και να μπορούσαμε να ξεκολλήσουμε την Ελλάδα από εδώ και να την αράζαμε κάπου στη «Καραβαϊκή» (όπως ονόμαζε την Καραϊβική, ο μακαρίτης υπουργός Χαραλαμπόπουλος). Ρέγκε αντί για συρτάκι – δεν θα είναι και άσχημα…

«Είμαστε καταδικασμένοι να γειτονεύουμε» είχε πει ο Βενιζέλος στον Κεμάλ Ατατούρκ. Πρέπει λοιπόν να συνεχίσουμε αυτή την επικίνδυνη γειτνίαση και να κερδίσουμε όσους περισσότερους πόντους μπορέσουμε, στο μεγάλο χαρτοπαίγνιο που παίζεται γύρω μας…

Δύο κείμενα για την Κική Δημουλά

Δύο κείμενα για την Κική Δημουλά. Το πρώτο δημοσιεύεται στην σημερινή Καθημερινή (οι Κυριακάτικες, λόγω Καθαρής Δευτέρας, κυκλοφορούν το Σάββατο) και το δεύτερο στην τακτική θέση του blog στο Βήμα. Έχω κόψει επαναλήψεις.

Πέρασε στο μη-ον

«Το μοναδικό θέμα της Δημουλά είναι το σταδιακό ή αιφνίδιο  πέρασμα  από  το  ον στο  μη-ον.   Το  πέρασμα  που ονομάζεται χρόνος, φθορά η θάνατος.

Μερικές φορές η Δ. αντιστρέφει το θέμα της: πρόκειται τότε για το πέρασμα  από  το  μη-ον στο ον,  δηλαδή την μνήμη».

Το απόσπασμα αυτό είναι από το πρώτο δοκίμιο για την ποίηση της Κικής Δημουλά που έγραψα το 1989.

Τώρα η Κική πέρασε στο μη ον – που το πολιορκούσε μία ζωή – και ταυτόχρονα στην δική μας μνήμη.

Ερωτεύθηκα αυτή την ποίηση διαβάζοντας «Το Λίγο του Κόσμου» και αμέσως έγραψα γι’ αυτή. Σε μία ραδιοφωνική συνέντευξη είπα την φράση «Η καλύτερη Ελληνίδα ποιήτρια μετά την Σαπφώ». Την φράση αυτή χρησιμοποίησε ο David Connoly στην ανθολογία του. Και οι εκδόσεις Gallimard παρουσίασαν μία ανθολογία από την παγκόσμια γυναικεία ποίηση, με τον υπότιτλο «Από την Σαπφώ στην Δημουλά».

Το δοκίμιο μου «Στην τετράγωνη νύχτα της φωτογραφίας» (1991), αποτελεί τον πρόλογο στην έκδοση του Michel Volkovitch (Το «Λίγο του Κόσμου» και το «Χαίρε Ποτέ», 2010) στην σειρά Poesie του Gallimard.

Αναφέρω όλα αυτά τα γεγονότα γιατί πλαισιώνουν την εκτόξευση της Κικής Δημουλά στο ποιητικό στερέωμα. Αλλά και από αμηχανία, γιατί μου είναι ακόμα αδύνατο να την κλάψω. Αναρωτιέμαι μάλιστα αν θα μπορέσω να την κλάψω ποτέ, έτσι που από νωρίς είχε τοποθετήσει τον εαυτό της βαθιά μέσα στον θάνατο.


Οι αφιερώσεις της Κικής Δημουλά

Δεν ξέρω πού θα με κατατάξει η ιστορία – αν βεβαίως δεήσει να ασχοληθεί με μένα – αλλά για ένα είμαι σχεδόν βέβαιος. Σε μία μικρή υποσημείωση (τόσο μικρή που μπορεί να μην διαβαστεί ποτέ) ίσως να γράψει: «φίλος και υποστηρικτής μεγάλων Ελλήνων ποιητών».

Για ποιητής ξεκίνησα κι εγώ, πολύ νωρίς, κι έβγαλα την πρώτη μου ποιητική συλλογή στα δεκαοκτώ μου χρόνια. Και επιμένω να θεωρώ τον εαυτό μου ποιητή, ελπίζοντας να δικαιωθώ στο μέλλον – έστω κι αν δεν πρόκειται να το μάθω ποτέ. Το μόνο που κατάφερα είναι να δώσω την ευκαιρία σε ένα νέο συνάδελφο να γράψει ένα βιβλίο με τίτλο: «Ο άγνωστος ποιητής Νίκος Δήμου»… Αλλά ούτε αυτό με έκανε γνωστό.

Όμως το κείμενο αυτό αφορά μία πραγματικά μεγάλη ποιήτρια. Την σκοτεινή απούσα αυτής της εβδομάδας, την Κική Δημουλά.

Με την Κική ήμασταν φίλοι. Όχι γνωστοί (στην Ελλάδα όλους τους γνωστούς τους αποκαλούμε φίλους). Και για μερικά χρόνια ήμασταν πολύ κοντά. Παράλληλα ήμουν και φανατικός θαυμαστής της. Διάβασα «Το λίγο του κόσμου» και ερωτεύθηκα την ποίησή της (εξακολουθώ να πιστεύω πως μαζί με το «Χαίρε Ποτέ» είναι η καλύτερη συλλογή της).

Έγραψα το πρώτο εκτενές δοκίμιο γι αυτήν που εκδόθηκε το 1991 με τίτλο «Στην τετράγωνη νύχτα της φωτογραφίας». (Το μόνο μου κείμενο που απέσπασε τον έπαινο του Δημήτρη Μαρωνίτη). Μεταφράστηκε στα γαλλικά και αποτέλεσε τον πρόλογο στην έκδοση των μεταφράσεων του Michel Volkovitch (Το «Λίγο του Κόσμου» και το «Χαίρε Ποτέ», 2010) στην σειρά Poésie του Gallimard.

Το αντίδωρο της Κικής ήταν οι επιστολές της και ιδίως οι εκτενείς ποιητικές αφιερώσεις της. Θα μπορούσαν να γίνουν η πρώτη ύλη ενός βιβλίου και ίσως κάποτε, μαζί με άλλες, να γίνουν. Τα γράμματά της βρίσκονται στο αρχείο μου που φυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη. Οι αφιερώσεις πάλι, μαζί με τα βιβλία, θα καταλήξουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη σε ειδικό χώρο που θα στεγάσει τις δωρεές μου. Σκέπτομαι όμως να τις φωτοτυπήσω νωρίτερα.

Ακόμα και στην τελευταία της συλλογή «’Ανω Τελεία» (2016) η αφιέρωση αναφέρεται: «στο Νίκο Δήμου, σε όσα πολλά του οφείλω και ως εκ του πολλά, θα μείνουν ανεξόφλητα».

Και στον Δημόσιο Καιρό (2014) μου γράφει: «…αλλά εσύ Νίκο μου είσαι αυτός που συνετέλεσε να συνεχίσω – αν βέβαια συνέχισα…»

Ιδού, τώρα που έφυγε, τι μου όφειλε η Κική Δημουλά:

Το 1985 χάνει τον σύζυγό της, Άθω. Τον αγαπούσε παθολογικά (ακόμα και τα τελευταία της βιβλία είναι αφιερωμένα σε αυτόν). Το χτύπημα ήταν τόσο ασήκωτο ώστε κλείνεται στο σπίτι για πολλούς μήνες μην απαντώντας ούτε στο τηλέφωνο.

Αποφασίζω να κάνω μία …απαγωγή. Φτάνω στο σπίτι της, απρόσκλητος, μπαίνω με το ζόρι και την διατάζω να βάλει σε μία τσάντα δύο αλλαξιές και ένα νυχτικό, διότι φεύγουμε ταξίδι. Με κοιτάζει με βαθιά κατάθλιψη αλλά υπακούει. Ξεκινάμε και για δύο μέρες γυρίζουμε όλη την Πελοπόννησο.

Στην αρχή ήταν βουβή. Ζήτησα την άδεια να βάλω μουσική, ήξερα τι της άρεσε. Σιγά σιγά ζωντάνεψε, μου ζήτησε να ανεβάσω την στάθμη και μετά με πίεζε να τρέχω  όλο και πιο γρήγορα.

Όταν επιστρέψαμε της είπα «Τώρα, κάθε πρωί θα μου γράφεις ένα ποίημα – πάρε το σαν άσκηση».

Έτσι ξεκίνησε το «Χαίρε Ποτέ». Μου αφιέρωσε το αντίτυπο με αριθμό 3. (Το 1. ήταν – πάντα – του  Άθω, το 2. δικό της.) Δεν θα πω τι έγραψε στην αφιέρωση – το αφήνω στον ιστορικό του μέλλοντος.

Λοιπόν: δεν μου οφείλεις τίποτα Κική – αλλά εμείς, όλοι οι Έλληνες, θα σου χρωστάμε πολλά και αιώνια!

Ανάμεσα σε δύο ποιητές

Νομίζω πως θα επέστρεφα να ζήσω με τα ζώα – είναι τόσο γαλήνια και αυτάρκη

Στέκομαι και τα κοιτάω ώρες και ώρες.

Δεν ιδρώνουν και δεν κλαψουρίζουν για την κατάστασή τους.

Δεν μένουν ξάγρυπνα την νύχτα να κλαίνε για τις αμαρτίες τους.

Δεν με αηδιάζουν συζητώντας το καθήκον τους προς τον Θεό,

Κανένα δεν είναι ανικανοποίητο, ούτε ένα δεν παραληρεί με την μανία να κατέχει πράγματα.

Κανένα δεν προσκυνάει το άλλο, ή το γένος του που έζησε πριν χιλιάδες χρόνια

Κανένα δεν είναι αξιοσέβαστο ή δυστυχισμένο σε όλη τη γη.

Με την τελευταία φράση αυτού του αποσπάσματος (32) από το ποίημα «Τραγούδι του εαυτού μου» του μεγάλου Αμερικανού ποιητή Walt Whitman, θα διαφωνούσαν σίγουρα οι ιδρυτές του νέου ελληνικού «Κόμματος για τα Ζώα». Πιστεύουν ότι τα ζώα είναι δυστυχισμένα, πως η κύρια αιτία της δυστυχίας τους είμαστε εμείς οι άνθρωποι και πως πρέπει κάτι να κάνουμε για να αλλάξει η μοίρα τους επάνω στη γη.

Και πραγματικά, από τότε που βιομηχανοποιήθηκε η παραγωγή κρέατος και άλλων ζωικών προϊόντων, ακόμα και όταν οι άνθρωποι σταματούν να σφάζουν ο ένας τον άλλο, σφάζουν ακατάπαυστα και συστηματικά όλα τα ζωντανά όντα της γης. Καταργήσανε (όχι παντού) τα ανθρώπινα στρατόπεδα θανάτου κι έχουν γεμίσει όλη τη γη με σφαγεία, πτηνοτροφεία και ιχθυοτροφεία, όπου βασανίζουν και θανατώνουν καθημερινά εκατομμύρια ζώα. Μία φορά να επισκεφθείτε ένα σύγχρονο πτηνοτροφείο δεν θα ξαναφάτε κοτόπουλο ή αυγό στη ζωή σας…

Έτσι κι εγώ με ανακούφιση διαβάζω στο Lifo.gr: «Έλληνες φιλόζωοι ιδρύουν το πρώτο «Κόμμα για τα Ζώα». Ομάδα Ελλήνων φιλόζωων κατέθεσε σήμερα στον Άρειο Πάγο όλα τα απαραίτητα δικαιολογητικά, προκειμένου να ιδρυθεί το «Κόμμα για τα Ζώα». Σε ερώτηση για το αν σκοπεύουν να συνεργαστούν με άλλα κόμματα οι εκπρόσωποι απαντούν: «Όχι, γιατί είμαστε ένα ομολογιακό κόμμα, που δεν σκοπεύουμε σε συνεργασίες και στοχεύουμε πολύ συγκεκριμένα να αλλάξουμε κάποιους νόμους για τα ζώα, τα οποία έχουν αναχθεί σε αντικείμενα. Θα συνεργαστούμε όμως με τα αντίστοιχα φιλοζωικά κόμματα σε άλλες χώρες της Ευρώπης, όπου έχουν εκλεγεί βουλευτές και ακόμη και ευρωβουλευτές. Είμαστε ήδη σε επαφή με το φιλοζωικό κόμμα της Ολλανδίας και της Κύπρου. Είμαστε υπέρ της μεταστροφής της οικονομίας προς ένα πιο οικολογικό μοντέλο, θέλουμε να στηρίξουμε την αγροτική παραγωγή και όχι την κτηνοτροφία. Θέλουμε να στηρίξουμε την φυτοφαγική μετάβαση. Για αρχή, να βελτιωθούν οι συνθήκες στα σφαγεία, να μπουν κάμερες», δηλώνουν οι εκπρόσωποι.

Έτσι, μετά από τη Γερμανία, την Ολλανδία, την Ισπανία, το Βέλγιο, την Πορτογαλία, την Κύπρο, τη Γαλλία την Ιταλία, τη Σουηδία, τη Φιλανδία, τη Δανία και την Ιρλανδία, η Ελλάδα θα γίνει το 13ο κράτος-μέλος της ΕΕ που αποκτά φιλοζωικό, πολιτικό κόμμα.

Οι ιδρυτές του κόμματος είναι φανατικοί φυτοφάγοι (vegan) που αποκλείουν από το ανθρώπινο εδεσματολόγιο κάθε ζωικό προϊόν – ακόμα και το γάλα, το τυρί, τα αυγά και το μέλι. Θεωρώ πως αυτή η τοποθέτηση είναι ακραία και σχεδόν αποκλείει την επιτυχία αυτής της κίνησης στην σαρκοφάγο Ελλάδα. Ας γίνουμε πρώτα vegetarian (φυτοφάγοι) κι ας προσπαθήσουμε να βελτιώσουμε τις συνθήκες ζωής των ζωντανών μας συντρόφων επί γης – και μετά, βλέπουμε. Η ηθική τεκμηρίωση αυτής της τάσης αναλύεται θαυμάσια χωρίς νομικισμούς και συναισθηματισμούς, στο βιβλίο του καθηγητή Θ. Π. Τάσιου: «Οι κοινωνίες των Ζώων» (εκδόσεις Αγγελάκη).

Δεν σας κρύβω πως δήλωσα συμμετοχή στο κόμμα αυτό, διότι συμφωνώ με τις αρχές του, ακόμα και στην πράξη. Ήδη από χρόνια τηρώ μία δίαιτα που αποφεύγει (όσο γίνεται) το κρέας. Πιστεύω όμως πως τέτοιες κοσμοϊστορικές αλλαγές δεν γίνονται από την μία μέρα στην άλλη, αλλά σταδιακά και μεθοδικά. Αφού όμως «κόψαμε» το τσιγάρο, ίσως κάποτε καταφέρουμε να κόψουμε και το κοντοσούβλι.

Άρχισα αυτό το κείμενο με στίχους (κι επειδή με ρωτάνε: οι μεταφράσεις είναι δικές μου, εκτός αν αναφέρω άλλο όνομα). Θέλω να το κλείσω πάλι με στίχους, από μία πολύ μεγάλη ποιήτρια (όπως κάποτε είπα, την σημαντικότερη Ελληνίδα μετά τη Σαπφώ) που τώρα δίνει την τελευταία απελπισμένη της μάχη:

Το πολύ να αγοράσω λίγο χώμα. Όχι για τα λουλούδια.

Για εξοικείωση.

Εκεί δεν έχει διάλεξε. Εκεί, με κλειστά τα μάτια.

(Κική Δημουλά: «Η εφηβεία της λήθης». Σαν να διάλεξες).

Υ.Γ.  Όταν έγραφα αυτό το κείμενο η Κική ακόμα χαροπάλευε. Πέθανε χθες, 22.2.20. Εκτός από μεγάλη ποιήτρια ήταν και στενή φίλη.

Χαμένοι στο Διαδίκτυο

Ευτυχώς που οι έφηβοι δεν διαβάζουν εφημερίδες. Διότι αλλιώς θα μάθαιναν, από την πιο έγκυρη καθημερινή μας έκδοση, ότι «είναι εκτεθειμένοι και χαμένοι στο Διαδίκτυο». Το συμπέρασμα βγαίνει από έρευνα που πραγματοποίησε η «Ελληνική Εταιρία Εφηβικής Ιατρικής» σε έφηβους 12-18 ετών. (Αντί για 12 θα προτιμούσα 14). Από εκεί προκύπτει ότι το 37% των νέων είναι εξαρτημένοι από αυτό το όργανο του Σατανά που ονομάζεται «έξυπνο τηλέφωνο» - άλλως κινητό ή smartphone. Η έρευνα περιγράφει με μελανά χρώματα τα συμπτώματα αυτού του εθισμού.

Το ποσοστό του 37%  μου φαίνεται πολύ μικρό σε σχέση με ότι συμβαίνει στους ενήλικες, όπου οι προσωπικές μου παρατηρήσεις και μετρήσεις δείχνουν εξάρτηση που ξεπερνάει το 80%. Τους βλέπεις όλη μέρα να κοιτάνε μία οθόνη. Πράγμα φυσικό, γιατί τα πιο συχνά μας ερωτήματα, οι πιο βασικές μας ανάγκες, μας κάνουν να την συμβουλευόμαστε συνεχώς. Π. χ. όταν ρωτάμε: τι ώρα είναι; Τι καιρό θα κάνει αύριο; Πού είναι η οδός Κρατίνου; Πότε πέθανε ο Κολοκοτρώνης; Πόσο κάνει 487 επί 45; Πού βρίσκεται το πλησιέστερο βενζινάδικο; Όλες αυτές τις πληροφορίες (και χιλιάδες άλλες) τις δίνει το κινητό με δύο κλικ.

Από τις απαντήσεις των εφήβων στην έρευνα δεν μοιάζει να είναι «εκτεθειμένοι και χαμένοι στο Διαδίκτυο». Όταν τους ρώτησαν για ποιο λόγο χρησιμοποιούν το κινητό τηλέφωνο, η πρώτη απάντηση ήταν για να ακούν μουσική. Βλέπετε το κινητό έχει υποκαταστήσει όλα τα Walkman και iPod με τα οποία μεγάλωσαν οι προηγούμενες γενιές. Και στην μουσική προσθέτει (στην Τρίτη προτίμηση) και την εικόνα, που κάνει την ακρόαση πιο ζωντανή.

Φυσικά στην δεύτερη θέση μετά την μουσική είναι τα περίφημα κοινωνικά δίκτυα τα οποία – όπως γράφουν οι δημοσιογράφοι – «αποξενώνουν τα παιδιά». Όμως το 42% των δικτυωμένων όχι μόνο δεν απομονώνονται, αλλά κάποια στιγμή συναντώνται με τους συνομιλητές τους. Αν σκεφθείτε ότι το Διαδίκτυο συνδέει άτομα από διαφορετικές περιοχές της χώρας – αλλά και από διάφορες χώρες – αυτές οι συναντήσεις μόνο αποξένωση δεν τεκμηριώνουν.

Η όλη έρευνα δείχνει κυρίως ότι οι αρμόδιοι δεν έχουν καταλάβει τον ρόλο των κοινωνικών δικτύων – είναι η σημερινή Βουλή του Δήμου και η Αγορά των αρχαίων. Εκεί γίνονται διάλογοι και διαβουλεύσεις κάθε είδους σε κάθε επίπεδο από το ανώτερο μέχρι και το πιο χαμηλό.

Αν υπάρχει κάποια φράση που θεωρώ σημαντική σε αυτή την έκθεση είναι η άποψη της αντιπροέδρου κ. Παπαδάκου ότι «οι νέες τεχνολογίες είναι μέσα στη ζωή των παιδιών και των εφήβων. Οι νέοι είναι αυτόχθονες στον κόσμο της τεχνολογίας, εμείς είμαστε μετανάστες. Δεν μπορείς να τους αποκλείσεις από αυτήν». «Εξ άλλου», προσθέτει η κυρία Τσίτσικα «το Διαδίκτυο φέρει πολλές θετικές δυνατότητες, από την εκπαίδευση και την ψυχαγωγία μέχρι την κοινωνικοποίηση και την δημιουργία».

Επιτέλους δύο φωτισμένες απόψεις που έρχονται σε αντίθεση με τον τίτλο του ρεπορτάζ (Καθημερινή 12.2.2020) : «Έφηβοι εκτεθειμένοι και χαμένοι στο Διαδίκτυο». Σύμφωνοι – κάθε πράγμα μπορεί σε μεγάλες δόσεις να γίνει βλαβερό: ακόμα και το απαραίτητο για την επιβίωση φαγητό, με βουλιμία, οδηγεί στην παχυσαρκία. Αυτός δεν είναι λόγος να καταδικάζεται συλλήβδην η νέα τεχνολογία. Πολύ μάλλον όταν οι ίδιοι οι νέοι λένε ότι σε ποσοστό 61,6% τους χαλαρώνει η χρήση του κινητού και ότι στο 28,5% τους κάνει να νιώθουν αυτοπεποίθηση.

Αντί να κάνουν έρευνες με σκοπό τα ενισχύσουν την έμφυτη δυσπιστία και τεχνοφοβία των Ελλήνων – ιδιαίτερα των γονέων – οι επιστήμονες που ασχολούνται με τις τεχνολογικές επιδόσεις των νέων θα ήταν χρήσιμο και ωφέλιμο να τους διδάξουν πώς να αξιοποιούν καλύτερα ένα κινητό. Πρόκειται για ένα εργαλείο με άπειρες δυνατότητες που ούτε η πιο προχωρημένη επιστημονική φαντασία δεν μπόρεσε να συλλάβει. Εργαλείο έρευνας, γνώσης, δημιουργίας.

Το μέλλον της χώρας μας περνάει μέσα από την τεχνολογία. Από τις τεχνολογικές μας επιδόσεις θα εξαρτηθεί αν θα επιζήσουμε και θα προοδεύσουμε σαν έθνος. Η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε διότι δεν μπορούσε να επιβιώσει χωρίς πληροφορική. Της έλειπαν και οι υπολογιστές και οι ειδικοί τεχνικοί. 

Η βιομηχανία των (περιφρονημένων) ηλεκτρονικών παιχνιδιών έχει από χρόνια ξεπεράσει σε τζίρο την κινηματογραφία. Το «ψώνιο» της παρέας, που ξενυχτάει στο υπόγειο, δουλεύοντας ένα ηλεκτρονικό πρόγραμμα, μπορεί να είναι ο νέος Στηβ Τζομπς που από το μηδέν θα στήσει μία Ελληνική Apple αξίας ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων.

Πρέπει κάποτε να καταλάβουμε σε ποια εποχή ζούμε!

Τι φέρνει ο ταχυδρόμος;

Κυρίως βέβαια, λογαριασμούς. Αν και τελευταία έχουν γίνει και αυτοί ηλεκτρονικοί. Όμως φέρνει και άλλα πράγματα πολύ πιο ενδιαφέροντα.

Φέρνει βιβλία. Κυρίως ποιητών, άγνωστων, ή ελάχιστα γνωστών.

Τι να κάνουν οι καημένοι ποιητές; Τα βιβλιοπωλεία δεν δέχονται τις συλλογές τους. Δίκιο έχουν και αυτά, χιλιάδες βιβλία κυκλοφορούν κάθε μήνα, δεν έχουν χώρο στους πάγκους και στα ράφια ούτε καν για τα ευπώλητα. Έτσι η ποίηση καταφεύγει στο ταχυδρομείο.

Με τα χρόνια βελτιώνονται τα ποιήματα των νέων ποιητών. Αρχίζουν και σπανίζουν οι απόστρατοι χωροφύλακες ή συνταξιούχοι δημόσιοι υπάλληλοι που σκάρωναν στιχάκια με ομοιοκαταληξίες: «τραγούδια – λουλούδια». Η παραδοσιακή ποίηση βέβαια επανέρχεται – αλλά με τελείως άλλο τρόπο, σχεδόν επαναστατικό. Όχι μόνο μέτρο και ρίμα αλλά και μορφές (όπως σονέτο) φυτρώνουν στους ποιητικούς μας κήπους. Η ποιητική παράδοση στην Ελλάδα θάλλει. (Προγραμματιστές δεν έχουμε…).

Κι όπου βέβαια άνθη ποιητικά – να και οι ανθολογίες. Ο καθηγητής της Ψυχιατρικής Νίκος Τζαβάρας εξέδωσε, στις εκδόσεις «‘Ινδικτος», μία «προσωπική» ανθολογία με τίτλο «Μαζεύοντας ποιήματα». Μου θύμισε μία επίσης  προσωπική ανθολογία που είχε κάνει ο Γάλλος ποιητής Πωλ Ελυάρ με τίτλο: «Η καλύτερη επιλογή ποιημάτων είναι αυτή που κάνεις για τον εαυτό σου».

Η ανθολογία του Νίκου Τζαβάρα είναι μια καλαίσθητη έκδοση, διακοσίων περίπου σελίδων. Σημαντικό: στην ανθολογία δεν περιλαμβάνονται μόνο ποιήματα (συνήθως γνωστών - όπως και λιγότερο - ποιητών) αλλά και στίχοι τραγουδιών. Πρώτη φορά οι στιχουργοί μας ανθολογούνται σαν ποιητές – και πολύ δίκαια. Όχι μόνο ο (έτσι κι αλλιώς ποιητής) Νίκος Γκάτσος, αλλά και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ο Διονύσης Σαββόπουλος, ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, ο Γιάννης Νεγρεπόντης, κ.α.

Τελευταία ήρθε ένα μικρό και κομψό βιβλίο γραμμένο από τον φίλο και γείτονα της στήλης Νάσο Βαγενά. Όσοι έχουν υποπέσει στην γοητεία του Μπόρχες θα το λατρέψουν. Όσοι δεν τον γνωρίζουν, ας προμηθευτούν τον τίτλο: «Η Λογοτεχνία στο τετράγωνο» (εκδ. Πόλις). Είναι μία άριστη εισαγωγή. Και όπως σωστά γράφει ο Βαγενάς: «Υπάρχουν δύο κατηγορίες αναγνωστών των μεγάλων συγγραφέων: εκείνοι που διαβάζουν τους μεγάλους συγγραφείς και εκείνοι που διαβάζουν τον Μπόρχες». Μάθετε γιατί.

Ο Νικόλαος Κυριαζής έστειλε την δίγλωσση συλλογή «Della Speranza – της ελπίδας». Δείγμα: «…άλλο δεν θα μιλήσω πια / δεν άκουσαν τα λόγια μου / Ίσως ακούσουν την σιωπή μου».

Ο Διονύσης Σέρρας από τη Ζάκυνθο, μου στέλνει τον «Άκλειστο Κύκλο» μία συλλογή με «ταξιδιωτικά ποιήματα». Μια ποιητική περιήγηση στην Αίγυπτο, τη Ρωσία, τη Σικελία, μέχρι την Αγγλία.

Μια και μιλάμε για ταξίδια: Διάβασα ένα τόμο 600 σελίδων από τον κ. Στέλιο Βαρβαρέσο με τίτλο «Η χαμένη τέχνη του ταξιδιού» και υπότιτλο «Από τον Ταξιδιώτη στον Τουρίστα». (Εκδ. Παπαζήση).  Μια σε βάθος ανάλυση της «σημαντικότερης βιομηχανίας του πλανήτη: του τουρισμού». Ένα βιβλίο που υμνεί την τέχνη του ταξιδιού αλλά ξεγυμνώνει την βιομηχανία του τουρισμού. Εξαιρετικά πλούσιο σε ύλη και προβληματισμό.

Όλα αυτά (πλην ενός) ήρθαν στα χέρια μου μέσα σε λίγες μέρες χάρη στον ακούραστο ταχυδρόμο. Που όμως ΔΕΝ φέρνει πια το TLS, το αρχαιότερο και πιο έγκυρο εβδομαδιαίο αγγλικό λογοτεχνικό περιοδικό του οποίου είμαι συνδρομητής επί δεκαετίες. Πάντα υπήρχε μία μικρή καθυστέρηση αλλά  τώρα είμαστε τρεις μήνες πίσω. Ή φταίει το Brexit ή το ότι έκλεισε το ταχυδρομείο του Παλιού Ψυχικού.

Με αποζημίωσε όμως η πιο ωραία κάρτα που έχω πάρει τα τελευταία χρόνια.

Μια υπέροχη style nouveau παλιά γκραβούρα, διαφήμιση του καταστήματος Ivens & Co από το Νijmegen (Ολλανδία). Στο πίσω μέρος γράφει «Το βιβλιοπωλείο σηματολόγιον εύχεται η καινούργια χρονιά να σας επιφυλάσσει χαρές, επιτυχίες και παράφορες αναγνώσεις». Και μία καρτούλα συμπληρώνει: «σηματολόγιον, βιβλιοπωλείον», Κάστρο Σικίνου 840 10, Σίκινος.

Σίκινος; ΣΙΚΙΝΟΣ; Δεν την γνωρίζω και αμφιβάλλω αν θα αξιωθώ πια να την επισκεφθώ.  Να σκαρφαλώσω και στο Κάστρο. Καλές δουλειές στο βιβλιοπωλείο!

Υ. Γ. Ένα μήνα πριν το θάνατό της, σε μια εκδήλωση του Public, συμμετείχα σε ένα στρογγυλό τραπέζι, δίπλα στην Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ. Μας έφεραν ένα ωραίο γλυκό. Η Κατερίνα το έσπρωξε μακριά της. Μετά το ξανασκέφθηκε και το τράβηξε κοντά μουρμουρίζοντας: «Πόσα θα φάω ακόμα;»

Ελπίζω, Κατερίνα να πρόλαβες κι άλλα…

Ολοκαύτωμα

Όποτε θυμάμαι το Ολοκαύτωμα, σαλεύει ο νους μου. Με κανένα τρόπο δεν χωράει  στη σκέψη μου αυτό που συνέβη. Έχω διαβάσει βιβλία και μαρτυρίες (με κορυφαίο το αριστούργημα του Πρίμο Λέβι: «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος») έχω μιλήσει με επιζήσαντες, έχω μείνει νύχτες άγρυπνος να το σκέπτομαι – και πάλι δεν μπορώ να το συλλάβω.

Κι ακόμα λιγότερο μπορώ να καταλάβω τους ανθρώπους που αποδέχονται, υποστηρίζουν και χειροκροτούν αυτό που έγινε. Μετά από βασανιστική σκέψη έχω καταλήξει πως ένας θιασώτης του Ολοκαυτώματος πρέπει να είναι είτε παράφρων, είτε ηλίθιος, είτε ασυνείδητος κερδοσκόπος. 

Παράφρων είναι ο φανατικός αντισημίτης που βλέπει κάθε Εβραίο σαν πνεύμα του Κακού, σαν τον ίδιο τον Διάβολο και εύχεται την εξολόθρευσή του. Όπως ο Πλεύρης, κορυφαίος Έλληνας αντισημίτης, ο οποίος καταριόταν τον Χίτλερ, όχι γιατί εξόντωσε έξη εκατομμύρια Εβραίους, αλλά γιατί δεν εξαφάνισε και τους υπόλοιπους από την γη!  

Ηλίθιος είναι αυτός που αδυνατεί να συλλάβει αυτό που έγινε – και άρα δεν μπορεί να αντιδράσει σε αυτό.

Σε ακόμα χειρότερη θέση είναι αυτός που πληρώνεται για να προβάλει και να διαφημίζει αντισημιτικά βιβλία που αμφισβητούν – ή δικαιολογούν – το   Ολοκαύτωμα. Τίποτα δεν τον δικαιολογεί: ούτε ο φανατισμός, ούτε η βλακεία. Ξεπουλάει έξη εκατομμύρια νεκρούς, για να κερδίσει.

Υπάρχουν και οι πολλοί, που αδιαφορούν για το Ολοκαύτωμα. Στην χώρα μας είναι η πλειοψηφία. Μια χώρα που – γιατί άραγε – είναι από παράδοση αντισημιτική. Για τους μισούς, όπως έδειξε τελευταία έρευνα, ένας Εβραίος είναι «κακό πράγμα».

Σε όλους αυτούς που δεν νοιάζονται, θα ήθελα να αφιερώσω το υπέροχο ποίημα του Πάουλ Τσελάν: «Φούγκα Θανάτου».

(Σημειώστε: Η Μαργαρίτα – του Γκαίτε – συμβολίζει την Γερμανία και η Σουλαμίτις – από το «Άσμα Ασμάτων» – τον  Εβραϊκό λαό. Οι «τάφοι στους αιθέρες ή στα σύννεφα» είναι ο καπνός από τα κρεματόρια που δούλευαν μέρα-νύχτα. Διαβάστε το δύο φορές. Αξίζει).

Todesfuge

Μαύρο γάλα της αυγής το πίνουμε βράδυ,
το πίνουμε μεσημέρι και πρωί το πίνουμε νύχτα,
πίνουμε και πίνουμε
σκάβουμε ένα τάφο στους αιθέρες, εκεί δεν είναι στενάχωρα.

Ένας άνδρας κατοικεί στο σπίτι, παίζει με φίδια, γράφει
γράφει όταν σκοτεινιάζει η Γερμανία το χρυσό σου μαλλί Μαργαρίτα
γράφει και βγαίνει από το σπίτι και αστράφτουν τα άστρα και σφυρίζει ένα γύρο τα λυκόσκυλά του
Σφυρίζει να’ρθουν οι Εβραίοι του και βάζει να σκάψουν ένα τάφο στη γη
Μας διατάζει να παίξουμε τώρα όργανα για χορό.

Μαύρο γάλα της αυγής σε πίνουμε νύχτα
σε πίνουμε πρωί και μεσημέρι σε πίνουμε βράδυ
πίνουμε και πίνουμε
Ένας άνδρας κατοικεί στο σπίτι, παίζει με φίδια γράφει
γράφει όταν σκοτεινιάζει η Γερμανία το χρυσό σου μαλλί Μαργαρίτα
Το σταχτένιο σου μαλλί Σουλαμίτις σκάβουμε ένα τάφο στους αιθέρες εκεί δεν είναι στενάχωρα.

Φωνάζει σκάψτε πιο βαθιά στην γήινη σφαίρα εσείς οι άλλοι τραγουδάτε και παίζετε
πιάνει το σίδερο στην ζώνη και το κραδαίνει τα μάτια του είναι γαλανά
σκάψτε πιο βαθιά με τα φτυάρια εσείς οι άλλοι παίξτε συνέχεια για χορό

Μαύρο γάλα της αυγής σε πίνουμε νύχτα
σε πίνουμε μεσημέρι και πρωί σε πίνουμε βράδυ
πίνουμε και πίνουμε
ένας άνδρας κατοικεί στο σπίτι το χρυσό σου μαλλί Μαργαρίτα
Το σταχτένιο μαλλί σου Σουλαμίτις παίζει με φίδια

Φωνάζει παίξτε γλυκύτερα το θάνατο ο θάνατος είναι ένας Μάστορας από τη Γερμανία
Φωνάζει παίξτε πιο σκοτεινά τα βιολιά τότε ανεβαίνετε σαν καπνός στον αέρα
Τότε έχετε ένα τάφο στα σύννεφα εκεί δεν είναι στενάχωρα

Μαύρο γάλα της αυγής σε πίνουμε νύχτα
σε πίνουμε το μεσημέρι ο θάνατος είναι ένας Μάστορας από την Γερμανία
σε πίνουμε βράδυ και πρωί πίνουμε πίνουμε
ο θάνατος είναι ένας Μάστορας από την Γερμανία το μάτι του είναι γαλανό
σε πετυχαίνει με μολυβένια σφαίρα σε πετυχαίνει με ακρίβεια
ένας άνδρας κατοικεί στο σπίτι το χρυσό σου μαλλί Μαργαρίτα 
αμολάει τα σκυλιά επάνω μας και μας χαρίζει τάφο στον αιθέρα
παίζει με φίδια και ονειρεύεται ο θάνατος είναι ένας Μάστορας από την Γερμανία

το χρυσό σου μαλλί Μαργαρίτα
το σταχτένιο σου μαλλί Σουλαμίτις.

(Μετάφραση: Ν.Δ.)

Εξοχότατη κυρία Πρόεδρος

Τα συγχαρητήρια όλου του λαού πρέπει να τα έχετε ήδη νιώσει σαν ένα μεγάλο τσουνάμι ενθουσιασμού. Πραγματικά σπάνια έχω ζήσει τέτοια ομοψυχία και ομοφωνία. Η απουσία μερικών μεμονωμένων ατόμων (Ζουράρις, Βαρουφάκης Βελόπουλος) επιτείνει την ατμόσφαιρα ενθουσιασμού που οπωσδήποτε θα χάλαγε με τις πιθανές επιλογές τους. (Σκεφθείτε να σας ψήφιζε ο …Βελόπουλος… Μπρρρρ).

Ιδού λοιπόν η πρώτη γυναίκα πρόεδρος σε μία χώρα που ακόμα δεν έχει δώσει στις γυναίκες την θέση που τους αξίζει, σε μία χώρα που προσπαθεί να ορθοποδήσει μετά από μία άγρια κρίση, σε μία χώρα που περιβάλλεται από θάλασσα …προβλημάτων. Νομίζω πως κανένας από τους (ή τις) συναδέλφους σας στην Ευρώπη δεν θα σας ζηλεύει. Η Ελβετία, εκτός από το ότι δεν έχει υφαλοκρηπίδα, δεν έχει καν μόνιμο πρόεδρο – εναλλάσσονται μεταξύ τους οι εκπρόσωποι των κομμάτων. Η Ολλανδία έχει μία βασιλική οικογένεια της οποίας την ύπαρξη αντιλαμβάνονται οι πολίτες μόνο στις παρελάσεις. Να μην μιλήσουμε για τις σκανδιναβικές χώρες όπου οι ανώτατοι άρχοντες μετακινούνται μονίμως με το ποδήλατο.

Δεν είναι μόνον η χώρα σε δύσκολη θέση (ακόμα και γεωγραφική) είναι και ο λαός της λίγο ιδιότυπος. Ακόμα και την απελευθέρωσή του (που θα γιορτάσουμε του χρόνου) την μετέτρεψε σε εμφύλιο πόλεμο, και αν δεν είχαν επέμβει οι μεγάλες δυνάμεις μπορεί την Πελοπόννησο να την ονόμαζαν τώρα Ιμπραημία – από το όνομα του κατακτητή της.

Γενικά το έχουμε αυτό το σαράκι του διχασμού: στην αρχή ήταν οι αυτόχθονες και οι ετερόχθονες, μετά οι Βενιζελικοί και Κωνσταντινικοί, αργότερα οι Αριστεροί και οι Δεξιοί. Άραγε καταφέραμε να ξεπεράσουμε αυτή την αρρώστια;

Και μόνιμα η αντιπαράθεση με το κράτος, το μισητό αλλά και αγαπητό ντοβλέτι, το οποίο ταλαιπωρεί τους πολίτες και αυτοί για εκδίκηση το κατακλέβουν με όποιο τρόπο μπορούν – κυρίως με την φοροδιαφυγή. Ενώ ταυτόχρονα το λιβανίζουν ως εργοδότη και συνεταίρο.

Κι όλα αυτά μέσα σε μία ατμόσφαιρα που αφαιρεί από τους Έλληνες κάθε αντίληψη της πραγματικότητας. Μεγαλώνουμε και ζούμε σε μία ατμόσφαιρα μύθων που μας φουσκώνουν τα μυαλά. Είναι και αυτοί οι αρχαίοι πρόγονοι που βασικά αγνοούμε αλλά τους κρεμάμε σαν παράσημα σε κάθε επίδειξη. Έτσι στις μεγάλες πανευρωπαϊκές δημοσκοπήσεις θεωρούμε τον λαό μας τον πιο έξυπνο και πολιτισμένο της Ευρώπης.

Κι επειδή έτσι μας βλέπουμε, θεωρούμε πως είμαστε αδικημένοι, παραγκωνισμένοι θύματα συνωμοτικών ενεργειών από τα «ξένα κέντρα» όπως έλεγε και ο Ανδρέας. Ας αφήσουμε που ο ένας στους τρεις πιστεύει ότι μας …ψεκάζουν.

Με το ένα πόδι στην Ανατολή, με το άλλο στην Ευρώπη, μέσα και έξω από τα Βαλκάνια ψάχνουμε ακόμα την πραγματική μας ταυτότητα. Ο Μεσαίωνας των 1200 χρόνων (Βυζάντιο και Τουρκοκρατία) μας αποξένωσε από τον Δυτικό πολιτισμό και μας άφησε να αιωρούμαστε σε ένα πολιτισμικό κενό. Χωρίς αστική τάξη, χωρίς κοινωνία πολιτών.

Τον καιρό της Δικτατορίας έγραψα ένα βιβλίο που εκδόθηκε αμέσως μετά, προσπαθώντας να περιγράψω και να διερευνήσω το Ελληνικό Πρόβλημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι το βιβλίο αυτό επί 45 χρόνια εξακολουθεί να ανατυπώνεται και να πουλιέται – ενώ πολλοί αναγνώστες του το θεωρούν σύγχρονο. «Διάβασα το τελευταίο σας βιβλίο!» μου λένε, όταν με αναγνωρίζουν στον δρόμο.

Εξοχότατη πρόεδρος, λυπάμαι που σας υποδέχομαι με ένα τέτοιο κείμενο. Αλλά είμαι βέβαιος ότι γνωρίζετε άριστα όλα τα συμπτώματα που περιέγραψα. Και είμαι αισιόδοξος ότι η παρουσία και η θητεία σας θα αποτελέσει ένα δραστικό αντίδοτο.

Με τις ειλικρινείς και θερμές ευχές μου,

Ν. Δ.

ΣΚΑΛΑΘΥΡΜΑΤΑ 1

(Βαρεθήκατε τα μεγάλα θέματα; Λοιπόν από καιρό σε καιρό θα ασχολούμαι με μικρά. Μην ξεχνάτε πως αυτό είναι μπλογκ – άρα δικαιούται να διαφοροποιείται αενάως. Ιδιαίτερα για μικρότερα θέματα που δεν τους χρειάζεται πολύς χώρος).

Κι αρχίζουμε με ένα μεγάλο αλλά σύντομο θέμα:

ΖΗΤΩ για την Κατερίνα Σακελλαροπούλου! Έχω την τιμή να την γνωρίζω και πρέπει να πω ότι πρώτη φορά στην ζωή μου συμφωνώ 100% με μία πολιτική απόφαση. Αυτές τις μέρες θα γραφτούν πολλά, και δεν θεωρώ σκόπιμο να προσθέσω περιττές λέξεις.

Δεδομένου ότι κατά κάποιον τρόπον ο εκάστοτε πρόεδρος της Δημοκρατίας εκπροσωπεί τον κάθε Έλληνα πολίτη – ομολογώ πως θα αισθάνομαι υπερήφανος όταν θα ξέρω πως με εκπροσωπεί η κυρία Σακελλαροπούλου, πράγμα που δεν μου συνέβαινε με τον παρόντα ή και με παρελθόντες προέδρους – για αρκετούς λόγους που δεν αξίζει τον κόπο να τους αναφέρω…

                                           ******

«Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΑΚΟΥ»: Το αριστούργημα του Άρθουρ Μίλλερ παίζεται πάλι στην Αθήνα (Θέατρο Εμπορικόν). Αυτή η λέξη «εμποράκος», μου κάθεται στο λαιμό. Ο αγγλόφωνος τίτλος είναι “Death of a salesman”.  Η λέξη salesman μεταφράζεται από τα λεξικά: «πωλητής» ή «πλασιέ». Και από ότι θυμάμαι, (είδα το έργο πριν δεκαετίες στην Νέα Υόρκη) ακριβώς αυτή τη δουλειά κάνει ο ήρως του έργου: περιοδεύων πλασιέ με την βαλίτσα του.

Η λέξη «εμποράκος» δεν υπάρχει καν στο νέο λεξικό της Ακαδημίας. Μικρέμπορος, ψιλικατζής, πλανόδιος, γυρολόγος, πλασιέ – είναι τα συνώνυμα. Πού τον βρήκε τον «εμποράκο» ο πρώτος μεταφραστής; Τώρα πια καθιερώθηκε… για τον Μίλερ!

                                               *****

Σε τι μοιάζει ο Θάνος Τζήμερος με τον πρόεδρο Τραμπ; Ευτυχώς μόνο σε ένα πράγμα – την χρήση του Τουίτερ. Κατά τα άλλα ο Τζήμερος είναι ένας άνθρωπος ευφυής αλλά εμπαθής και συχνά με σωστές απόψεις. Δυστυχώς έχει καταφέρει με την οξύτητά του να γίνει αντιπαθής στο πολύ κοινό; Φυσικά έχει τους φανατικούς αναγνώστες του (λίγους, αν δεχθούμε τα αποτελέσματα των εκλογών και των δημοσκοπήσεων). Για την μεγάλη πλειοψηφία είναι ανύπαρκτος. Κρίμα, γιατί στον χώρο της πολιτικής έχουμε μεγάλη ανάγκη από ανθρώπους έξυπνους και με ξεκάθαρες απόψεις… 
                                                *****

Η ΕΡΗΜΗ ΧΩΡΑ (Η ΓΗ)

Παπατσώνης, Σεφέρης, Κύρου… Και τώρα η τέταρτη απόδοση της Waste Land στα Ελληνικά από τον Συμεών Γρ. Σταμπουλού.  

Πρώτες εντυπώσεις:

Ο κ. Σταμπουλού έχει κάνει μία εξονυχιστική έρευνα  γύρω από τις επιδράσεις που οδήγησαν τον Έλιοτ να γράψει το ποίημα. Φυσικό, μια και οι τόμοι που αναλύουν και σχολιάζουν την πρώτη ύλη που επεξεργάστηκε ο ποιητής, είναι πολλοί, πάμβαροι και πολυσέλιδοι. 

Και στην εκδοχή του κ. Σταμπουλού το ποίημα των 27 σελίδων (μαζί με το πρωτότυπο, είναι διπλάσιο) συνοδεύεται από 70 σελίδες πρόλογο και σχόλια. Ο Έλιοτ, στην Αγγλική έκδοση, έχει παραθέσει στο τέλος μόνον επτά σελίδες με σχόλια, που κατά την γνώμη του επαρκούν για την κατανόηση του έργου.

Το πρόβλημα με αυτά τα τόσο σοφά και λόγια ποιήματα είναι ότι φορτωμένα με ένα βουνό γνώσεων και συμβολισμών βαραίνουν τόσο, που βουλιάζουν. Ο Έλιοτ σώθηκε χάρη στον Πάουντ που πετσόκοψε το ποίημα (το «μοντάζ» που αναφέρει ο μεταφραστής, είναι δικό του έργο). Υπάρχουν, σε φωτογραφική αναπαραγωγή, τα δακτυλόγραφα του Έλιοτ και οι τεράστιες περικοπές του Πάουντ. 

Έτσι επιβίωσε η καθαρή ποίηση, κι ακόμα και ο ανίδεος αναγνώστης νιώθει τον ρυθμό και την μελωδία της. Αργότερα θα εμβαθύνει και στο νόημά της.

Δυστυχώς ο κ. Σταμπουλού βούλιαξε κάτω από τον όγκο και το βάρος των παραπομπών του. Έτσι το ποίημα χάθηκε. Θα έπρεπε κάποιος να είναι ισάξιος ποιητής με τον Έλιοτ (και να διαθέτει και ένα μοντέρ σαν τον Πάουντ) για να περισώσει την άγρια και ευαίσθητη μουσική του ποιήματος. Το να γράψεις ένα τέτοιο ποίημα είναι σχεδόν αδύνατο. Το να το μεταφράσεις, εντελώς αδύνατο. Γι αυτό και οι τρεις προηγούμενοι μεταφραστές: Τάκης Παπατσώνης, Γιώργος Σεφέρης, Κλείτος Κύρου – που ήταν άριστοι ποιητές – απέτυχαν σε μικρό ή μεγάλο βαθμό. Θα ήταν ακόμα πιο δύσκολο να το πετύχει ο κ. Σταμπουλού.

Ευτυχώς, μαζί με την «Έρημη Γη» ο εκδότης της (Gutenberg) μου έστειλε και ένα τόμο 305 σελίδων με τα ποιήματα του Gottfried Benn σε δίγλωσση έκδοση με εισαγωγή, μετάφραση και χρονολόγιο από τον Κώστα Κουτσουρέλη. Ο Μπεν, ο μεγαλύτερος Γερμανόφωνος ποιητής του 20ου αιώνα μαζί με τον Celan (και ίσως τον Brecht) είναι εντελώς άγνωστος στην Ελλάδα. Με την πρώτη ματιά φαίνεται πως ο Κουτσουρέλης πέτυχε.