Κυριακή, Αυγούστου 01, 2021

29 Ιουλίου: Ημέρα Υπέρβασης της Γης 2021

Είχα στην Γερμανία έναν συμφοιτητή, Έλληνα, που ζούσε στο... μέλλον. Ο πατέρας του, απόστρατος στρατηγός, είχε καταθέσει το συνολικό ποσό που θα χρειαζόταν ο γιός του για τις σπουδές του σε μία Γερμανική Τράπεζα. Ο γιός είχε την δυνατότητα να «σηκώνει» όποτε ήθελε, όσα χρήματα ήθελε.

Στην αρχή ο γιός ήταν συντηρητικός. Τραβούσε όσα χρήματα είχε συμφωνήσει με τον πατέρα για το μηνιαίο του εισόδημα. Έλα όμως που η ζωή στο Μόναχο είχε πολλούς πειρασμούς και ο φίλος μας πολλά ενδιαφέροντα… (Τελικά μάλιστα άλλαξε εντελώς τις σπουδές του – και αντί τις θετικές επιστήμες που είχε αρχικά επιλέξει, σπούδασε …ψυχιατρική).

Έτσι λοιπόν άρχισε να τραβάει χρήματα κατά τις ανάγκες – ή, μάλλον, το κέφι του. Και ενώ ζούσαμε (ας πούμε) τον Νοέμβριο του 1955 αυτός κατανάλωνε τα χρήματα που προορίζονταν για τον Αύγουστο του 57.

Προχθές πληροφορήθηκα ότι το ίδιο κάνει και ο πλανήτης μας. Στις 29 Ιουλίου 2021 έζησε την «Ημέρα Υπέρβασης της Γης». Δηλαδή το τέλος του 2021 – την εξάντληση των εφοδίων (ενέργειας, τροφίμων, αποθεμάτων) που θα έπρεπε να μας έφταναν μέχρι το τέλος του χρόνου. Τώρα δανειζόμαστε από το μέλλον – το οποίο, όπως τα χρήματα του στρατηγού, δεν είναι ανεξάντλητο…

Κάθε χρόνο αυτή η «Ημέρα Υπέρβασης της Γης» προχωράει …ανάποδα. Η Ελλάδα βρίσκεται σε οικολογικό έλλειμμα από το 1960. Με βάση τα κατά κεφαλήν δεδομένα για το 2017 (το τελευταίο έτος για το οποίο έχουμε πλήρη στοιχεία) το συνολικό αποτύπωμα είναι 4.1 «παγκόσμια εκτάρια» ενώ η βιο-ικανότητα είναι 1,4. Το αποτύπωμα άνθρακα του μέσου Έλληνα απαιτεί 2,5 «παγκόσμια εκτάρια» και η παραγωγή τροφής 1,3.

Αντιγράφω από την ιστοσελίδα Vegan Times – που γράφεται και αναρτάται στα Ελληνικά. Εκεί υπάρχουν αναλυτικές πληροφορίες για όλα τα θέματα που αφορούν την επιβίωση του ανθρώπου, συμφώνα με τις μελέτες των ειδικών. Είναι χαρακτηριστικό που όλοι μιλάμε για το παγκόσμιο οικολογικό πρόβλημα χωρίς να ξέρουμε για ποιο ακριβώς πράγμα μιλάμε. Άλλοι νομίζουν ότι αφορά μόνον την ποιότητα της ατμόσφαιρας, άλλοι το πρόβλημα της ενέργειας. Και εγώ μία τελείως θολή εικόνα είχα, μέχρι που μία καλή φίλη με έβγαλε από την τερατώδη μου άγνοια.

Η καλή φίλη είναι βίγκαν (αγγλιστί: vegan) που σημαίνει αποκλειστικά χορτοφάγος. (Αυτοί που δεν τρώνε κρέας, αλλά καταναλώνουν αυγά, γάλα, τυρί, μέλι και άλλα ζωικά προϊόντα είναι vegetarian – όχι vegan). Εγώ νόμιζα πως είναι μία στάση που ξεκινάει από σεβασμό στα ζώα, πράγμα που συμμεριζόμουνα έχοντας σχεδόν καταργήσει το κρέας από την διατροφή μου. Προσπαθούσα δηλαδή να γίνω vegetarian – και το είχα σχεδόν κατορθώσει.

Ε, λοιπόν τώρα πληροφορήθηκα πως πέρα από τον σεβασμό στα ζώα, ο «βιγκανισμός» είναι μία ανάγκη για την επιβίωση της γης. Η παραγωγή τροφίμων και η απορρόφηση των αερίων θερμοκηπίου αποτελούν τους δύο μεγάλους παράγοντες για το πρόβλημα του περιβάλλοντος (πάνω από 40% ο καθένας). Εξ ου και δημιουργήθηκε και το κίνημα των locavores (εντόπιων καταναλωτών) που δεν χρειάζονται τις μεταφορές τροφίμων οι οποίες επιβαρύνουν την ατμόσφαιρα. Τρώνε ντόπια. Φυτοφάγος ή ντοπιοποφάγος; Το τέλειο: και τα δύο!

Αντιγράφω από τους Vegan Times:

«Το 2021 η βιο-ικανότητα που αντιστοιχεί σε κάθε άνθρωπο είναι 1,5 παγκόσμιο εκτάριο. Όμως ο μέσος άνθρωπος του πλανήτη ζει με τρόπο που απαιτεί 2,7 εκτάρια γης, με το 60% αυτής της έκτασης να είναι απαραίτητη για να απορροφήσει τις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου.

Σε όρους πλανητών η ανθρωπότητα χρειάζεται 1,7 πλανήτες για να επιβιώσει. Όμως έχουμε μόνον έναν».

Σκεφτείτε το την επόμενη φορά που θα βρεθείτε μπροστά σε μία μπριζόλα. Το περιοδικό συνεχίζει:

«Αν όλοι οι άνθρωποι της γης ζούσαν όπως ο μέσος Έλληνας, τότε θα χρειαζόμασταν 2,9 πλανήτες».

Δανειζόμαστε από το μέλλον. Το oποίο θα έχει λιγότερα δάση, λιγότερα ψάρια στις θάλασσες, περισσότερη ρύπανση. Ως πότε;

Κυριακή, Ιουλίου 25, 2021

Τι ΔΕΝ είπα εχθές στην ΠτΔ

Η πρόσκληση για την δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο (στις 24 Ιουλίου, «με την ευκαιρία της 47ης επετείου της αποκατάστασης της Δημοκρατίας») ήρθε στην ώρα της. Έχω την πρόθεση να πάω.

Όμως ξέρω καλά ότι το μόνο που θα μπορώ να ελπίζω μέσα στο πλήθος των προσκεκλημένων είναι ένα νεύμα και ένα χαμόγελο. Σπουδαίο και αυτό μια και προέρχεται από ένα πρόσωπο που εκτιμώ βαθύτατα. Αλλά οι συνθήκες της δεξίωσης δεν προσφέρονται για τίποτα περισσότερο.

Γι αυτό γράφω αυτό το κείμενο τέσσερεις μέρες πριν την δεξίωση ώστε να μπορέσει να δημοσιευθεί στο «Βήμα» μία μέρα μετά.

Αγαπητή κυρία Πρόεδρε

Το γεγονός ότι στην υψηλότερη θέση της κρατικής ιεραρχίας εδρεύει μία γυναίκα της δικής σας ποιότητας και εμβέλειας, με γεμίζει ευτυχία και υπερηφάνεια.

Ελπίζω πως το γεγονός αυτό σημαίνει πως η χώρα μας επιτέλους εισήλθε στον αστερισμό της γυναίκας.

Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, έχω από χρόνια την πεποίθηση πως τελικά οι γυναίκες θα σώσουν τον κόσμο.

Η υφήλιος δεν χρειάζεται περισσότερους, πολέμαρχους, ηγέτες, κατακτητές, δυναμικούς αρχηγούς, διπλωμάτες και χειριστές ανθρώπων.

Ο κόσμος θα σωθεί μόνο με ευφυΐα, ευαισθησία και τρυφερότητα. Αυτές είναι οι αξίες που μας λείπουν  Και αυτές τις εκπροσωπεί, σχεδόν αποκλειστικά, το φύλο σας.

Ήδη αυτή τη στιγμή, στις πιο προηγμένες δημοκρατίες, στη  Βόρεια Ευρώπη. κυβερνούν γυναίκες. Ήδη επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπάρχει μία γυναίκα – όπως και στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα, την Αμερικάνικη FED και άλλους θεσμούς.

Οι άνδρες μέχρις σήμερα είχαν επιβάλει την κυριαρχία τους, αλλά εκτός από ελάχιστους, οι επιδόσεις τους ήταν σε κατακτήσεις και δυναμική επιβολή.

Όμως η ανθρωπότητα, χάρη στην επιστήμη και την τεχνολογία, δεν χρειάζεται πια τόσο την ισχύ (αυτή θα την παρέχουν πλουσιοπάροχα τα ρομπότ της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης) όσο την ευτυχία. Κι αυτή δεν κατακτάται, ούτε αγοράζεται. (Όσους πάμπλουτους γνώρισα, δεν τους ζήλεψα…).

Ας μην παρεξηγηθώ. Δεν αποσκοπώ στον πόλεμο, ούτε καν τον ανταγωνισμό ανδρών και γυναικών – αλλά στην συνεργασία τους. Σε βάση ισότιμη, με τις δυνατότητες και τις ιδιότητες, που χαρίζει η φύση στον καθένα.

Η παρουσία γυναικών στα ανώτατα αξιώματα μιας πολιτείας είναι εγγύηση ανθρωπιάς και ευτυχίας. (Φτάνει οι γυναίκες να μην πέσουν στην παγίδα, ανταγωνιζόμενες τους άνδρες με τα ίδια μέσα).

Η βία απέναντι στις γυναίκες είναι ένα μεταβατικό στάδιο – μέχρι οι άνδρες να τις αποδεχθούν σαν ισότιμες.

Αγαπητή Κυρία Πρόεδρε μας έχετε ήδη δώσει δείγματα ευαισθησίας και ενσυναίσθησης. (Που όταν υπάρξει ανάγκη, τυλίγεται σε μία σιδηρά πυγμή).

Συνεχίστε στον δρόμο που έχετε ανοίξει. Δώστε στις Ελληνίδες ένα πρότυπο ποιοτικής διακυβέρνησης και ανθρωπιάς. Θα έχετε επιτελέσει θεάρεστο έργο.

Δώστε και σε εμάς τους άνδρες να καταλάβουμε πως εκτός από ερωτικοί σύντροφοι, νοικοκυρές, μητέρες και σύμβουλοι (σκέπτομαι εδώ την σοφή Michelle Obama),  έχετε να προσφέρετε στην κοινωνία πράγματα που απουσιάζουν – και είναι απαραίτητα για την επιβίωσή της.

Ο κόσμος θα σωθεί όταν η ευαισθησία, η καλοσύνη και η τρυφερότητα, ισορροπήσουν με την ισχύ, την γνώση και την δεξιότητα.

Κυριακή, Ιουλίου 18, 2021

Κρατώντας ένα χέρι…

Ξαφνικά, στον νέο δρόμο που πηγαίνει από τον Άγιο Νικόλαο στο Ηράκλειο, μπροστά μας ένα περίεργο συνονθύλευμα σταματημένων αυτοκινήτων – ένα μες τη μέση του οδοστρώματος, στραβά τοποθετημένο. Από την απέναντι όχθη μία αναποδογυρισμένη «γουρούνα» και δύο σταματημένες. Μέσα στο χαντάκι ένας νέος και δίπλα του μία κοπέλα καθιστή να του κρατάει το χέρι. Από μακριά ακουγόταν σειρήνα νοσοκομειακού.

«Σκοτώστρες γουρούνες!» μουρμούρισε ο ντόπιος συνοδηγός μου.

«Μα νόμιζα πώς είχαν απαγορευθεί;» απάντησα. «Πριν από μήνες διάβασα πως απαγορεύονται οι τετράτροχες μοτοσυκλέτες μέχρι 125 κ. ε.»

«Και βέβαια έχουν απαγορευθεί!» είπε. «Θες να πάμε να νοικιάσουμε μία;»

Το βράδυ έμαθα τι απέγινε ο νεαρός στο χαντάκι. Πέθανε. Αργότερα, την άλλη μέρα, διάβασα για ένα θανατηφόρο ατύχημα με «γουρούνα» στην Σαντορίνη και την πρόθεση των τοπικών αρχών να τις απαγορεύσουν. Ήμουν νιός και γέρασα…

Αλλά η σκηνή με την κοπέλα να κρατάει το χέρι του τραυματία μου θύμισε μια ανάλογη εικόνα που έχει αποθανατιστεί σε φωτογραφία πλανόδιου μάλλον φωτογράφου και επικολληθεί στο οικογενειακό λεύκωμα. Πρέπει να είναι κοντά στην Ομόνοια, πριν πάρα πολλά χρόνια. Πλήθος. Ο πατέρας μου πρωταγωνιστεί. Βιάζεται και με τραβάει, σχεδόν με σέρνει από το χέρι. Τεράστιος ο πατέρας, πάνω από 1,80, κουρελάκι εγώ 4-5 χρόνων, έχω γαντζωθεί στο χέρι που με τραβάει . Κάθε φορά που την ξανάβλεπα αργότερα, ένιωθα τον ίδιο πανικό: πως θα έχανα το χέρι και θα βυθιζόμουνα μέσα στο απέραντο πλήθος που μας τριγύριζε.

Από τότε έχουν περάσει πολλές δεκαετίες, έχω κρατηθεί από πολλά χέρια, έχω κρατήσει κι εγώ αρκετά. Πάντα το σφίξιμο ενός αγαπημένου χεριού είχε μία ηρεμιστική και επιβεβαιωτική δύναμη. Έπαιρνα ή έδινα σιγουριά. Κι αν κάτι με πόνεσε από τις πρώτες μέρες της πανδημίας, ήταν η απαγόρευση των επαφών.

Κι αν κάτι με πανικόβαλε τότε, ήταν ο μοναχικός θάνατος στις ΜΕΘ. Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλη τη γη πέθαναν μόνοι, χωρίς έναν δικό τους να τους κρατάει το χέρι. Και με έναν αποτρόπαιο θάνατο – ουσιαστικής ασφυξίας.

Το ότι θα πεθάνουμε είναι το μόνο σίγουρο που ξέρουμε για το μέλλον. Υπάρχουν βέβαια επιστήμονες που εργάζονται σκληρά για να καταργήσουν τον θάνατο. Δεν αποκλείεται βέβαια να γίνει κάποτε και αυτό – θα είναι μία εις άπειρον προέκταση του επιτεύγματος που ήδη έχουν πετύχει: να πολλαπλασιάσουν την διάρκεια της ζωής, έτσι που ο μέσος όρος στις εξελιγμένες κοινωνίες να έχει σχεδόν τριπλασιαστεί μέσα σε έναν αιώνα.

Αλλά εκεί έχουν ένα μεγάλο αντίπαλο: την ανθρώπινη βλακεία και εμπάθεια. Πόσο θα μειωθεί ο μέσος όρος ζωής των γυναικών, όταν οι Ταλιμπάν επικρατήσουν στο Αφγανιστάν; (Ο φανατισμός είναι η ύψιστη μορφή της ηλιθιότητας!).

Έχει γεμίσει το Διαδίκτυο από προκηρύξεις ανθρώπων που αγωνίζονται εναντίον των εμβολίων. Τι διεκδικούν; Την δυνατότητα να κολλάνε τους άλλους; Το δικαίωμα να πεθάνουν μόνοι, ένα φρικτό θάνατο; Οι προκηρύξεις αυτές είναι σκέτα μανιφέστα παράνοιας – άξια να φιλοξενηθούν σε ψυχιατρικά εγχειρίδια. Τα εμβόλια έχουν σώσει την ανθρωπότητα από τις χειρότερες πανδημίες. Σε αυτά οφείλουμε την τωρινή μακροζωία μας. Κι όμως μερικοί πιστεύουν ότι οδηγούν στην Απαρτχάιντ – την πιο σκοτεινή περίοδο της ανθρωπότητας.

Οι άνθρωποι επιμένουν στην στενοκεφαλιά και την υπεράσπιση της βλακείας. Διότι μόνο η απύθμενη βλακεία δικαιολογεί  την στάση τους. Είναι πιο ισχυρή κι από τον φόβο του θανάτου. 

Ούτε τους νοιάζει αν, όταν θα πεθαίνουν, θα υπάρξει κάποιος που θα τους κρατάει το χέρι… 

Κυριακή, Ιουνίου 27, 2021

Το μέλλον των Αρχαίων Ελληνικών

Κρίμα που οι φοιτητές του Πρίνσετον θα πάψουν να μαθαίνουν αρχαία Ελληνικά – διότι αυτοί τα μαθαίνανε σωστά. Αν επικρατήσει η μόδα αυτή και πάψουν να τα μαθαίνουν και στην Οξφόρδη ή την Σορβόννη, σε μερικά χρόνια θα ξεχαστούν τα αρχαία από όλο τον κόσμο! Ποιος θα επιμελείται πια τις κριτικές εκδόσεις των αρχαίων κειμένων από τις οποίες μελετούσαν και μελετούν οι φιλόλογοι;

Γιατί βέβαια στην χώρα των «κληρονόμων» τους, δυο αιώνες τώρα, δεν καταφέραμε να εκδώσουμε ούτε μία αξιόλογη κριτική έκδοση. Αν εξαιρέσει κανείς τις φιλότιμες προσπάθειες του Συκουτρή και του Γεωργούλη, όλες οι εκδόσεις των αρχαίων στην Ελλάδα ήταν αντιγραφές των αντίστοιχων του Teubner (Γερμανικές), της Οξφόρδης (Αγγλικές), Loeb (Αμερικάνικες) και Budé (Γαλλικές). 

Παρά την αρχαιολατρία μας, αρχαία καλά ούτε μάθαμε ούτε διδάξαμε ποτέ σε αυτή τη χώρα. Έχω ξαναγράψει εδώ για το σοκ που έπαθα όταν γράφτηκα στην φιλοσοφική σχολή, στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Οι πρωτοετείς συμφοιτητές μου, μου έστελναν ραβασάκια γραμμένα σε τέλεια αρχαία ελληνικά, καμμιά φορά δε και σε έμμετρη μορφή. Με άψογο μέτρο (ίαμβοι, τροχαίοι, ανάπαιστοι, κλπ.) που σημαίνει πως ήξεραν αρχαία μετρική (μακρές και βραχείες συλλαβές) που ούτε Έλληνες πανεπιστημιακοί φιλόλογοι δεν γνώριζαν.

Και να πεις πως είχα κάποια δικαιολογία; Από φημισμένο Ελληνικό σχολείο είχα αποφοιτήσει, από κλασικό τμήμα και με άριστα 20 στα Αρχαία. Και οι απόφοιτοι Γερμανικών κλασικών λυκείων ήξεραν καλύτερα την αρχαία γλώσσα μου, από εμένα τον Έλληνα!

Το ίδιο πρόβλημα είχα και αργότερα με αρχαιομαθείς ξένους: Ιταλούς, Ισπανούς ακόμα και Σκανδιναβούς. Τα αρχαία τους ήταν ανώτερα από τα δικά μας.

Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί στην χώρα μας δεν μαθαίνουμε αρχαία Ελληνικά. Είναι η γλωσσική συγγένεια, που αντί να διευκολύνει, δυσχεραίνει την εκμάθηση; Είναι το σύστημα και οι μέθοδοι; Αν σκεφθεί κανείς ότι στα χρόνια μου είχαμε επί έξη χρόνια ΚΑΘΕ ΜΕΡΑ μία ώρα αρχαία (ενώ με τις μισές και λιγότερες ώρες μαθαίναμε Αγγλικά ή Γαλλικά) θα απορήσει.

Είναι ένα ερώτημα που με βασανίζει χρόνια. Αλλά δεν έχω βρει την απάντηση – κι ούτε θα την βρω σε ένα άρθρο εφημερίδας. Άλλο είναι το πρόβλημα που θέλω να θέσω.

Αν η μόδα του Πρίνσετον επικρατήσει παγκόσμια, αν μία-μία οι εστίες της αρχαιογνωσίας αρχίσουν να σβήνουν (διότι από την στιγμή που δεν θα διδάσκουν πια τους φοιτητές, τι θα χρειάζονται οι καθηγητές;) δεν θα υπάρξει κίνδυνος για την γνώση και την καλλιέργεια των αρχαίων Ελληνικών; Δεν θα παρακμάσει η μελέτη τους και δεν θα υπάρξει ο φόβος για μια σταδιακή εξαφάνισή τους;

Μήπως θα πρέπει να κάνουμε κάτι; Μία Παγκόσμια Ακαδημία για την αρχαία Ελληνική γλώσσα, που να συγκεντρώσει κορυφαίους επιστήμονες από όλες τις χώρες και που να ασχολείται αποκλειστικά με την έρευνα, την μελέτη, την διδαχή και τις εκδόσεις της αρχαίας Ελληνικής; Για μία τέτοια Ακαδημία θα μπορούσαμε να βασιστούμε και σε δωρεές ατόμων ή οργανισμών που θα εκτιμούσαν την σημασία ενός τέτοιου εγχειρήματος. (Θα μπορούσαν να την ξεκινήσουν οι άνεργοι φιλόλογοι του Πρίνσετον…)

Με τον καιρό, η Ακαδημία αυτή θα αρχίσει να παράγει αποφοίτους που θα συνεχίσουν το έργο της. Όχι βέβαια σαν τον φιλόλογο που τυχαία ανακάλυψα πως μέσα στο σχολικό βιβλίο είχε και ένθετα αποκόμματα από την μεταφραστική «φυλλάδα»…

Οι Αρχαίοι Πρόγονοι έχουν κάνει πολλά για μας. Σε αυτούς βασικά οφείλουμε το γεγονός ότι γίναμε ανεξάρτητο κράτος. Μήπως ήρθε ο καιρός να ανταποδώσουμε; 

Σάββατο, Ιουνίου 19, 2021

Κάθε Κυριακή…

Που βέβαια για μένα δεν είναι Κυριακή – είναι Τρίτη ή Τετάρτη. Τα μέσα της εβδομάδας είναι η προθεσμία μου για να παραδώσω το κείμενό μου στην σύνταξη του «Βήματος».

Δημοσιεύεται κάθε Κυριακή εδώ και τριάμισι χρόνια. Ούτε διακοπές, ούτε άδειες.

Και πριν από το «Βήμα» ήταν το «Πρόταγκον» – για τρία χρόνια – η «Lifo» – για επτά χρόνια, η «Καθημερινή» και πάλι το «Βήμα» (1983-1987) και τα «Επίκαιρα» από όπου ξεκίνησε αυτός ο Μαραθώνιος το 1979. Σαράντα δύο χρόνια, συντάξιμα, αλλά χωρίς σύνταξη.

Και συνεχίζω.

Γιατί συνεχίζω;

Γιατί αυτό το εβδομαδιαίο σχόλιο είναι το καλύτερο αντίδοτο στο γήρας, στην άνοια, στην χαλάρωση του νου. Είναι η νοητική γυμναστική μου. Άλλωστε και αυτοί που ασκούνται σωματικά επαναλαμβάνουν τις ίδιες κινήσεις.

Επαναλαμβάνομαι άρα και εγώ;

Σίγουρα συμβαίνει και αυτό: επαναλαμβάνονται τα θέματα, επαναλαμβάνεται η ζωή – άρα είμαι υποχρεωμένος να ακολουθήσω. Προσπαθώ πάντως να αλλάζω οπτική γωνία – και η πραγματικότητα με βοηθάει σε αυτό. Τα ίδια πράγματα δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια – αλλά και εγώ δεν παραμένω ακριβώς ίδιος. Εξελίσσομαι – ή, τουλάχιστον, προσπαθώ.»

Βέβαια κάποτε θα έρθει η στιγμή που θα κουραστώ τόσο, ώστε να μην αξίζει τον κόπο να γράφω και να διαβάζομαι. Ιδιαίτερα το δεύτερο. Έχω αυστηρούς ιδιωτικούς κριτικούς που με διαβάζουν στο πρόχειρο και αρκετές φορές έχουν «κόψει» παραγράφους ή και ολόκληρα κείμενα. Από αυτούς περιμένω το «στοπ». Ξέρω ότι θα μου κοστίσει.

Τότε (σκέπτομαι) θα καταφύγω στο Διαδίκτυο, στο www.ndimou.gr – όπου έχει αποθηκευτεί το μεγαλύτερο ποσοστό της δουλειάς μου (ολόκληρα βιβλία και χιλιάδες άρθρα και επιφυλλίδες) και θα παρηγοριέμαι με την παλιά μου δουλειά.

Ή πάλι – δεν ξέρω – θα αρχίσω να διαβάζω άλλα βιβλία, σε άλλα θέματα, που περίσσεψαν από τις άπειρες αποστολές. Ή πάλι μπορεί να σταματήσω το διάβασμα και να το ρίξω στην άλλη μου αγάπη – την μουσική. Εκατοντάδες βινύλια, CD και DVD περιμένουν – ας αφήσουμε τις διαδικτυακές δισκοθήκες που με 6€ τον μήνα παίζουν τα πάντα, συνέχεια.

Φοβάμαι όμως ότι τίποτα από αυτά δεν θα γίνει γιατί, δεν θα προλάβω. Την εποχή που βγήκαν οι μεγάλες κασέτες VHS άρχισα να κάνω συλλογή κλασικών ταινιών αρχίζοντας από τον «Πολίτη Κέην» για να τις ξαναδώ «στα γεράματά μου». Και αφού γέμισα ράφια και ντουλάπια, μία μέρα δοκίμασα να δω μερικές – και τις πέταξα όλες. Είχαν μουχλιάσει. Σίγουρα τα DVD είναι πιο ανθεκτικά, αλλά μέχρι να έρθει η ώρα τους θα έχω μουχλιάσει εγώ…

Τέλος πάντων. Προς το παρόν συνεχίζω το Κυριακάτικο μπλογκ για όσο καιρό βλέπω (από τις μετρήσεις στη Google, τις αντιδράσεις και τα σχόλια στο Facebook) ότι με διαβάζετε.

Συγγνώμη για το τόσο προσωπικό κείμενο – αλλά αν δεν εκμυστηρευθώ τις σκέψεις μου στους αναγνώστες μου – σε ποιους να τις πω; 

                                           *******

ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑ: Η κορυφαία μας πεζογράφος, Σώτη Τριανταφύλλου, ξεπέρασε τον εαυτό της με το νέο της μυθιστόρημα «Σικελικό Ειδύλλιο». Κανένα από τα βιβλία της, δεν με έχει συνεπάρει και συγκινήσει τόσο πολύ.

Ο συγγραφέας Δημοσθένης Κούρτοβικ παίρνοντας υλικό από την θητεία του ως κριτικού έκανε μία σύνθεση με τίτλο «Η ελιά και η φλαμουριά», αναλύοντας έργα δημοσιευμένα από το 1974 ως το 2020. Πέρα από τις πολύ ενδιαφέρουσες ερμηνείες βιβλίων και συγγραφέων, προκύπτει μία εικόνα που αποκαλύπτει πολλά για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας.

Βρήκα πολύ ενδιαφέρον το σύντομο βιβλίο «Καθημερινή Φιλοσοφία» του νέου φιλοσόφου Αλέξη Παπαδόπουλου (υπότιτλος 5 Μαθήματα από την εποχή μας). Ζωντανή φιλοσοφική σκέψη που ερμηνεύει αλλά και φωτίζει την καθημερινότητα.

Τέλος ένα περίεργο βιβλίου όπου ο γνωστός επιστήμων αλλά και στοχαστής Θεοδόσης Π. Τάσιος παλεύει με την αινιγματική προσωπικότητα του Νίκου Καζαντζάκη. «Νίκος Καζαντζάκης – η ανθρωπογεωγραφία ενός τραγικού διανοούμενου».

(Τα δύο πρώτα εκδόσεις «Πατάκης» το τρίτο «Παπαδόπουλος» και το τελευταίο «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης»).

Κυριακή, Ιουνίου 13, 2021

3.816 – 763 (φόρος) = 3053 €. Τον χρόνο!

Η ταυτότητά μου γράφει πως είμαι συγγραφέας. Κάνω αυτή τη δουλειά  εδώ και πολλά χρόνια. Από το 1970 έχουν εκδοθεί 52 τίτλοι βιβλίων μου που έχουν πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα και έχουν μεταφρασθεί σε δέκα γλώσσες. Όλα – εκτός από ένα – έχουν ανατυπωθεί πολλές φορές. ‘Ένα – «Η Δυστυχία του να είσαι Έλληνας», βρίσκεται στην 40η ανατύπωση.

Τα τελευταία χρόνια έχει λιγοστέψει η κίνηση των βιβλίων μου (πού οι χρονιές, όταν κάθε ανατύπωση ήταν 5000 αντίτυπα!). Δεν είμαι πια «ευπώλητος».

Αλλά όχι και αζήτητος. Αλλιώς ο εκδότης μου δεν θα είχε ανατυπώσει πρόσφατα (2020) τέσσερα βιβλία μου: Το «Μικρό εγχειρίδιο ορθολογισμού» (7η έκδοση), «Σκέψεις για την Αναγκαιότητα της Αγάπης» (9η έκδοση), «Το Βιβλίο των Γάτων» (7η έκδοση), και το «Ειρωνικό Νεοελληνικό Λεξικό» (12η έκδοση). Που σημαίνει πως τα βιβλία αυτά είχαν εξαντληθεί.

Το ποσό που αναγράφεται στον τίτλο του κειμένου είναι το καθαρό μου έσοδο από την πώληση όλων των βιβλίων μου (παλαιών και νέων) το οικονομικό έτος 2020.

Ισοδυναμεί με 254 € τον μήνα. Περίπου το ένα τρίτον του κατώτατου μισθού.

Λες και είχα προαισθανθεί ότι κάποτε θα βρεθώ αντιμέτωπος με το μηνιάτικο των 250€, ξόδεψα τη μισή μου ζωή να μαζεύω χρήματα. Δύο επικερδείς δεκαετίες στην διαφήμιση και πώληση της εταιρίας, άλλες τέσσερεις δεκαετίες στην επιφυλλιδογραφία. Τα πρώτα μου βιβλία ήταν πολύ κερδοφόρα. Έτσι  εξοικονόμησα τα χρήματα που καλύπτουν τα σημερινά μας έξοδα.

Γιατί όμως ένας (με όλα τα κριτήρια) εμπορικά επιτυχημένος συγγραφέας, φτάνει σε αυτό το σημείο; (Ο φοροτεχνικός μου δεν πίστευε τα μάτια του!).

Ο λόγος που γράφω και δημοσιεύω αυτό το κείμενο δεν είναι για να εκφράσω κάποιο προσωπικό παράπονο. Είναι για να διεκτραγωδήσω την οικονομική κατάσταση των Ελλήνων συγγραφέων οι οποίοι – εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις – κυριολεκτικά πένονται.

Χειρότεροι οι ποιητές: Στην χώρα των ποιητικών Νόμπελ, όχι μόνο δεν εισπράττουν, αλλά πληρώνουν από την τσέπη τους τα έξοδα της έκδοσης. Αλλά και οι πεζογράφοι (με εξαίρεση μερικές κυρίες της «ροζ» σχολής) δεν κερδίζουν καν τα προς το ζην. Σχεδόν όλοι ασκούν και άλλο (κύριο) επάγγελμα. Οι δοκιμιογράφοι έχουν φτάσει να πλησιάζουν τους ποιητές.

Έχω συναδέλφους στο εξωτερικό που έχουν αποκτήσει περιουσίες αποκλειστικά από την σοβαρή συγγραφική τους δραστηριότητα. Εμείς, γιατί;

Ας αραδιάσω μερικούς λόγους.

Η χώρα – και η γλώσσα μας – είναι  μικρή. Ένδοξη, αλλά μικρή. Όπως και τα περισσότερα βιβλιοπωλεία μας. Ένα νέο βιβλίο έχει ελάχιστη ζωή στον πάγκο και στην βιτρίνα. Περιμένουν άλλες χιλιάδες να πάρουν σειρά. Αν δεν γίνει μπεστ-σέλερ, σε δύο εβδομάδες έχει πάει στο ράφι και μετά στην λησμονιά.

Επιπλέον οι Έλληνες δεν διαβάζουν. Οι σχετικές στατιστικές είναι θλιβερές. Οι μισοί (λένε ότι) διαβάζουν ένα βιβλίο το χρόνο. Μόνο το 7% διαβάζει μέχρι 10. Η συνήθεια της ανάγνωσης πρέπει να καλλιεργείται στα παιδιά από τα πρώτα τους χρόνια. Αντίθετα εδώ, στο τέλος της χρονιάς, πετάμε (ή καίμε) και τα σχολικά βιβλία.

Οι τιμές των βιβλίων είναι χαμηλές. Πολλοί εκδότες, με αφορμή την πανδημία, ζήτησαν από τους συγγραφείς να μειώσουν το ποσοστό των πνευματικών τους δικαιωμάτων. Από 15% επί της λιανικής  τιμής, κατέβηκαν στο 12 – ακόμα και στο 10. Έτσι, από την μέση τιμή ενός βιβλίου που είναι γύρω στα 15€, ο συγγραφέας παίρνει 1,5. Πόσα αντίτυπα πρέπει να πουλήσει για να πιάσει έστω τον βασικό μισθό; 5.200. Πόσα βιβλία πουλάνε πάνω από 5000 αντίτυπα ΚΑΘΕ ΧΡΟΝΟ; (Γιατί ο συγγραφέας γράφει ένα βιβλίο κάθε τρία με τέσσερα χρόνια – λένε οι στατιστικές). Ελάχιστα. Και μην ξεχνάμε: όταν αναφερόμαστε σε βασικό μισθό, μιλάμε για μισθό πείνας. Ποια οικογένεια μπορεί να ζήσει με 650€ το μήνα;

Οι συνάδελφοί μας στο εξωτερικό έχουν σημαντικά έσοδα από κρατικές επιχορηγήσεις και ΜΜΕ. Κάποτε πληρώθηκα 2000€ για μία εμφάνιση στην Γερμανική τηλεόραση (επιπλέον τα έξοδα ταξιδιού και ξενοδοχείου). Εδώ όχι μόνο δεν σε πληρώνουν για μια συνέντευξη, αλλά θεωρούν ότι σου κάνουν και χάρη.

Δεν χρειάζεται εδώ να πω πόσο σημαντικό πράγμα είναι το βιβλίο για τον πολιτισμό μιας χώρας… Αλλά τα βιβλία δεν φυτρώνουν από μόνα τους. Τα γράφουνε οι συγγραφείς.  Η Εταιρία Συγγραφέων λιμοκτονεί ομαδικά. Άραγε, το σεβαστό Υπουργείο Πολιτισμού, τι έχει κάνει γι’ αυτούς τους ανθρώπους; 

Κυριακή, Ιουνίου 06, 2021

Η ουρά του γαϊδάρου

 – Ε, τον φάγαμε τον γάιδαρο! Είπε ο φίλος.

    -- Μας μένει η ουρά… είπα, (παραδοσιακά,) εγώ.

Είχαμε μόλις κάνει χρήση των νέων «ελευθεριών» μας. Είχαμε καθίσει σε ένα τραπεζάκι, στο πεζοδρόμιο, κάτω από την τέντα ενός παραδοσιακού καφέ, και είχαμε καταναλώσει: αναψυκτικό ο φίλος και τσάι εγώ. Μεγάλη υπόθεση! Μήνες και μήνες ονειρευόμασταν μία τέτοια εξόρμηση.

Τώρα όμως που την απολαμβάναμε, την βρίσκαμε …λίγη.

Το εξομολογηθήκαμε ο ένας στον άλλο, σχεδόν ταυτόχρονα. «Αυτό ήταν που ονειρευόμασταν τόσους μήνες;»

Η συζήτηση ξεκίνησε από αυτή τη διαπίστωση και επεκτάθηκε σε ευρύτερα θέματα. Σίγουρα η απαγόρευση κάνει τα πράγματα πιο ελκυστικά. Η «απογοήτευση του φυλακισμένου», είναι θέμα που ξανάρχεται σε πολλά μυθιστορήματα. Αλλά ήταν μόνον αυτό;

Επιστρέφοντας στο σπίτι σκεπτόμουνα πόσα πράγματα έχει αλλάξει μέσα μου η πανδημία. Κατ’ αρχήν, νιώθω πως έχω γεράσει. Σαν να πέρασαν από πάνω μου πέντε χρόνια. Δεύτερον, έχω τρομάξει. Όταν πέφτει στη συζήτηση το θέμα των διακοπών (άλλη μεγάλη νοσταλγία!) το αντιμετωπίζω με φόβο. Ποτέ δεν μου άρεσαν οι διακοπές (εκτός αν συμπεριλάμβαναν κανένα ωραίο ταξίδι) αλλά τώρα τις φοβόμουνα. Πώς θα εγκαταλείψω την ασφαλέστατη (έτσι την ένοιωθα) φωλιά μου; (Την καραντίνα μου…)

Η ίδια η πανδημία υπάρχει ακόμα στο νου μου, σαν γκρίζο φόντο. Φυσικά έχω κάνει από τους πρώτους το εμβόλιο (ας όψεται η ηλικία μου!) και μάλιστα το «καλό», το τούρκο-γερμανό-αμερικάνικο (Bion/Tech/Pfizer) με τις λιγότερες παρενέργειες. Αλλά αυτός ο διάολος ο ιός RNA (στη μορφή του mRNA) μοιάζει σατανικός με τις μεταλλάξεις, μεταμφιέσεις και μεταμορφώσεις του. Αγγλική, βραζιλιάνικη, αφρικανική, ινδική και ότι άλλο ήθελε του προκύψει. Μήπως έχει κόψει κοστούμι και για μένα;

Με άλλα λόγια δεν είναι μόνο τα εκατομμύρια οι νεκροί που άφησε πίσω του ο Covid-19, δεν είναι μόνο οι αναπηρίες που διαπιστώνονται με αρκετή καθυστέρηση ακόμα και σε αυτούς που ιάθηκαν και βγήκαν υγιείς από το νοσοκομείο (δημιουργήθηκε και νέος όρος: long term Covid) είναι και το άγνωστο μισό της Σελήνης που κανείς μας δεν έχει δει και δεν ξέρουμε τι κρύβει.

Μωρέ, άμα είναι να φοβηθείς, υπάρχουν δεκάδες τρόποι να σε πείσει ο εαυτός σου. Δέστε τους εμβόλιο-φοβικούς: Δισεκατομμύρια άνθρωποι έχουν εμβολιαστεί με όλα τα εμβόλια που μας έχουν σώσει από τις μάστιγες (διφθερίτιδα, ιλαρά, χολέρα, ευλογιά, πολιομυελίτιδα, γρίπη, τέτανος, πνευμονόκοκκος,  και τόσες άλλες) και αυτοί επιμένουν να κινδυνεύουν οι ίδιοι και τα παιδιά τους και να μηχανεύονται τρόπους για να τα προστατεύσουν από τι; Από την σωτηρία τους! Μου έλεγαν ότι στην Βόρεια Ιταλία η ιλαρά είναι ενδημική νόσος, λόγω του μεγάλου ποσοστού των οικογενειών που δεν εμβολιάζουν τα παιδιά τους.

Είναι λοιπόν η ουρά του γαϊδάρου τέτοια, στην περίπτωσή μας, που θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μία post-covid μελαγχολία ακόμα και κατάθλιψη. Σαν τους βετεράνους όλων των πολέμων (έχει μελετηθεί ιδιαίτερα η περίπτωση των βετεράνων του Βιετνάμ) είμαστε όλοι βετεράνοι του Covid, ακόμα και αυτοί που δεν νοσήσαμε. Η πανδημία άφησε μέσα μας ένα κατακάθι που δεν μας αφήνει να χαρούμε την «ελευθερία» μας. Και καλά οι νέοι, θα ανανήψουν πιο γρήγορα, και (αν δεν μεσολαβήσει κάτι) σε λίγους μήνες θα ξαναβρούν το κέφι και την ανεμελιά τους.

Αλλά εμείς οι μεγάλοι, τι περιθώρια έχουμε; Το μόνο που ευχόμαστε είναι να μην μας επισκεφθεί καμία νέα παραλλαγή του κορονοϊού, η κάποια άλλη αρρώστια, συναφής προς την ηλικία μας. Και να ξεπεράσουμε μέσα μας τον φόβο και το τραύμα.

Καλή μας δύναμη!

Κυριακή, Μαΐου 30, 2021

Πώς έγινα Ευρωέλληνας;

Είναι δυνατόν να έχει κανείς δύο πατρίδες;

Είναι. Αν η μία είναι μέρος της άλλης. Π. χ. ένας Έλληνας από την Κρήτη μπορεί να είναι ταυτόχρονα Κρητικός και Έλληνας – μια και η Κρήτη είναι μέρος της Ελλάδας.

Και η Ελλάδα είναι μέρος της Ευρώπης.

Είχα την μεγάλη τύχη – και μακαρίζω τους γονιούς μου γι αυτό – να γεννηθώ δίγλωσσος, να μεγαλώσω τρίγλωσσος και να ολοκληρωθώ τετράγλωσσος.

Γιατί και οι γλώσσες είναι πατρίδες.

Κι αν έχεις ζήσει, διαβάσει, μελετήσει μια γλώσσα σε βάθος, έτσι που αυθόρμητα να σκέπτεσαι σε αυτή, να την μιλάς σαν την δικιά σου, να γνωρίζεις την λογοτεχνία της – τότε σου ανήκει και της ανήκεις.

Ένα μυστικό για την ενότητα της Ευρώπης είναι η εξάπλωση της γλωσσομάθειας.

Μας ενώνουν οι κοινοί στόχοι, οι κοινές αξίες, η κοινή παράδοση. Μας χωρίζουν τα σύνορα και οι γλώσσες.

Τα σύνορα, στην σωστή στιγμή, τα καταργήσαμε. Τις γλώσσες πρέπει να τις καλλιεργήσουμε. Για να γίνει κάποτε κοινή και η σκέψη.

Έτσι η κοινή παράδοση θα γίνει πιο κοινή. Και οι κοινές αξίες πιο οικουμενικές.

Αν είμαι μία φορά υπερήφανος για τις Ελληνικές μου ρίζες, είμαι περισσότερο για την Ευρωπαϊκή μου ταυτότητα. Τις ρίζες τις πήρα αυτόματα (αν και χρειάστηκε να τις καλλιεργήσω). Την ταυτότητα χρειάστηκε να την δημιουργήσουμε: όλοι μαζί.

Εκτός από τις γλώσσες ταξίδεψα πολύ σε όλες τις γωνιές της Ευρώπης και είδα πως είμαστε όλοι ίδιοι – και στην δουλειά και στην ανάπαυση, ονειρευόμαστε.

Το ότι υπάρχει σήμερα στην υφήλιο μία ένωση κρατών με κοινότητα αρχών και αντιλήψεων, μία όαση δημοκρατίας, ελευθερίας και ισονομίας, είναι ένα θαύμα. Μόνο σαν όραμα μερικών μεγάλων ιδεαλιστών μπορούσε να την φανταστεί κανείς.

Και θυμάμαι την αγωνία μου το 2015, μήπως δεν κάνει ο Αλέξης την Kolotumba.

Λυπάμαι που ένα κράτος, πρωτοπόρο στους θεσμούς και τις ελευθερίες, σε μία κρίση μικρόψυχου εγωισμού αποσχίστηκε από την Ε. Ε. Είμαι βέβαιος πως κάποτε θα επιστρέψει. Θα συνειδητοποιήσει πως δεν έχει πια την Κοινοπολιτεία να την στηρίζει, πως αντίθετα κινδυνεύει να χάσει και την δική της ενότητα και να μείνει μόνη σε μία υφήλιο, όπου κολοσσοί σαν τις ΗΠΑ και την Κίνα θα κινούν τα νήματα.

Μόνο μία πραγματικά ενωμένη Ευρώπη θα μπορούσε να γίνει ο τρίτος πόλος. Ας είναι καλά, ο μεγάλος Κωνσταντίνος Καραμανλής ο οποίος με πιέσεις, επιμονή, σχεδόν εκβιασμούς, έπεισε έναν ένα τους μεγάλους της Ευρώπης να δεχθούν την μικρή και ανώριμη Ελλάδα στην κοινότητά τους. Έζησα από κοντά τον αγώνα του και θαύμασα το πείσμα και την υπομονή του.

Είναι τόσο όμορφο να κάθεσαι σε ένα καφενείο στο Παρίσι, στην Βιέννη, τη Μαδρίτη, το Βερολίνο, το Δουβλίνο και να νιώθεις πως όλοι γύρω είναι συμπατριώτες σου. Πως είσαι η πραγματοποίηση των ονείρων του μεγάλου Ευρωπαίου Βίκτορα Ουγκώ που είχε ονειρευτεί μία Ευρώπη ενωμένη και δεμένη με ακατάλυτους δεσμούς φιλίας και ομοψυχίας.

Ευροέλλην πολίτης Δήμου Νικόλαος, χαιρετώ και υπογράφω! 

Κυριακή, Μαΐου 23, 2021

Περί σκύλων, γάτων και ανθρώπων

Πριν από χρόνια είχα διαβάσει ότι κάποιος Ιταλός ψυχολόγος είχε χωρίσει τους ανθρώπους σε δύο κατηγορίες: τους σκυλόφιλους και τους γατόφιλους. Είχε μάλιστα γράψει και ένα σχετικό βιβλίο.

Δεν θυμάμαι το όνομά του, ούτε τον τίτλο του βιβλίου του – αλλά από την πείρα μου μπορώ να πιστοποιήσω την αλήθεια του διαχωρισμού του.

Διάβασα αποσπάσματα και πρέπει να πω ότι με εντυπωσίασε. Για κάποιον καιρό  χρησιμοποιούσα τις διακρίσεις του σαν τεστ ή παιχνίδι. Συναντώντας έναν άνθρωπο κάποια στιγμή, τον ρωτούσα αν είχε ζώο συντροφιάς. Είχα ήδη σχηματίσει μέσα μου μία εικόνα. Ε - αν είχε, έπεφτα 80% μέσα.

Ανήκω βέβαια σε μία τρίτη κατηγορία γιατί και σκύλο είχα (παλιότερα) και γάτες. Και γι΄ αυτό μπορώ να έχω γνώμη.

Δεν υπάρχουν ζώα πιο διαφορετικά από αυτά τα δύο. Ένα απλό τεστ το αποδεικνύει: Δώστε σε ένα σκύλο μία εντολή: π.χ. «έλα εδώ». Θα την εκτελέσει. Αντίθετα μία γάτα όχι μόνο θα την αγνοήσει – αλλά θα κάνει οτιδήποτε το αντίθετο. Βέβαια κάποια στιγμή θα έρθει να ανέβει στα γόνατά σας – αλλά όποτε αυτή το θελήσει.

Οι επιστήμονες, που έχουν ερευνήσει την συμπεριφορά αυτών των ζώων (υπάρχει σχετική μελέτη του Harvard) συμφωνούν. Καταλήγουν όμως και σε διαφορετικά συμπεράσματα με την λαϊκή γνώμη για τον χαρακτήρα τους. Π. χ. θεωρείται ότι ο σκύλος είναι πιο πιστός και δένεται περισσότερο με τον άνθρωπό του, ενώ η γάτα είναι εγωίστρια και ανεξάρτητη. Όμως οι έρευνες έδειξαν πως μπορείς πολύ εύκολα να κερδίσεις την φιλία ενός σκύλου (τον κερνάς ένα μεζέ, τον πας μία βόλτα), ενώ η γάτα είναι πιο αποστασιοποιημένη και καχύποπτη. Όταν όμως δεθεί με τον άνθρωπό της παραμένει πιο πιστή. Απόδειξη μακάβρια: πολύ περισσότερες γάτες πεθαίνουν από μαρασμό αν χάσουν τον δίποδο σύντροφο, από ότι σκύλοι.

Η μελέτη του Ιταλού ψυχολόγου όμως δεν αφορούσε πρωτογενώς τα ζώα, αλλά τους ανθρώπους που δένονται μαζί τους. Έτσι λοιπόν οι φίλοι των σκύλων εκτιμούν την υπακοή τους, ενώ των γάτων την ανεξαρτησία τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλοι οι μεγάλοι δικτάτορες της ιστορίας ήταν όχι απλώς σκυλόφιλοι, αλλά μισούσαν τις γάτες: Ο Καίσαρας, ο Ναπολέων… Ο Χίτλερ είχε δώσει εντολή να εξολοθρεύονται όλες οι γάτες που τολμούσαν να παραβιάσουν τα όρια της «Αετοφωλιάς» του, του εξοχικού του στο Μπεχτεσγκάντεν.

Φυσικό είναι: οι γάτες δεν υπακούουν ούτε τους δικτάτορες. Είναι τα μόνα ζώα που δεν γυμνάζονται για το τσίρκο.

Σε ένα βιβλίο με τίτλο chat plume (γάτα-πένα) που ασχολείται με την ζωοφιλία των Γάλλων συγγραφέων, αποδεικνύεται ότι οι περισσότεροι έχουν γάτες. 60 από αυτούς – οι διασημότεροι – μιλάνε για τις σχέσεις τους με αυτές.

Βρίσκω αυτή την προτίμηση απολύτως φυσική. Ένας συγγραφέας θέλει ένα ζώο συντροφιάς που να είναι αθόρυβο, και να σε βοηθάει να συγκεντρωθείς στη δουλειά σου. Οι «χαρούλες» και τα γαυγίσματα ενός σκύλου αποτελούν ενόχληση. Είναι καλή παρέα για τον περίπατο, αλλά όχι για το γραφείο.

Τα γράφω όλα αυτά με αφορμή το νέο νομοσχέδιο για τα ζώα συντροφιάς. Είναι ένα σαφώς «σκυλο-νομοσχέδιο» - και καλά κάνει, γιατί οι σκύλοι είναι εκείνοι που χρειάζονται περισσότερη προστασία. Προσπαθεί να βάλει τάξη – και οι σκύλοι χρειάζονται και αποδέχονται την τάξη. Αλλά δεν μπορώ να φανταστώ να συλλαμβάνονται αδέσποτες γάτες (δεν είναι εύκολο) και να καταγράφονται σε μητρώα. Εκεί οι ζωόφιλοι πρέπει να αναλάβουν πρωτοβουλία. Να στειρώνουν κάθε γάτο και κάθε γατούλα που ταΐζουν – γιατί μόνον αυτοί θα μπορούν να τους πιάσουν και να τους πάνε στον κτηνίατρο (ο οποίος θα αμείβεται από τις αρχές). Έχουν και οι άθλιες μεγάλη παραγωγικότητα: μία και μόνη γάτα μπορεί σε ένα χρόνο να γεννήσει είκοσι μικρά!

Φυσικά, ακόμα και όσοι δεν με ξέρουν, θα έχουν καταλάβει από αυτό το κείμενο πως είμαι γατόφιλος – έχω γράψει και βιβλίο γι αυτές. Πέρα από τα άλλα τους χαρίσματα είναι και τόσο όμορφες… Ένας μεγάλος γλύπτης είπε, πως όποιος έχει γάτες στο σπίτι του, δεν χρειάζεται να αγοράζει γλυπτά.

Κυριακή, Μαΐου 16, 2021

Ψάχνοντας το 5G

Ήταν το 1994 – αν θυμάμαι καλά – που ο Δημήτρης Κοντομηνάς, παλιός φίλος και ακόμα παλιότερος πελάτης της διαφημιστικής μου εταιρίας (την πούλησα το 1983) μου έστειλε το πρώτο κινητό μου τηλέφωνο.

Ήταν ένα μαύρο παλούκι, που ζύγιζε πάνω από ενάμισι κιλό, με μία ασπρόμαυρη οθόνη 2Χ2 εκατοστά.

Ο Δημήτρης ήταν μέτοχος της πρώτης εταιρίας κινητής τηλεφωνίας με επωνυμία Telestet και προσπαθούσε να διαδώσει αυτό το νέο τρόπο επικοινωνίας. Η εταιρία αυτή άλλαξε πολλούς μετόχους και ονόματα. Νομίζω πως είναι ο πρόγονος της σημερινής Wind. Cosmote και Vodafone συμπλήρωσαν σύντομα την εικόνα.

Από μικρό παιδί είχα μανία με τα μηχανήματα και τα gadgets (λέξη αμετάφραστη: το λεξικό λέει: «μικρή μηχανική συσκευή» «μαραφέτι»). 13 ετών είχα φτιάξει ένα ραδιόφωνο με γαληνίτη. Το 1985 είχα αγοράσει τον πρώτο μου προσωπικό υπολογιστή (ΙΒΜ ΧΤ) και πριν τον χρησιμοποιήσω τον άνοιξα για να δω πώς λειτουργούσε… Από το 1994 είχα μία στήλη στο περιοδικό πληροφορικής RAM, έκδοση του ΔΟΛ, που την κράτησα 13 χρόνια. Πρόσφατα έμαθα πως ανάμεσα στους αναγνώστες μου ήταν ο, έφηβος τότε, Κυριάκος Πιερρακάκης.

Την εποχή εκείνη υπήρχαν τρία, ίσως και τέσσερα περιοδικά πληροφορικής. Αργότερα η ίδια ομάδα έβγαλε, στον ίδιο εκδότη, το περιοδικό εκλαϊκευτικής επιστήμης Discovery and Science. Έκλεισε πριν συμπληρώσει δύο χρόνια. Ενώ ήταν εξαιρετικό, με πλούσια ύλη, δεν έβρισκε αναγνώστες (και άρα ούτε διαφημίσεις). Και τα άλλα περιοδικά έκλεισαν νομίζω όλα. Αυτή η χώρα μισεί την επιστήμη και την τεχνολογία. Είναι η μόνη που δεν έχει τεχνολογικά έντυπα – ενώ έχει τρία αστρολογικά, με μεγάλη κυκλοφορία. Μεσαίωνας! Ας ελπίσουμε πως ο Κορονοϊός, που μας υποχρέωσε στην τηλε-εργασία να αλλάξει τα πράγματα. Αν και βέβαια, με το να ανάβεις και να σβήνεις μια οθόνη δεν μαθαίνεις τεχνολογία.

Εγώ εξακολουθώ να ενημερώνομαι – τώρα πια από το Διαδίκτυο – και να παρακολουθώ τις εξελίξεις. Εκεί οφείλω τα νιάτα μου (λέω, όταν με ρωτάνε σχετικά). Τίποτε δεν ανανεώνεται (και δεν σε ανανεώνει) τόσο γρήγορα όσο η τεχνολογία. Οι δικοί μας διανοούμενοι την βλέπουν σαν συνονθύλευμα από βίδες – κι όμως είναι η πιο δημιουργική πνευματική επίδοση της εποχής μας. Αλλά δυστυχώς στα σχολεία μας η επιστήμη και η κόρη της τεχνολογία είναι τρίτης κατηγορίας ύλη. Βασιλεύουν ακόμα οι φιλόλογοι…( Έτσι δεν θα πάμε μπροστά!)

Πάντως, όσο κι αν δεν ασχολείστε, κάτι θα έχετε ακούσει για το δίκτυο 5G. Ήδη έχουν περάσει μήνες από τότε που έγινε ο σχετικός διαγωνισμός (οι συχνότητες είναι δημόσιο αγαθό) και οι τρεις εταιρίες κινητής τηλεφωνίας πήραν η κάθε μια το μερίδιό της (για το οποίο πλήρωσε αρκετά…) και δεσμεύτηκαν να καλύψουν την χώρα μέσα σε τακτούς χρόνους.

Ας πούμε για το 5G ότι είναι ένα δίκτυο υπερυψηλών ταχυτήτων που συνδέει όλα τα πράγματα που επικοινωνούν μέσω Διαδικτύου με ταχύτητες αδιανόητες για τις σημερινές δυνατότητες. Θα επιτρέπει την μεταφορά μεγάλων πακέτων με δεδομένα (big data) σε δευτερόλεπτα, θα διευκολύνει λεπτές εγχειρήσεις από απόσταση, οδήγηση αυτοκινήτων χωρίς οδηγό και άλλα θαυμαστά.

Με την ευκαιρία, αν θέλετε να δείτε με τι ταχύτητα τρέχει το δικό σας Internet (που το διαφημίζουν «μέχρι 24 mbps») υπάρχει στο Διαδίκτυο μία εφαρμογή ονόματι Speedtest, που την κατεβάζετε στο κινητό σας και σας δίνει ακριβέστατα νούμερα. Έτσι ανακάλυψα ότι στο σπίτι μου κατάφερα – με πολύ κόπο και καυγά – να έχω 100mbps, αλλά στο εξοχικό μου (εντός Αττικής) μόνον 6-7! Στο ίδιο πρόγραμμα, με τα ίδια χρήματα!

Αφού λοιπόν πέρασαν μερικοί μήνες, και αφού οι εταιρίες (κυρίως Wind + Cosmote) άρχισαν τις διαφημίσεις για το 5G, αποφάσισα να το αναζητήσω. Η Cosmote διαφήμιζε ένα φιλμ στο YouTube που θα μας έδειχνε το θαύμα του 5G, ενώ η Wind έδειχνε εντυπωσιακές εικόνες σύνδεσης μοντέρνων οικιστικών συγκροτημάτων να ζώνονται από τις νέες ακτίνες.

Το φιλμάκι της Cosmote ήταν καλογυρισμένο και χαριτωμένο, αλλά δεν είχε σχέση με το 5G. Πρόκειται για μία υπόθεση στοιχειώδους ρομποτικής. Υποτίθεται πάντως ότι είναι το πρώτο μίας σειράς – θα αναμείνουμε.

Προμηθεύτηκα και ένα τηλέφωνο με δυνατότητα 5G. (Τα σημερινά μας φτάνουν μέχρι 4G. Το νέο θα σας κοστίσει πάνω από 500€. Αλλά θα φτηνύνουν). Έκανα μία βόλτα στο κέντρο της Αθήνας. Πράγματι στο Σύνταγμα και την περιοχή του, ο σχετικός δείκτης έδειξε 5! Θα συνεχίσω, περιμένοντας τις εφαρμογές… 

Κυριακή, Μαΐου 09, 2021

Η Ψεύτικη Γλώσσα

Για το περασμένο μου – Πασχαλινό – μπλογκ, ο αναγνώστης κ. Νίκος Λιολιόπουλος, έστειλε το επόμενο σχόλιο:

«κ. Δήμου σταθήκατε πηγή έμπνευσης για πολλούς από εμάς όλα αυτά τα χρόνια που σας διαβάζουμε.

Μέσα από τα άρθρα σας καυτηριάσατε πολλά από τα αρνητικά του νεοέλληνα όπως η προγονολατρεία, η παραδοσιολαγνεία, αλλά και η δημιουργία μια ψεύτικης γλώσσας όπως η καθαρεύουσα.

Αυτή η ανάρτηση είναι ότι λιγότερο Νίκος Δήμου έχουμε διαβάσει».

Θυμίζω (ή πληροφορώ, για όσους δεν το διάβασαν) ότι το περασμένο μπλογκ, με τίτλο «Αθηναϊκό Πάσχα 1892» αφορούσε ένα ρεπορτάζ του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στην εφημερίδα «Ακρόπολη», γραμμένο σε άπταιστη καθαρεύουσα, όπου διαμαρτυρόταν για την αταξία και το χάος της πρωτεύουσας και σε μία ποιητική παράγραφο περιέγραφε στο τέλος την δική του ιδανική πασχαλινή τελετή, σε ένα χωριάτικο ξωκλήσι με μόνη συντροφιά ένα παπά και ένα ψάλτη:

«Χρόνον με τον χρόνον, όσον γηράσκει τις, κυριεύεται από την επιθυμίαν,  να ευρίσκετο τας ημέρας αυτάς εις μικρόν, σμικρότατον  χωρίον, να ήκουεν όλας τας ακολουθίας των αγίων εορτών εις εν μικρόν εξωκκλήσιον, όπου να υπήρχε εις ιερεύς σεβάσμιος, πράος, ενάρετος, και εις ψάλτης με ταπεινήν αλλά γλυκείαν φωνήν – δια  να αισθανθεί όλην την ποίησιν και το κάλλος των εορτών…».

Ψεύτικη γλώσσα – ναι. Μάλλον τεχνητή θα την έλεγα. Αλλά μερικές φορές πόσο ποιητική, πόσο μελωδική, πόσο ζωντανή… Κι ας μην μιλήθηκε ποτέ!

Είναι περίεργο πως τρεις σημαντικότεροι πεζογράφοι μας: Ροΐδης, Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, έγραψαν στην καθαρεύουσα. Ίσως επειδή η τεχνητή αυτή γλώσσα, τους έδωσε την ευχέρεια να την διαμορφώσουν όπως την ήθελαν. Η σάτιρα του Ροΐδη χάνεται εντελώς όταν μεταφραστεί στην δημοτική.

Αλλά και ποιητές μας μεγάλοι χρησιμοποίησαν την δική τους καθαρεύουσα. Εκτός από τον Κάλβο (100% καθαρευουσιάνος) ο Σολωμός, ο Καβάφης, ο Εμπειρίκος, ο Εγγονόπουλος…

Το ότι αγαπώ την γλώσσα του Παπαδιαμάντη δεν σημαίνει πως ασπάζομαι και τις ιδέες του – όπως με κατηγόρησαν άλλοι αναγνώστες. Δεν έγινα φανατικός χριστιανός ορθόδοξος, ούτε ελληνολάτρης που απεχθάνεται και μισεί την Δύση. Παραμένω πιστός οπαδός του Ροΐδη, που οι φανατικοί αντίπαλοί του ονόμαζαν «Έλληνα του εξωτερικού». Και πράγματι ο Ροΐδης ήταν ίσως ο μόνος Έλληνας της εποχής του που, παραμένοντας στην Αθήνα, ζούσε στην Δυτική Ευρώπη,  παρακολουθούσε τις εξελίξεις και τις πνευματικές τάσεις της εποχής της, και διάβαζε Ντοστογιέφκη και Μπωντελέρ, όταν οι συμπατριώτες του δόξαζαν τον «εθνικό ποιητή» Βαλαωρίτη.

Κάποτε είχα γράψει, σε ένα δοκίμιο, πως υπήρχαν (και υπάρχουν ακόμα) δύο Ελλάδες: η εξωστρεφής  (των νεωτεριστών, ευρωπαϊστών, εκσυγχρονιστών, ορθολογιστών) και η εσωστρεφής (των παραδοσιακών, εθνοκεντρικών, αντιδυτικών, λαϊκιστών, μυστικιστών). Με άλλα λόγια: του Ροΐδη και του Παπαδιαμάντη.

Σίγουρα εγώ ανήκω στην πρώτη ομάδα. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν μπορώ να απολαύσω το ύφος του Παπαδιαμάντη. Είναι αναμφισβήτητα ο μεγαλύτερος πεζογράφος μας. Όπως όμως ορισμένα σπουδαία κρασιά «δεν ταξιδεύουν» και πρέπει να καταναλώνονται επί τόπου, έτσι και ο Παπαδιαμάντης δεν μεταφράζεται. Στην μετάφραση, όλη η μουσική και η ποίηση της γλώσσας του, χάνονται.

Αλλά ας μην ανησυχούν οι πιστοί αναγνώστες. Ο Δήμου δεν προσχώρησε στους εσωστρεφείς και εθνοκεντρικούς. Απλώς – αντίθετα με την ρήση του Γάλλου φυσιοδίφη Μπυφόν: «το ύφος είναι ο άνθρωπος», διαχωρίζω το ένα από το άλλο. Έτσι έγινε και με τον Μακρυγιάννη. Γοητεύτηκα από το ύφος της αυτοβιογραφίας του (με παρέσυρε και ο Σεφέρης) αλλά όταν γνώρισα τον βίο του, τις πράξεις του και τα άλλα του κείμενα, αποστασιοποιήθηκα.

Άλλωστε σήμερα γιορτάζουμε τον «άπιστο» (για μένα: δύσπιστο) Θωμά.

 

 : 

Παρασκευή, Απριλίου 30, 2021

Αθηναϊκόν Πάσχα, 1892

(Εφημερίς «Ακρόπολις», Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης).

 

Χριστός Ανέστη! αδελφοί.

«Πάσχα ιερόν ημίν σήμερον αναδέδεικται, Πάσχα καινόν  άγιον, Πάσχα μυστικόν…».

«Ω θείας! ώ φίλης! ώ γλυκυτάτης σου φωνής! Μεθ’ ημών αψευδώς  γαρ, επηγγείλω έσεσθαι μέχρι τερμάτων αιώνος Χριστέ:  ήν οι πιστοί άγκυραν ελπίδος, κατέχοντες αγαλλόμεθα».

«Ω Πάσχα το μέγα, και ιερώτατον Χριστέ! ώ σοφία και λόγε , του Θεού και δύναμις, δίδου ημίν εκτυπώτερον σου μετασχείν, εν τη ανεσπέρω,  ημέραν της βασιλείας σου».

Γένοιτο.

                                                          *****

Πλήν ο δημιουργός, ο ποιητής των πάντων, επέβαλεν εις τον παρ’ αυτού κτισθέντα ορατόν και αόρατον κόσμον, το κάλλιστον κόσμημα, την τάξιν, και εν τη κοινωνία έτι των ανθρώπων αδύνατον να ευαρεστήσει Θεώ, ή και να ευφράνη τους ανθρώπους, ό,τι άνευ τάξεως γίνεται. Η τάξις είναι αυτόχρημα αρετή, δυνάμεθα δε κατά πλατυτέραν έννοιαν να είπωμεν ότι η αρετή ουδέν άλλον είναι, ή τάξις.

Εν Αθήναις, όπου κυρίως διαιτάται λιμνάζουσα, και εξ αναριθμήτων επαρχιακών φλεβών τρεφομένη, η πολυκέφαλος αυτή Ύδρα, η πολυκοιρανίη, την οποίαν ο μεμακρυσμένος ημών πρόγονος και μέγιστος των ποιητών, όταν την κατεδίκαζε, δεν εφαντάζετο βεβαίως, ότι και μετά τρισχίλια έτη θα εξηκολούθη να ζη αύτη εις την πατρίδα του και να βασιλεύει, εν Αθήναις, λέγω, τα πάντα και κοινωνικά και θρησκευτικά, και άλλα, μορφούνται κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν της πολιτικής, και ουδ’ υποφώσκει ελπίς τις περί θεραπείας της παρούσης αθλιότητος.  Εν Αθήναις, κατά τας αγίας ταύτας ημέρας, εν μεν τη πόλει θόρυβος , φροντίδες, φωναί, κίνησις, πυροκρόταλα, πυροβολισμοί κινδυνωδέστατοι εις την ζωήν των ανθρώπων – εν δε τοις ναοίς, αταξία σύγχισις, δισκοφορία, έφοδος, θρίαμβος και οριστική επικράτησις του γυναικείου φύλου, βλέμματα, γέλωτες, στάγματα λαμπάδων, συνδιαλέξεις, ψίθυροι, βόμβος φωνών, και εν μέσω όλου αυτού του θορύβου, δύο δυστυχείς άνθρωποι, ο ιερεύς και ο ψάλτης, εκλαρυγγιζόμενοι,  όπως εκφωνώσιν λέξεις,  εις τα οποίας ολίγοι προσέχουσι και ολιγώτεροι τας εννοούσιν.

                                                ******

Αυτά και άλλα έγραφε το 1892 στην «Ακρόπολη» ο εξόριστος τότε στην Αθήνα Παπαδιαμάντης, χαμένος μέσα στον θόρυβο και το πλήθος της πρωτεύουσας. Μέχρι και τον Όμηρο  επικαλέστηκε! Θυμήθηκε τον στίχο: «Ουκ αγαθόν πολυκοιρανίη, εις κοίρανος έστω, εις βασιλεύς». (Ιλιάδα 2, 204). (Δεν είναι καλό η πολυαρχία – ένας να είναι ο αρχηγός, ένας ο βασιλιάς). Δικός του βασιλεύς είναι ο Θεός και υποφέρει όταν η φωνή του ιερέα και του ψάλτη με τα εγκώμιά του, δεν φτάνουν να ακουστούν.

Το τέλος του κειμένου εκφράζει με τον πιο τρυφερό τρόπο το πώς θέλει να βιώνει το Πάσχα ο Παπαδιαμάντης – το ξέρουμε ήδη από τα «Πασχαλινά του διηγήματα», που ελπίζω να τα έχουν διαβάσει οι περισσότεροι αναγνώστες μου.

                                                                     *****

Χρόνον με τον χρόνον, όσον γηράσκει τις, κυριεύεται από την επιθυμίαν,  να ευρίσκετο τας ημέρας αυτάς εις μικρόν, σμικρότατον  χωρίον, να ήκουεν όλας τας ακολουθίας των αγίων εορτών εις εν μικρόν εξωκκλήσιον, όπου να υπήρχε εις ιερεύς σεβάσμιος, πράος, ενάρετος, και εις ψάλτης με ταπεινήν αλλά γλυκείαν φωνήν – δια  να αισθανθεί όλην την ποίησιν και το κάλλος των εορτών, να δοξάση τον Χριστόν, και να εορτάση μετά των προσφιλών του το Πάσχα, ευχόμενος να αξιωθεί και του διαρκούς, του ουρανίου  Πάσχα, εν τη ανεσπέρω ημέρα της βασιλείας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

 

(Παπαδιαμάντη Άπαντα, τόμος 5ος, εκδόσεις «Δόμος», κριτική έκδοση Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, σελ.184. Όσο ήταν τυπογραφικά δυνατόν – δεν υπάρχουν πια υπογεγραμμένες, ψιλές, δασείες, περισπωμένες  – έχω τηρήσει την ορθογραφία του πρωτοτύπου). 

Κυριακή, Απριλίου 25, 2021

Ένας ελεύθερος Έλληνας

 (Θεόφιλος Καΐρης 1784-1853)

Είναι μερικές συμπτώσεις που περιγελάνε τον νόμο των πιθανοτήτων και σε βάζουν σε υποψίες για την ορθότητα του ορθού λόγου…

Στις 17.4.2021 ο σκηνοθέτης Γιώργος Δάμπασης μου στέλνει σε ένα DVD το τελευταίο του έργο, διάρκειας 140 λεπτών: Μια πλούσια και τεκμηριωμένη βιογραφία του μεγάλου δασκάλου, αγωνιστή και μάρτυρα της ελευθερίας, Θεόφιλου Καΐρη. (Θα μεταδοθεί από το κανάλι της Cosmote, History).

Τέσσερεις μέρες αργότερα, ο Γιώργος Δαρδανός, των εκδόσεων Gutenberg, μου στέλνει ένα θεατρικό έργο («Οι κολιγάδες») που συνέγραψε μαζί με τον Μηνά Βιντιάδη, με βασικό πρόσωπο, στο ρόλο του αφηγητή, τον …Θεόφιλο Καΐρη.

(Ας σημειωθεί ότι τόσο ο Δάμπασης όσο και ο Δαρδανός, κατάγονται από την Άνδρο, όπως και ο Καΐρης).

Μετά από σχεδόν δύο αιώνες λησμονιάς, ξαφνικά η λαμπερή προσωπικότητα ενός προσβλητικά λησμονημένου σοφού και ήρωα, έρχεται στο προσκήνιο.

Δεν θα με εξέπληττε αν το 90% των Ελλήνων δεν είχαν ιδέα για το ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος και γιατί είναι σημαντικός και μοναδικός στην ιστορία μας.

Γεννήθηκε στην Άνδρο το 1784. Έκανε λαμπρές σπουδές, στις Κυδωνιές με καθηγητή τον Βενιαμίν τον Λέσβιο (τον οποίο αργότερα διαδέχθηκε), αργότερα στην Πίζα, και στο Παρίσι. Ήταν φίλος και συνεργάτης του Κοραή. Μυήθηκε νωρίς στην Φιλική Εταιρία, πολέμησε και τραυματίστηκε στην Ελληνική Επανάσταση. Η αναπηρία τον βασάνισε όλη του την υπόλοιπη ζωή.  Ίδρυσε και συντηρούσε ένα υποδειγματικό ορφανοτροφείο για τα ορφανά του πολέμου της Ανεξαρτησίας.

Δίδαξε φιλοσοφία και επιστημολογία σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και είχε γίνει ξακουστός σαν σοφός δάσκαλος.

Επηρεασμένος από τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και του Γαλλικού και Αγγλικού Διαφωτισμού, δημιούργησε μία δική αντίληψη για το Θείο – μια νέα θρησκεία, με όνομα «Θεοσέβεια», που προσέγγιζε κατευθείαν τον Θεό, χωρίς την μεσολάβηση κλήρου, εκκλησιαστικής οργάνωσης, θρησκευτικής διδασκαλίας ή φιλολογίας.

Η εκκλησία μάνιασε.  Ωστόσο πρέπει να  σημειωθεί ότι ήδη στην πρώτη εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, όπου συμμετείχε ως εκπρόσωπος της Άνδρου, ο Καΐρης υπήρξε ο εισηγητής της έννοιας «ανεξιθρησκία», η οποία έγινε αποδεκτή από τους συνέδρους.

Τι γύρευε ένας πραγματικά φιλελεύθερος ευρωπαίος στοχαστής, σε μια Ελλάδα όπου ο κλήρος ήταν ίσως η μόνη ισχυρή εξουσία; Σύρθηκε στα δικαστήρια, καταδικάστηκε, εξορίστηκε στην Σκύρο. Όταν αργότερα επέστρεψε από μία νέα περιοδεία στο εξωτερικό, (με διαλέξεις μάζευε χρήματα για το ορφανοτροφείο) είχε ήδη ψηφιστεί το Σύνταγμα του 1844, που καθιέρωνε την ελευθερία της συνειδήσεως. Τον κατηγόρησαν τότε για προσηλυτισμό. (Μέχρι το 1975 το Σύνταγμά μας απαγόρευε τον προσηλυτισμό «εναντίον της κρατούσης θρησκείας»).

Η δίκη έγινε στο πταισματοδικείο Σύρου, τον Δεκέμβριο του 1853. Καταδικάστηκε σε φυλάκιση 2 ετών, ενώ ήταν ετοιμοθάνατος. Πέθανε μερικές μέρες μετά την καταδίκη και δεν θάφτηκε στο νεκροταφείο, παρά σε ένα χωράφι, αφού γέμισαν το πτώμα του με ασβέστη. ΤΡΕΙΣ ΗΜΕΡΕΣ ΜΕΤΑ, ο Άρειος Πάγος ακύρωσε την ποινή και αθώωσε τον Καΐρη και τους συγκατηγορουμένους του…

Τα περισσότερα έργα του έμειναν ανέκδοτα. Διαβάζοντας όμως τα λίγα που έχουν εκδοθεί, ή τα αποσπάσματα από την αλληλογραφία του, μένεις κατάπληκτος από την διαύγεια του νου, την ορθολογική δομή της σκέψης και, κυρίως, το υπέροχο ήθος. Αυτός που είχε εξυβρισθεί και συκοφαντηθεί πάνω από όλους, δεν καταδέχθηκε ποτέ να κατέβει στο επίπεδο των κατηγόρων του.

Μετά από πολλές δεκαετίες, οι πατριώτες του τον τίμησαν με ένα ανδριάντα. Πιο πολύ και από αυτόν όμως, θα χρειαζόταν η μελέτη και αξιοποίηση του αρχείου του, το οποίο έχει διατηρήσει η οικογένειά του. Νομίζω πως ο μεγάλος αυτός δάσκαλος έχει ακόμα πολλά να μας διδάξει.

Κυριακή, Απριλίου 18, 2021

Οι απόγονοι

Τρεις από τους πιο σημαντικούς Έλληνες πολιτικούς ηγέτες, μας κληροδότησαν τρεις από τους χειρότερους διαδόχους. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος άφησε πίσω του τον γιό του Σοφοκλή. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τον συνονόματο ανεψιό του. Και ο Ανδρέας Παπανδρέου τον Γιώργο ή Γεωργάκη.

Είχα την ατυχία να τους ζήσω και τους τρεις. Ο Σοφοκλής Βενιζέλος θα σταδιοδρομούσε λαμπρά ως υπνωτικόν. Τον άκουγα έφηβος και με έπαιρνε πάντα ο ύπνος. Ως κυβερνήτης δεν μπορεί να κριθεί, διότι παρόλο που έλαβε μέρος σε αρκετούς κυβερνητικούς συνδυασμούς (από εκείνους τους μπερδεμένους του μεταπολέμου,) δεν πρόλαβε ουσιαστικά να κυβερνήσει.

Για τον Γιώργο junior Παπανδρέου δεν θα ξεχάσω ποτέ ότι μόλις ανέλαβε την εξουσία σε μια ήδη χρεοκοπημένη χώρα (γι αυτό είχε φροντίσει ο Καραμανλής junior με εκτελεστή τον Παυλόπουλο) άρχισε να μοιράζει επιδόματα («λεφτά υπάρχουν!»). Και χρειάστηκε να πάει στο Davos και να του επιτεθούν οι ξένοι δημοσιογράφοι για να συνειδητοποιήσει τι συνέβαινε στην Ελλάδα.

Η μόνη περίπτωση όπου ο γιός βγήκε καλύτερος από τον πατέρα, ήταν οι Τρικούπηδες. Ήδη ο Σπυρίδων Τρικούπης ήταν καλός ηγέτης – αλλά βέβαια ο Χαρίλαος τον ξεπέρασε.

Αυτή η υπόθεση με τα «βαλκανικά» τζάκια είναι λαμπρό δείγμα υπανάπτυξης. Η βουλευτική έδρα κληρονομιέται σαν το ακίνητο. Άσχετο αν ο κληρονόμος έχει ή όχι τα προσόντα που χρειάζεται μία βουλευτική (και αργότερα ενδεχομένως υπουργική) σταδιοδρομία. 

Εκκρεμεί (και θα εκκρεμεί για χρόνια) η τελική κρίση για την οικογένεια Μητσοτάκη. Έχει ήδη δώσει στην πολιτική τέσσερα αξιόλογα στελέχη. Ο πατέρας ήταν ένας αναμφίβολα ικανός πολιτικός, ο οποίος όμως, άτυχος, δεν κυβέρνησε παρά μόνο τρία χρόνια και μάλιστα με την θηλειά στο λαιμό (πλειοψηφία του ενός…). Ωστόσο στα χρόνια αυτά έγιναν αρκετά πράγματα, αλλά δεν ολοκληρώθηκε τίποτα.

Ίσως το καλύτερο μυαλό στο σόι να ήταν (και παραμένει) η κόρη. Η οποία παραμέρισε για να δώσει τόπο στον αδελφό της. 

Εκεί φάνηκε σε όλη της την μεγαλοπρέπεια η ατυχία της δυναστείας. Ενώ ο Κυριάκος Μητσοτάκης ετοιμαζόταν να υλοποιήσει το πολύ ενδιαφέρον και δυναμικό πρόγραμμά του, ενέσκηψε η πανδημία. Γκαντεμιά παγκόσμια αυτή τη φορά. Μια φοβερή επιδημία που κλόνισε κραταιά κράτη σαν τις ΗΠΑ και την Γερμανία. Η Ελλάδα, που μόλις έβγαινε από την χρεωκοπία και τα μνημόνια, δέχθηκε ένα πλήγμα που θα μπορούσε να την διαλύσει τελείως.

Το ότι μέχρι τώρα κατορθώνει να επιβιώνει και να σημειώνει επιδόσεις αντίστασης, που την κρατάνε σε καλή θέση μέσα στον παγκόσμιο κατάλογο, είναι παρήγορο. (Ξέρω πως η αντιπολίτευση μιλάει για παταγώδη αποτυχία – αλλά, ιδιαίτερα αυτή η αντιπολίτευση, έχει σαν βασικό χαρακτηριστικό της την υπερβολή. Την είχε και σαν κυβέρνηση – όπου καταργούσε όλα τα μνημόνια «με ένα άρθρο» - για να υπογράψει μετά το επαχθέστερο. Ούτε αποτυχία – ούτε θριαμβευτική επιτυχία είναι η επίδοση της Νέας Δημοκρατίας στον πόλεμο κατά του κορονοϊού. Ακόμα η αναμέτρηση δεν έχει κριθεί και το τελικό συμπέρασμα θα αργήσει να προκύψει).

Το τέταρτο μέλος της δυναστείας, μετά από μία εντυπωσιακή επίδοση στην Ευρυτανία και την Κεντρική Ελλάδα, έχει αναλάβει το βαρύ φορτίο της Αθήνας. Ύστερα από ένα αρχικό νοικοκύρεμα πλατειών και δρόμων, ήρθε η περίεργη ιδέα του «Μεγάλου Περιπάτου», την οποία δεν μπορώ να κρίνω, γιατί απλούστατα δεν την κατάλαβα (και δεν είμαι ο μόνος…). Πάντως, ακόμα και έτσι, είναι καλύτερος δήμαρχος από τους προκατόχους του (όχι πως εκείνοι ήταν άριστοι – η Αθήνα είναι το πιο σκληρό καρύδι σε όλη την επικράτεια).

Περιμένουμε ακόμα πολλά, τόσο από τον Κυριάκο Μητσοτάκη όσο και από τον Κώστα Μπακογιάννη. Πάντως ο άλλος Κυριάκος της κυβέρνησης, έχει ήδη ξεπεράσει τις προσδοκίες μας – και συνεπώς περιμένουμε από αυτόν και άλλα μικρά και μεγάλα θαύματα.


Κυριακή, Απριλίου 11, 2021

Άξιος ο μισθός μου;

Τα τελευταία του χρόνια, ο Μπάρμπα Γιάννης ο  Σκαρίμπας, εξαίρετος συγγραφέας και στοιχειό της Χαλκίδας, υπέγραφε βάζοντας δίπλα στο όνομά του τη λέξη «Απαράσημος», θέλοντας έμμεσα να διαμαρτυρηθεί για τα βραβεία και τα παράσημα που παίρνανε άλλοι συγγραφείς, πολύ κατώτεροι και ευτελέστεροι από αυτόν – αλλά καλά δικτυωμένοι. Έκανε πως δεν τον ένοιαζε, αλλά άμα μιλούσες μαζί του, κάπου ξεχώριζες το παράπονο.

«Απαράσημος» είμαι κι εγώ, παρά τα δεκάδες βιβλία και τα χιλιάδες άρθρα που έχω γράψει. (Όχι δηλαδή πως θα φορούσα ποτέ παράσημο, αν μου το έδιναν…)

Δεν θα έλεγα ότι δεν με ενοχλούσε αυτή η αδικία (καλά να μην βραβευθείς, αλλά να μην αναφέρεσαι καν, ανάμεσα στους δεκάδες υποψήφιους κάθε χρόνου;) και στην αυτοβιογραφία μου έχω παραπονεθεί για αυτό. Όμως, με τα χρόνια, μου πέρασε αυτή η αντίδραση, ιδιαίτερα βλέποντας την αδιαφορία του κοινού αλλά και των περισσότερων κριτικών προς τα βραβευμένα βιβλία.

Αντίθετα άρχισα να εστιάζω ιδιαίτερα στην αντίδραση του αναγνώστη, που τώρα, στην ψηφιακή εποχή, είναι πολύ πιο εύκολο να πλησιάσει τον συγγραφέα. Τον καιρό που αυτό το μπλογκ ήταν στις αρχές του (κι εγώ δεκαέξι χρόνια νεότερος) τα σχόλια του κοινού που συνόδευαν κάθε δημοσίευση μου στο Διαδίκτυο ήταν πάντα εκτενέστερα και συχνά πιο σημαντικά από το δικό μου κείμενο. Όποιος θέλει να τα βρει δεν έχει παρά να πληκτρολογήσει www.ndimou.gr/el/blogs. Μόνο τα σχόλια, του πρώτου έτους, έφθασαν τις 90.000. Και το σημαντικό δεν ήταν μόνον ο αριθμός τους αλλά η ποιότητα των διαλόγων που μερικές φορές ξεπερνούσαν σε ενδιαφέρον το αρχικό μου κείμενο.

Βέβαια αυτές οι χιλιάδες σχόλια έφεραν και την καταστροφή του μπλογκ – δεν προλάβαινα πια ούτε να τα διαβάσω. Έτσι άρχισα να βάζω φίλτρα (είχαν μαζευτεί και οι σχετικοί …ρύποι) και στο τέλος αναγκάστηκα να τα κλείσω ολοσχερώς. Συνεχίζει τώρα στο Διαδίκτυο – μαζί με το Βήμα, κάθε Κυριακή.

Ο άλλος δείκτης του κοινού είναι η αλληλογραφία – ο καθένας μπορεί, πολύ εύκολα να βρει την ηλεκτρονική σου διεύθυνση. Παίρνω πολλά γράμματα από αναγνώστες. Σήμερα πήρα άλλο ένα, από  αυτά που αναπληρώνουν βραβεία και …παράσημα. Προέρχεται από μία καθηγήτρια φιλόλογο από την Θεσσαλονίκη που 35 χρόνια τώρα διδάσκει σε λύκεια.

Παραλείπω τις πρώτες αράδες:

…να σας ευχαριστήσω γιατί τα κείμενά σας συνέβαλαν σημαντικά στο διδακτικό μου έργο και τη μόρφωση των μαθητών μου- από την άποψη αυτή, είστε ο στοχαστής και συγγραφέας στον οποίο οφείλω τη μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη. Εκ των υστέρων στοχαζόμενη, αναρωτιέμαι πώς θα είχα καταφέρει να κάνω ενδιαφέροντα και δραστικά τα μαθήματα γύρω από την ελευθερία, την αμφιβολία, την τεχνολογία κ.ά. θέματα, χωρίς τα δικά σας κείμενα. Οι μαθητές και οι μαθήτριες μου τα αγάπησαν, όπως μου είπε κάποτε ένα κορίτσι για σας "αυτός ο άνθρωπος πάντα κάτι μετακινεί στον εγκέφαλό μου". Αυτές τις "μετακινήσεις" επεδίωκα και χαιρόμουν στα μαθήματά μου, και το πέτυχα, νομίζω αρκετά, χάρη σε σας, κύριε Δήμου. Έχετε την ευγνωμοσύνη μου. Να είστε καλά…

Να λοιπόν άλλο ένα βραβείο, που με συγκινεί περισσότερο από τα καθιερωμένα. Διότι αυτό που περιέγραψε η κυρία φιλόλογος, αυτό που της είπε η μαθήτριά της, είναι ακριβώς αυτό που επιδιώκω χρόνια τώρα. Να ταράξω λίγο τα νερά, να κλονίσω τις «βεβαιότητες», να διεγείρω την ζωντανή κριτική ορθολογική σκέψη, που τόσο λείπει από την  παιδεία και τη ζωή μας.

Την ίδια μέρα – τι σύμπτωση – πήρα ένα γράμμα από ένα καθηγητή Φυσικής, που θυμήθηκε ένα άρθρο μου στους 4Τροχούς, όπου περιέγραφα μία επίσκεψη μου στην τότε Ανατολική Γερμανία και πως τον επηρέασε πολιτικά και ιδεολογικά…

Τα βιβλία μου έχουν πουλήσει αρκετές χιλιάδες αντίτυπα, και τα άρθρα μου έχουν διαβαστεί από ακόμα περισσότερους αναγνώστες. Ξέρω ότι έχω ενοχλήσει πολλούς με τις «ανορθόδοξες» απόψεις μου – αλλά ελπίζω πως αυτές στάθηκαν αφορμή για σκέψεις και ίσως αναθεωρήσεις. Τότε μπορεί να δεχθώ πως ήταν «άξιος ο μισθός μου». (Και ποιος μισθός μου; Για το μπλογκ, δεν πληρώνομαι καθόλου...).

Κυριακή, Απριλίου 04, 2021

Σκαλαθύρματα 3.

1.   ΠΑΥΛΟΣ

Τώρα που ο Παύλος Κοτσώνης, ο σύντροφος της προέδρου μας Κατερίνας Σακελλαροπούλου βγήκε από την σκιά, είμαι πολύ ευτυχής που – χωρίς να πάρω την άδειά του – (δεν θα μου την έδινε) μπορώ να πλέξω το εγκώμιό του.

Τον γνωρίζω χρόνια. Πάντα έγραφε τα ωραιότερα και πιο βαθυστόχαστα κείμενα. Αλλά το ταλέντο αυτό δεν ήταν η σημαντικότερη αρετή του. Ο λόγος που τον θαυμάζω είναι το ήθος του. Πρόκειται μάλλον για τον εντιμότερο άνθρωπο που έχω γνωρίσει και παράλληλα τον πιο σεμνό. Παρά τις αναμφισβήτητες ικανότητές του.

(Ελπίζω να μη μου θυμώσει γι αυτά που γράφω).

Χάρηκα  που δέχθηκε να συνοδεύσει την πρόεδρο στη νέα της σταδιοδρομία. Θα την στηρίξει, πράγμα που της χρειάζεται, την στιγμή που βάλλεται συστηματικά με χυδαίο τρόπο.

Όχι βέβαια πως η Κατερίνα Σακελλαροπούλου ανήκει στους ανθρώπους που «ιδρώνει το αυτί τους». Όσο μικροκαμωμένη και εύθραυστη φαίνεται, τόσο ατσάλινη είναι στο βάθος.

2.    ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΟΡΤΑΣΜΟΎ

Στην οικογένειά μου έχαιρε μεγάλης εκτίμησης ένας μακρινός συγγενής. Τον αποκαλούσαμε «Ο θείος Μαρής» - το πλήρες όνομά του ήταν Μαρίνος Καλλιγάς. Το 1949 έγινε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης. Η θεία μου, που ήξερε το ενδιαφέρον μου για τις εικαστικές τέχνες, μου κανόνισε μία συνάντηση μαζί του. Ακολούθησαν άλλες πολλές συναντήσεις. Από αυτόν έμαθα πολλά και για τις εικαστικές τέχνες αλλά και για την βυζαντινή εποχή που ήταν και το αντικείμενο των σπουδών του. Τον έδιωξε η Χούντα το 1969. Ένας σοφός, χαμογελαστός άνθρωπος.

Βλέποντας τα λαμπρά εγκαίνια της Νέας Πινακοθήκης τον θυμήθηκα, στριμωγμένο μέσα σε ένα γραφειάκι. Είχε μόλις γίνει η συγχώνευση με το κληροδότημα Αλεξάνδρου Σούτζου και οι πίνακες ξεχείλιζαν μέχρι το ταβάνι. Αχ! Πόσες φορές έχω ευχηθεί να έχουν οι Απόντες μάτια και να βλέπουν την συνέχεια των πραγμάτων για τα οποία πολέμησαν.

Σε δεύτερη σκέψη, ίσως είναι καλύτερα που δεν έχουν.

 3.      ΕΠΑΡΣΗ

Ωραία και επιβλητική ήταν η έπαρση της μεγάλης σημαίας πάνω στην Ακρόπολη. Φύσαγε βέβαια κρύος αέρας και φαντάζομαι πως οι παριστάμενοι θα ξεπάγιασαν ηρωικά.

Ακόμα πιο κρύα όμως ήταν η εκτέλεση του Εθνικού ‘Υμνου (a capella – χωρίς μουσική συνοδεία) από μία κυρία με δυνατή αλλά άγρια, ψυχρή φωνή. Από ότι ξέρω, οι εθνικοί ύμνοι απαιτούν χορωδία και μπάντα – δεν είναι δουλειά των σολίστ.

Γενικά το μουσικό μέρος του εορτασμού υστερούσε – οι μπάντες έπαιζαν σαν παλιές κασέτες. Αν εξαιρέσουμε βέβαια τον Καβάκο, μετά το δείπνο.

Του ρίχτηκαν βέβαια οι Αριστεροί γιατί κάποτε είχε δηλώσει ότι ο ΣΥΡΙΖΑ τον είχε αναγκάσει να φύγει από τη Ελλάδα. Απογοητευμένος για την έλλειψη κάθε καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος, κουράστηκε να κάνει προτάσεις που δεν διάβαζε κανείς και αδιέξοδες προσπάθειες.

Ήταν η Ελλάδα των κλειστών τραπεζών, των μεγάλων υποσχέσεων, του Βαρουφάκη και του Δημοψηφίσματος.  Όλοι τότε θέλαμε να φύγουμε. Ο Καβάκος όμως ήταν μεγάλο όνομα, διεθνής καλλιτέχνης, παντού τον ζητούσαν. Εμείς πού να πάμε;

4.  ΟΙ ΠΙΟ ΤΙΜΙΟΙ ΠΑΤΡΙΩΤΕΣ

Η Δήμητρα Στασινοπούλου είναι ταξιδιώτης-φωτογράφος. Μέσα στις τελευταίες δεκαετίες, μας έχει χαρίσει πολύτιμους τόμους με εικόνες και περιγραφές από τα πιο εξωτικά μέρη του κόσμου: Μπουτάν, Ινδία, Μπούρμα, Κίνα, μέχρι και την Παπούα-Νέα Γουινέα. Τα τελευταία χρόνια ανεβάζει τα βιβλία της στο Διαδίκτυο για να είναι προσιτά σε όλους. Το τελευταίο με συγκίνησε βαθύτατα και αποτελεί ίσως την σημαντικότερη προσφορά στον εορτασμό των 200 χρόνων.

Όπως όλοι ξέρουν (αλλά ελάχιστοι σε βάθος) η Επανάσταση ξεκίνησε στην τότε ονομαζόμενη Μολδοβλαχία – σήμερα Ρουμανία. Είναι η δεύτερη πατρίδα της Δήμητρας η οποία χρόνια τώρα φωτογραφίζει όλα τα ελληνικά ίχνη στην περιοχή.

Είναι πολλά και πολύ αξιόλογα: μνημεία, κτίρια, εκκλησίες, τοπία, παλάτια, επιγραφές, εικόνες. Φυλλομετρώντας το βιβλίο βλέπει κανείς πόσος Ελληνισμός πολέμησε και θυσιάστηκε εκεί, με επικεφαλής τους Υψηλάντη, που τα έδωσαν όλα για τον Αγώνα. Εδώ: https://www.yumpu.com/en/embed/view/0sZyuDrmLiAT8fIV

Κυριακή, Μαρτίου 28, 2021

Μία ασθενής γιορτάζει γενέθλια

Το σκεπτόμουν ενώ έβλεπα – από την τηλεόραση όπως όλοι – τα εορταστικά προγράμματα, την παρέλαση και τους υψηλούς επισκέπτες.

Αυτή η άτυχη χώρα γιορτάζει επέτειο, ενώ τα νοσοκομειακά κάνουν ουρές έξω από τα νοσοκομεία και χιλιάδες οικογένειες πενθούν.

Αλλά και πότε ήταν υγιής και χαρούμενη αυτή η χώρα;

Γεννήθηκε (με την βοήθεια των ξένων) μέσα από μία επανάσταση που περιλάμβανε δεκάδες εμφύλιους. Ο πρώτος (και ίσως καλύτερος) κυβερνήτης της (και ως γιατρός ήταν απαραίτητος) δολοφονήθηκε μέσα σε μία εξέγερση, ενώ ο Μιαούλης έκαιγε τον στόλο. Τι ακολούθησε; Όπως γράφει ο Γιώργος Δερτιλής «Από το 1821 ως το 2012 ή Ελλάδα έχει εμπλακεί σε τέσσερεις εμφύλιους και επτά εξωτερικούς πολέμους». Επιπλέον, συνολικά στους δύο αυτούς αιώνες, το ελληνικό κράτος πτώχευσε επτά φορές.

Τι να θυμηθεί κανείς στα διακόσια χρόνια;… Τις αρχικές ανόητες διαμάχες αυτοχθόνων και ετεροχθόνων; Την «ευγενή μας τύφλωση» στον πόλεμο του 1897 όπου οι Τούρκοι κόντεψαν να φτάσουν στην Αθήνα – και τους σταμάτησαν οι ξένοι;

Ναι, υπήρξαν και στιγμές δόξας και περηφάνειας – που όμως έσβησαν άσκημα στην τραγωδία της Μικρασιατικής καταστροφής. Πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες και πώς να τους ενσωματώσεις;

Κανονικά η Ελλάδα θα έπρεπε να είχε χαθεί μέσα στους εμφύλιους και τις χρεοκοπίες. Δεν ξέρω άλλη χώρα που να πέρασε δύο τόσο ταραγμένους και δολοφονικούς αιώνες. Όταν οι άλλες χώρες ξεπερνούσαν τα τραύματα του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου, εμείς πολεμούσαμε στο Γράμμο και το Βίτσι τον δικό μας εμφύλιο. Όταν άρχισε ένα κίνημα «άνοιξης» στην διεθνή νεολαία – από τον Μάη του 68, ως το Woodstock – εμείς οπισθοδρομούσαμε με μία καραβανάδικη δικτατορία που μας έβαλε στο γύψο. Την δεκαετία του 90, μετά την συνετή και σοβαρή διακυβέρνηση Σημίτη, μία σπάταλη και χαοτική εξουσία μας οδήγησε στην τελευταία μας χρεοκοπία.

Όταν κυκλοφόρησε η «Δυστυχία του να είσαι Έλληνας» στην Γερμανία, μία κριτικός έγραψε ότι «αυτό το βιβλίο είναι το παράπονο ενός απαρηγόρητου εραστή». Ήταν η πιο σωστή παρατήρηση. Λάτρευα και λατρεύω την Ελλάδα και κάθε τι που την πλήγωνε, πλήγωνε κι εμένα. Ογδόντα έξη χρόνια συμβίωσης ήταν μία δύσκολη και οδυνηρή συγκυρία.

Και τώρα γιορτάζουμε, ενώ από τις πίσω πόρτες βγαίνουν οι διασωληνωμένοι και πτώματα!

Ωστόσο εγώ μουρμουρίζω μέσα μου αυτό το παλιό εμβατήριο: «Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει…» Και πράγματι, αν είναι κάτι που μας ξεχωρίζει από τα άλλα κράτη, δεν είναι η ομορφιά των τοπίων, των βουνών και των νησιών μας, δεν είναι το υψηλό επίπεδο του ποιητικού μας λόγου (ποιο κράτος έχει να επιδείξει Σολωμό, Κάλβο, Καβάφη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο…). Αυτό που μας ξεχωρίζει είναι η αντοχή και το πείσμα μας. Συχνά κάνουμε τα εύκολα δύσκολα – λες και μας αρέσει να δοκιμάζουμε την δύναμή μας. Αλλά συνήθως τα καταφέρνουμε.

Χρόνια πολλά, λοιπόν, Ελλάδα, (σου γράφω ανήμερα στα γενέθλια σου) να ζήσεις και να ευημερήσεις! Ζήσαμε μαζί δύσκολες ώρες, πόλεμο, κατοχή, εμφύλιο, δικτατορίες, χρεοκοπίες. Εγώ κάποτε (ελπίζω όσο γίνεται πιο αργά…) θα φύγω, αλλά εσύ θα συνεχίσεις. Ελπίζω να βρεις τον εαυτό σου, την ταυτότητά σου (που ακόμα κυμαίνεται ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση) να ισορροπήσεις το υπερβολικά ένδοξο παρελθόν σου με το φτωχότερο παρόν σου, και να απολαύσεις την ομορφιά του τοπίου σου χωρίς χωματερές και σκουπιδότοπους. Να γίνεις μία «Δανία του Νότου» (όπως είχε ονειρευθεί κάποιος για σένα).

Και να σβήσεις από την παγκόσμια ποίηση τους στίχους του Λόρδου Βύρωνα:

Και τι μένει πια σ’ αυτή την άκρη;

Για τους Έλληνες μία ντροπή, για την Ελλάδα ένα δάκρυ.

Κυριακή, Μαρτίου 21, 2021

Η 201η Εικοστή Πέμπτη Μαρτίου

Όταν αναγγέλθηκε ο εορτασμός των 200 χρόνων από την επανάσταση του 21  είχα δημοσιεύσει σε αυτή τη στήλη ένα κείμενο που σχολιάστηκε – κυρίως αρνητικά. Έγραφα:

«Το είχα ήδη μυριστεί από καιρό – δεν θα ήταν δυνατόν οι Έλληνες να αποφύγουν αυτή την επέτειο. Διακόσια στρογγυλά χρόνια είναι μεγάλος πειρασμός για μία ή και πολλές εθνικές φιέστες. Όταν μάλιστα πληροφορήθηκα ότι ο Πρωθυπουργός κάλεσε την κυρία Αγγελοπούλου να αναλάβει την προεδρία της οργανωτικής επιτροπής, οι φόβοι μου έγιναν εντελώς συγκεκριμένοι».

Οραματιζόμουν ήδη φιέστες και  πανηγυρικούς λόγους δημοδιδασκάλων  με τα εκκλησιαστικά λάβαρα να προπαγανδίζουν τους εθνικούς μύθους.

(Διότι η ιστορία του 21, όπως εμφανίζεται στην Ελλάδα, αποτελείται 90% από μύθους).

Πρώτος μύθος που αποστήθιζαν δεκαετίες όλα τα παιδιά:

«Στις 25 Μαρτίου του 1821 ο Παλαιών Πατρών Γερμανός σήκωσε το λάβαρο της Επανάστασης στο Μοναστήρι της Αγίας Λαύρας».

Ούτε ΜΙΑ λέξη σε αυτή τη φράση δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια.

Η εκκλησία μάλιστα έχει πετύχει το απόλυτο προπαγανδιστικό επίτευγμα. Ενώ, επί δεκαετίες πολέμησε με λύσσα τις ιδέες της Επανάστασης, (ελευθερία, ισότητα, αδερφοσύνη) ως σατανικά δόγματα που έρχονταν από την Εσπερία, και μας εξόρκιζε να αγαπάμε τον «πατέρα μας» τον Σουλτάνο, και αφού κυνήγησε τον Ρήγα και αφόρισε τον Υψηλάντη, τώρα έχει πείσει τους Έλληνες ότι ήταν …υπερ-επαναστατική!

Δεύτερος μύθος: «Οι Έλληνες πολέμησαν τους Τούρκους σαν λιοντάρια και ελευθέρωσαν την κατεχόμενη Ελλάδα».

Πράγματι οι Έλληνες πολέμησαν σαν λιοντάρια… αλλά κυρίως αναμεταξύ τους! Αν εξαιρέσει κανείς τις πρώτες αψιμαχίες με τον Δράμαλη και την κατάληψη της Τριπολιτσάς (για την σφαγή αμάχων, που ακολούθησε, πρέπει να ντρεπόμαστε) από εκεί και πέρα, ο πόλεμος εξελίχθηκε σε εμφύλιο. Εκτός από την πολιορκία και έξοδο του Μεσολογγίου ελάχιστες ηρωικές σελίδες υπήρξαν.

Την Ελλάδα δεν την απελευθέρωσαν οι Έλληνες, αλλά οι Μεγάλες Δυνάμεις, αφού ο Ιμπραήμ είχε ήδη καταλάβει σχεδόν όλη την χώρα».

Αυτά έγραφα σε αυτή τη στήλη στις 8. 11. του 2019. Και αλίμονο: πριν περάσουν οι τρεις πρώτοι μήνες του εορτασμού, άρχισα να δικαιώνομαι. (Ευτυχώς – ουδέν κακόν… - τις φιέστες μας τις χάλασε  ο κορωνοϊός).

Αλλά πάλι οι μύθοι κυριάρχησαν και κάλυψαν τις αλήθειες. Π.χ. τα δύο τρίτα των Ελλήνων πιστεύουν ακόμα ότι υπήρξε το «Κρυφό Σχολειό» κι εδώ, στο Βήμα, δημοσιεύσαμε σε μεγάλο μέγεθος τον σχετικό πίνακα του Γύζη. Κι ας συμφωνούν πια όλοι οι ιστορικοί πως δεν υπήρξε ποτέ.

Δεν μας φτάνουν οι δικοί μας μύθοι, δανειζόμαστε και ξένους. Χθες είδα μία εκπομπή στην ΕΡΤ («Η μηχανή του Χρόνου») που εξυμνούσε τον ηρωικό αγώνα που έκαναν οι Σουλιώτες εναντίον των Τούρκων. (Κούγκι, Κιάφα, Ζάλογγο). Μόνο που οι γενναίοι αυτοί Σουλιώτες ήταν …Αλβανοί και όχι Έλληνες. Πολεμούσαν εναντίον άλλων Αλβανών (άλλες «φάρες», δηλαδή φυλές). Πουθενά δεν αναφέρθηκε στην εκπομπή ότι δεν ήταν Έλληνες. Ας αφήσουμε πως ο πόλεμος αυτός έγινε 20 χρόνια πριν από την δική μας επανάσταση.

Έγραφα το 19: «…είμαι βέβαιος πως πάλι δεν θα ακουστούν οι φωνές των επιστημόνων και των ιστορικών – αλλά των πατριδοκάπηλων.  Θα ήταν μία σημαντική ευκαιρία να αναλύσει κανείς  τα πραγματικά πεπραγμένα της Επανάστασης και να πληροφορηθεί ο λαός πολλές πικρές – αλλά διδακτικές – αλήθειες. Να ξαναγραφτούν και τα σχολικά βιβλία».

Και προσθέτω τώρα: θα ήταν επίσης σημαντικό αντί να εστιάσουμε μόνο στην επανάσταση, να ασχοληθούμε με τα 200 χρόνια που πέρασαν, τις περιπέτειες της πατρίδας μας και πώς, μέσα από εμφύλιους και χρεοκοπίες, κατάφερε να αναδυθεί σαν μία σύγχρονη και (ελπίζω) ώριμη χώρα. Να μην γιορτάσουμε μία επέτειο – αλλά μία διαδικασία δύο αιώνων που μας έφεραν ως εδώ. Ευτυχώς έχουμε άριστους ιστορικούς που μπορούνε να ζωντανέψουν το «εθνικόν=αληθές» του Σολωμού. Για να ωριμάσουμε όλοι. 

Σάββατο, Μαρτίου 13, 2021

Ο ΜΑΥΡΟΣ ΑΕΤΟΣ

(Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο «Βήμα» πριν από τριάντα επτά χρόνια. Αλλά η σκηνή που περιγράφει πάει άλλα σαράντα χρόνια πιο πίσω, μέσα στην Κατοχή. Ο Μαύρος Αετός υπήρξε και στοίχειωσε τα παιδικά μου χρόνια. Με άλλη μορφή υπάρχει ακόμα και πάντα).


Υπάρχουν πολλοί τρόποι, να επικοινωνείς με τον Θεό. Ένας από αυτούς είναι ο χαρταετός.

Την ώρα που έχει σηκωθεί ψηλά – πολύ ψηλά, σημαδάκι στο άπειρο, έχεις την αίσθηση πως τα τραβήγματα και τα τεντώματα στο σκοινί που κρατάς, είναι σημάδια από το επέκεινα.

Σαν να ήσουνα δεμένος με τον άλλο κόσμο, τον πέρα από εμάς. Με μια λεπτή κλωστή, αόρατη, που σε συνδέει με το άγνωστο. Που σου στέλνει, μηνύματα και θείες νύξεις.

Κι αυτή η λαχτάρα ν' ανέβεις πιο ψηλά! Κάποια στιγμή γίνεται ύβρις. Ξεπερνάς τα όριά σου, ο αετός δεν μπορεί πια να σηκώσει το βάρος της καλούμπας και πέφτει.

Χιλιάδες τα κουφάρια και οι σκελετοί - σε σύρματα, σε δέντρα, σε κεραίες τηλεοράσεως. Τεκμήρια προσπαθειών που σχεδόν ποτέ δεν έχουν αίσιο τέλος.

Πόσοι αετοί επιζούν για να γιορτάσουν άλλη μια Καθαρή Δευτέρα; Σίγουρα, πολλοί είναι θύματα της ατζαμοσύνης των νεότερων (πού η παλιά τέχνη: ώρες να στρώσεις τα ζύγια!). Αλλά οι περισσότεροι είναι θύματα της φιλοδοξίας.

Πιο ψηλά – ακόμα πιο ψηλά !

Ανάγκη να βρεθούνε πιο κοντά στο Θεό, πιο μακριά από τον εαυτό τους, πιο ψηλά από τους άλλους;

Η μέθη του Διαστήματος, που παρασύρει και απογειώνει τον χειριστή μαζί με το χαρταετό;

Το τέλος είναι δεδομένο. Ίσως είναι και η πρώτη τραγική εμπειρία για κάθε παιδί. Ο μύθος του Ίκαρου παρασταίνεται χιλιάδες φορές κάθε Καθαρή Δευτέρα. Και το θύμα είναι η πρώτη αγάπη ενός παιδιού, που χάνεται επειδή αποτολμά το αδύνατο. Διδαχή τραγωδίας.

Όμως, εκτός από το τραγικό, υπάρχει και το δραματικό στοιχείο. Όχι μόνο αγώνας με τα ανθρώπινα όρια - αλλά και αγώνας με τους ανθρώπους. Ανταγωνισμός μέχρι θανάτου.

Παιδιά, στολίζαμε με ξυραφάκια τις ουρές των αετών. Για να κόβουμε τις καλούμπες (ή και τις ουρές) των άλλων. Και οι πιο επικίνδυνοι αετοί- επειδή ήταν ιδιαίτερα ευέλικτοι και γρήγοροι- ήταν τα "σμυρνάκια". Ιδεώδη για ξυράφια, αλλά δύσκολα στην κατασκευή και στο πέταγμα.

Τώρα έχουν εξαφανιστεί από τους ουρανούς. Είχαν σχήμα αντίστροφης σταγόνας. Ο σκελετός τους φτιαχνόταν από ένα καλάμι λυγισμένο, με ένα πηχάκι οριζόντιο για κόντρα. Ήταν όμορφα, κομψά, όχι σαν τις σημερινές ιπτάμενες τηγανίτες.

Θυμάμαι ένα σμυρνάκι μαύρο, κατάμαυρο. Στη μαύρη ουρά λάμπανε κι αστράφτανε οι λεπίδες. Δεν μάθαμε ποτέ ποιος το σήκωνε. Ξαφνικά εμφανιζότανε ανάμεσα στους αετούς της γειτονιάς και σκορπούσε όλεθρο. Όμορφο σαν άγγελος θανάτου, κομψό κι αγέρωχο, σειόταν, λυγιζόταν, πλησίαζε. Έκανε μετά την υπολογισμένη βουτιά του - κι άλλος ένας χαρταετός έπεφτε ακυβέρνητος στο κενό. Παιδιά κλαίγανε, μπαμπάδες ψάχνανε για τον ένοχο.

Όμως αυτός άλλαζε στέκι μέσα στα χαμηλά -μονόπατα και δίπατα- σπίτια και ποτέ δεν τον βρήκαμε.

Δεν πειράζει. Πήραμε άλλο ένα δίδαγμα: πόσο οδυνηρό, ανεξήγητο και περίεργα όμορφο είναι το Κακό.


Κυριακή, Μαρτίου 07, 2021

Παράπονο εμβολιασμένου

Στις 3 Ιανουαρίου – αρχή του καινούργιου χρόνου – είχε δημοσιευθεί σε αυτή τη στήλη ένα κείμενο-έκκληση με τον τίτλο: «Πού είσαι εμβόλιον;» Όπου απαριθμούσα πόσα πράγματα θα έκανα από την στιγμή που θα εμβολιαζόμουν.

Το εμβόλιο ήρθε, το έκανα (την πρώτη δόση στις 21 Ιανουαρίου, την δεύτερη στις 11 Φεβρουαρίου) και τι κέρδισα;

Ούτε ένα αξιοπρεπές κούρεμα – που κοντεύω να γίνω σαν γίδι!

Ότι νιώθω μεγαλύτερη σιγουριά (αν και με ζώνουν σαν τα φίδια οι φήμες και οι ειδήσεις για τις πραγματικές ή φημολογούμενες μεταλλάξεις του ιού) είναι γεγονός. Αλλά πέρα από αυτό… τίποτα. Τώρα που γράφω (είναι Τετάρτη – τελευταία μέρα για να παραδώσω το Κυριακάτικο κείμενό μου)  οι λοιμοξιολόγοι συνεδριάζουν και σχεδιάζουν να περικόψουν και άλλο τις λίγες μας ελευθερίες.

Έξω ο καιρός είναι ανοιξιάτικος – λαμπρός ήλιος με λίγη ψύχρα. Αλλά κλεισμένοι στα σπίτια, την άνοιξη την βλέπουμε από το παράθυρο. Κι αν επικρατήσουν οι απόψεις των πιο αυστηρών, ίσως ζητήσουν να κλείσουμε και τα παντζούρια…

Πικρό χιούμορ. Αλλά φυσιολογική αντίδραση ενός ανθρώπου που ζει τον τρίτο του εγκλεισμό (lockdown OK, κ. Μπαμπινιώτη;) και δεν βλέπει να βελτιώνεται η κατάσταση. Μάλιστα, στο κύριο άρθρο της σημερινής «Καθημερινής» με τίτλο «Απαγορεύσεις χωρίς όφελος» διαβάζω: «Είμαστε ήδη στην τρίτη εβδομάδα lockdown. Η ιδιαιτερότητα αυτής της φάσης είναι ότι υφιστάμεθα όλες τις οικονομικές, εκπαιδευτικές και ψυχοκοινωνικές παρενέργειες των απαγορεύσεων, δίχως να βλέπουμε την υγειονομική τους ωφέλεια. Φαίνεται σαν να ματαιοπονούμε καίγοντας τα τελευταία αποθέματα υπομονής…».

Η εφημερίδα συνεχίζει ζητώντας να αλλάξει το μείγμα των μέτρων. Πιστεύω ότι έχει δίκιο. Στην γειτονιά μου κάθε βράδυ, εδώ και πολλές μέρες, ακούγεται ο απόηχος (πότε μακρινός – πότε κοντινός) ενός πάρτι. Που συχνά συνεχίζεται ως το πρωί (προφανώς για να μπορέσουν οι καλεσμένοι να επιστρέψουν όταν επιτραπεί η κυκλοφορία). Εμείς το ακούμε καθαρά – άραγε η αστυνομία δεν ακούει τις μουσικές και τις φωνές;

Οι διαδηλώσεις συνεχίζονται. Για τους πιο περίεργους λόγους, συνδικαλιστές, σωματεία, κατεβαίνουν στους δρόμους και τις πλατείες. Υποτίθεται ότι απαγορεύονται – στον κατάλογο του 13033 δεν υπάρχει τέτοια δικαιολογία εξόδου. Αλλά είναι σχεδόν καθημερινές.

Στους κεντρικούς εμπορικούς δρόμους κυκλοφορεί άφθονος κόσμος – σαν να ήταν ανοιχτά τα μαγαζιά. Φαίνεται ότι τα σύνδρομα στέρησης επικρατούν και αναγκαστικά ο κόσμος ασκείται στην οφθαλμοπορνεία. Ικανοποιείται πλέον χαζεύοντας τις βιτρίνες.

Εμείς οι εμβολιασμένοι θα φτάσουμε σύντομα το εκατομμύριο. Γιατί να μην μπορούμε να κυκλοφορούμε ελεύθερα; Να πάρουμε την εμβολιασμένη ή ανήλικη οικογένεια μας και να κάνουμε μία εκδρομή. Παίρνοντας τα τάπερ μας να κάνουμε πικνίκ κάτω από τα δέντρα. Ποιόν ενοχλούμε και ποιόν μολύνουμε;

Όταν έγραφα την επίκληση: «Έλα εμβόλιον!» άλλα είχα ονειρευθεί. Να πάρω το αυτοκίνητό μου και να γυρίσω την ανοιξιάτικη Ελλάδα. Π. χ. δεν έχω καταφέρει ακόμα να οδηγήσω στην Ιόνια Οδό – ήταν η πρώτη μου προτεραιότητα. Μου λένε ότι είναι υπέροχη. Μα την αλήθεια, ποιόν θα ενοχλούσα αν το έκανα; Ποιον υγειονομικό κανόνα θα παραβίαζα;

Χάρη στην ηλικία μου εμβολιάστηκα νωρίς. Λόγω όμως της ίδιας ηλικίας δεν γνωρίζω πόσος καιρός μου μένει για να χαρώ την όμορφη χώρα μου. Ευτυχώς δεν έχω «υποκείμενα νοσήματα» (μία έκφραση που έμαθα χάρη στον κορονοϊό) και μπορώ ακόμα να απολαύσω την όμορφη φύση.

Καταλαβαίνω πως αυτό που ζητάω είναι λογικό αλλά άδικο. Δεν φταίνε οι μη εμβολιασμένοι που δεν εμβολιάστηκαν ακόμα. Ούτε είναι εφικτό το κράτος να ξεχωρίζει τους μεν από τους δε. Άρα θα πρέπει και εμείς, οι εμβολιασμένοι, να περιμένουμε μέχρι να γίνουμε πλειοψηφία (τι άκομψη έκφραση η: «ανοσία της αγέλης!»). Έτσι, ότι κερδίσαμε στην αρχή θα το χάσουμε στην αναμονή. Τα όνειρα και οι επιθυμίες αναβάλλονται…