Κυριακή, Οκτωβρίου 24, 2021

Ματιές στο 2040

Άκουσα χθες την πρόεδρο της επιτροπής για τον εορτασμό των 200 ετών από την επανάσταση του ’21, κυρία Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη, να λέει ότι η επιτροπή του εορτασμού έχει ετοιμάσει και ένα μελλοντολογικό πόνημα με συμβουλές και προβολές που αφορούν την Ελλάδα του 2040.

Δεν έχει δοθεί ακόμα στην δημοσιότητα αυτό το πόνημα, αλλά με έβαλε σε σκέψεις. Τι άραγε να προτείνει; Τι άραγε να προβλέπει; Και άφησα την φαντασία μου ελεύθερη να επισκεφθεί την Ελλάδα του 2040 και να αναρωτηθεί πόσο άλλαξε η χώρα στα 19 χρόνια που πέρασαν.

Π. χ. πόσες χωματερές θα έχει η Ελλάδα το 2040; Και τι πρόστιμο θα πληρώνουμε στην Ε.Ε. γι αυτό μας το προνόμιο; Το μισό από σήμερα; Λιγότερο; Περισσότερο;

Και μια και μιλάμε για σκουπίδια –  θα έχει ολοκληρωθεί και θα λειτουργεί το σύστημα επεξεργασίας και αξιοποίησης όλων των αποβλήτων μας, γενικώς;

Παρακολούθησα πρόσφατα το πρόβλημα ενός υπερήλικου επισκέπτη (τουρίστα αν προτιμάτε) που έπασχε από ένα συχνό θέμα των ανθρώπων  της ηλικίας του: συχνουρία. Γυρίζοντας από μία περιήγηση της Αθήνας μου είπε: Ωραίοι οι περίπατοι και τα φοινικόδεντρα (δεν είχαν μπει ακόμα οι πλάτανοι) αλλά μήπως η πόλη θα χρειαζόταν περισσότερες «Βεσπασιανές;»

Άραγε μέχρι τότε θα έχει δημιουργηθεί δεύτερο αποτεφρωτήριο; Δεκαπέντε χρόνια πέρασαν από την ημέρα που ψηφίστηκε στη Βουλή ο νόμος για την καύση των νεκρών και μόνο ένα αποτεφρωτήριο έχουμε, που ανήκει σε ιδιώτη! Τόσοι δήμαρχοι έκαναν εξαγγελίες και έδειχναν σχέδια… και τελικά τίποτα. Αν σας πέρασε η ιδέα ότι παρενέβη η εκκλησία, έχετε απόλυτο δίκιο. Εδώ ο δήμος Μαρκόπουλου είχε ψηφήσει παμψηφεί για την δημιουργία του και όταν ο Μεσογαίας Νικόλαος (που υποτίθεται πως είναι προοδευτικός και μορφωμένος) ανέβηκε στον άμβωνα, όλοι οι δημοτικοί σύμβουλοι ακύρωσαν την ψήφο τους.

Αυτό μας οδηγεί σε ένα άλλο, πολύ σοβαρό θέμα. Πότε και πώς θα γίνει ο χωρισμός κράτους και εκκλησίας;  Γι άλλη μία φορά, με την πανδημία, φάνηκε πόσο οπισθοδρομική είναι η εκκλησία μας, πόσο αμόρφωτοι οι κληρικοί μας. Η Ελλάδα δεν θα γίνει ποτέ ένα πραγματικά σύγχρονο κράτος αν δεν απαλλαγεί από τον βρόγχο αυτό – αν δεν έρθει (έστω και με καθυστέρηση 200 ετών!) ο Διαφωτισμός στη χώρα μας. Ο «επικατάρατος Διαφωτισμός» όπως τον έλεγε ο Μακαριστός Χριστόδουλος.

Για την γραφειοκρατία: ελπίζω μέχρι τότε ο δαιμόνιος Πιερρακάκης να έχει κάνει τα μικρά και μεγάλα του θαύματα και να έχει απλοποιήσει και αυτοματοποιήσει όλες τις διαδικασίες, παρά την σθεναρή αντίσταση των αρμόδιων στις καινοτομίες.

Άλλη πληγή: οι συντεχνίες και οι συνδικαλιστές. Που επιμένουν π.χ. να μην αξιολογούνται οι καθηγητές και οι δάσκαλοι. Το πόσο εξωφρενικό είναι αυτό, το καταλαβαίνεις όταν το συζητήσεις με οποιονδήποτε μορφωμένο ξένο επισκέπτη, ο οποίος αδυνατεί να το καταλάβει. Η αξιολόγηση είναι ένα νόμος της κοινωνίας από αρχαιοτάτων χρόνων. Στο πιο μικρό χωριό, ο φούρναρης που έκανε σκάρτο ψωμί, έκλεινε! Η κοινωνική και ουσιαστική αξιολόγηση είναι άτεγκτη και δεν επιδέχεται ρουσφέτια και παρεμβάσεις.

Και τέλος εύχομαι να επιτευχθεί η «παρακμή των πτυχίων». Αντί να παράγουμε χρήσιμους ανθρώπους, κυρίως τεχνικούς, απαραίτητους σε μία τεχνολογική κοινωνία, βγάζουμε πλήθη ολόκληρα από δικηγόρους, γιατρούς, και αρχιτέκτονες, που παραμένουν άνεργοι και παρασιτικοί. Προγραμματιστές, τεχνικούς υπολογιστών, ηλεκτρολόγους, ακόμα και υδραυλικούς, δεν έχουμε. Όλοι οι γονείς θέλουν το παιδί τους να γίνει «πτυχιούχος» ΑΕΙ. Αν γινόταν ξυλουργός, θα έβγαζε τα τριπλά λεφτά, και αν είχε άλλες ανησυχίες, στα κενά της δουλειάς του, ας διάβαζε φιλοσοφία!

Μάλιστα: 19 χρόνια μέχρι το 2040. Λυπάμαι που δεν θα είμαι παρών για να κρίνω το πόσο προκόψαμε. Αλλά scripta manent. (Τα γραπτά παραμένουν). Κάποιος μπορεί τότε να ξεθάψει αυτό το blog και να κάνει μία σύγκριση. Δεν είμαι αισιόδοξος – όσα δεν πετύχαμε σε διακόσια χρόνια, είναι δύσκολο να τα κάνουμε σε δέκα εννέα. Αλλά τουλάχιστον, ας προσπαθήσουμε.

 

Κυριακή, Οκτωβρίου 17, 2021

Κομμουνιστική μελαγχολία

Όποτε σκέπτομαι το Κομμουνιστικό κόμμα Ελλάδος, μελαγχολώ. 

Πώς έχει έτσι ξεμείνει, το μοναδικό κόμμα του είδους στην Ευρώπη – ίσως και στον κόσμο. Θυμάμαι την εφηβεία μου όπου καταβρόχθιζα, Μαρξ, Λένιν, Πλεχάνωφ. Ναι πέρασα κι από αυτή την φάση, πριν δω τα πράγματα από κοντά, πριν την 17 Ιουνίου της Ανατολικής Γερμανίας, την Επέμβαση στην Ουγγαρία και την «Άνοιξη της Πράγας».

Στις 17 Ιουνίου του 1953, μετά την καταστολή του κινήματος των εργατών στην ανατολική Γερμανία (πρώτη εμφάνιση των Ρωσικών τανκ) ο Μπρεχτ (ο δικός τους) είχε γράψει ένα φαρμακερό ποίημα με τίτλο «Η λύση». (Μεταφράζω πρόχειρα):

Μετά την εξέγερση της 17 Ιουνίου

Ο γραμματέας της Ένωσης των Συγγραφέων

Έβαλε να μοιράσουν φυλλάδια στην Λεωφόρο Στάλιν

Όπου μπορούσες να διαβάσεις

Ότι ο λαός είχε χάσει την εμπιστοσύνη της κυβέρνησης

Και μονάχα με διπλή δουλειά

Θα μπορούσε να την ξανακερδίσει.


Αλλά δεν θα ήταν πιο απλό

Η κυβέρνηση να διαλύσει τον Λαό

Και να εκλέξει  έναν άλλο;


Το 2013 απαντώντας σε ένα κείμενο του Αυγουστίνου Ζενάκου στο περιοδικό Unfollow που έγραφε: «Ας μην γελιόμαστε. Φιλελεύθεροι στην Ελλάδα δεν υπάρχουν. [ ] Γι' αυτό η μόνη πολιτική δύναμη που μπορεί να διασώσει τα φιλελεύθερα προτάγματα στην Ελλάδα είναι η Αριστερά. Όπως άλλωστε έκανε πάντα».

Η απάντησή μου τότε: «Με την πρώτη φράση συμφωνώ. Δυστυχώς. Έχοντας παλέψει δεκάδες χρόνια για την διάδοση του Φιλελευθερισμού στην Ελλάδα (προσοχή: καμία σχέση με τον νέο-φιλελευθερισμό!) πρέπει να ομολογήσω την ήττα μου. Οι πραγματικοί φιλελεύθεροι στη χώρα μας μετριούνται στα δάχτυλα και δεν κατάφεραν ποτέ να επηρεάσουν σημαντικά την δημόσια ζωή και σκέψη. Είναι φανερό πως από εδώ δεν πέρασε ο Διαφωτισμός.

Συμφωνώ ακόμα και με την δεύτερη φράση. Πράγματι οι αυθεντικοί Αριστεροί θα έπρεπε να ήταν φιλελεύθεροι. Και ο Μαρξ ήταν παιδί του Διαφωτισμού και η απελευθέρωση του ανθρώπου από την εκμετάλλευση, είναι φιλελεύθερο αίτημα.

Δυστυχώς η τρίτη με βγάζει από τα ρούχα μου. «Όπως έκανε πάντα». Μα πάντα η Αριστερά έκανε το αντίθετο! Όσοι αριστεροί σκέπτονταν ελεύθερα (δηλαδή διαφορετικά),  βρέθηκαν απομονωμένοι, κυνηγημένοι, αφορισμένοι, και συχνά νεκροί. Ακόμα και είδωλα της Αριστερής διανόησης από τον Τρότσκυ και τη Ρόζα Λούξεμπουργκ μέχρι τον Γκράμσι και τον Τσε, αντιμετώπισαν την κομματική «ορθοδοξία». Να μην θυμηθώ τις «δίκες» της Μόσχας. Καμία παράταξη, παγκόσμια, δεν έχει κατασπαράξει τόσα στελέχη της.

Πάντα με μπέρδευε αυτό το δήθεν «κίνημα απελευθέρωσης», που υποδούλωνε τα μυαλά. Στο όνομα της «ενότητας»  έπεφτε η δογματική «γραμμή» και αλίμονο αν κάποιος την αγνοούσε».

Και έκλεινα γράφοντας:

«Σε έναν άλλο κόσμο, (εκείνον, τον «εφικτό») Αυγουστίνε Ζενάκο, η Αριστερά ίσως να είναι φιλελεύθερη. Σε αυτή εδώ τη γη και σε όλη την ιστορία της, ήταν δυστυχώς το αντίθετο. Σήμερα θαυμάζουμε την τριλογία «Ακυβέρνητες Πολιτείες» του Στρατή Τσίρκα, αλλά η τότε Αριστερά μας τον διέγραψε και ο Ζντάνωφ της εποχής, Μάρκος Αυγέρης, εκτόξευσε εναντίον του ένα λίβελο».

Και συνεχίζω σήμερα: Τι έχει αλλάξει από τότε; Όταν έπεσαν τα τείχη και είδαμε τα γκούλαγκ, ένα-ένα τα κομμουνιστικά κόμματα σε όλο τον κόσμο εξαφανίζονταν. Ή μεταμορφώνονταν σε άκρως καπιταλιστικά (όπως το ΚΚ της Κίνας) που παλεύει εναντίον των ΗΠΑ, για τα πρωτεία της παγκόσμιας οικονομικής δύναμης.

Εκτός από δύο: το ΚΚ της Βόρειας Κορέας, που επιτρέπει στον ηγέτη του να παίζει με πυραύλους και το δικό μας που ονειρεύεται ακόμα την απόλυτη δικτατορία. Την υπενθυμίζει σε κάθε του λόγο ο ηγέτης του: Την δικτατορία του προλεταριάτου.

Δεκάδες φορές, σε δεκάδες κράτη, εφαρμόστηκε και απέτυχε παταγωδώς. Ακόμα ελπίζουν;

 

Κυριακή, Οκτωβρίου 10, 2021

Το Ενδεχόμενον Αριστούργημα

Από τότε που έμαθα να διαβάζω, ήθελα να γίνω συγγραφέας. Νομίζω ότι φταίει ο Ιούλιος Βερν. Τον διάβαζα στις παλιές καθαρευουσιάνικες εκδόσεις του Σιδέρη – σε μεγάλο σχήμα και με τις πρωτότυπες χαλκογραφίες. Σε κάθε βιβλίο, απέναντι από την σελίδα του τίτλου, υπήρχε το πορτρέτο του Βερν. Επιβλητικός, με την τεράστια γενειάδα του, έμοιαζε με τον Παντοκράτορα στις εκκλησίες. Γύρω από το πρόσωπό του, σε μικρές στρογγυλές βινιέτες, ήταν σκηνές από τα πιο γνωστά του μυθιστορήματα – όλος ο κόσμος που είχε πλάσει. Και σε αυτό, μου θύμιζε το Θεό.

Ήθελα λοιπόν κι εγώ να γίνω δημιουργός κόσμων . Το πρώτο μου μυθιστόρημα, περιπετειώδες και φαντασιακό, το δημοσίευσα μαθητής στο Γυμνάσιο σε ένα περιοδικό του «Ερυθρού Σταυρού Νεότητος».  Ήταν και το τελευταίο (δεν ξανάγραψα μυθιστόρημα) και έμεινε ημιτελές.

Θα πείτε: συγγραφέας χωρίς μυθιστόρημα; Οι πιο πολλοί ταυτίζουν τις δύο έννοιες. Κι όμως γίνεται. Υπάρχει η ποίηση, τα διηγήματα, το δοκίμιο, η σάτιρα... Κάποια στιγμή άφησα και την προσοδοφόρο δουλειά μου, για να αφοσιωθώ στο γράψιμο.

Όπως κάθε συγγραφέας, σε όλη μου τη ζωή προσπαθούσα να γράψω το Μεγάλο μου Έργο, το Magnum Opus, το Αριστούργημα. 

Τι είναι το Αριστούργημα; Είναι τελικά μία φαντασιακή κατασκευή. Στην ιδανική (αλλά θεωρητική) περίπτωση είναι το έργο που μόλις κυκλοφορήσει θα κάνει τους κριτικούς να επαινούν, τους άλλους συγγραφείς να ζηλέψουν, το κοινό να εκστασιάζεται, τους βιβλιοπώλες να πουλάνε ντάνες ολόκληρες. Και ίσως γίνει ΤΟ έργο που θα ξεπεράσει τη φθορά.

Έζησα μία ανάλογη περίπτωση με ένα βιβλίο μου. Μερικά από τα συμπτώματα που περιγράφω πιο πάνω, συνέβησαν. Οι ανατυπώσεις εξαφανίζονταν αυθημερόν,  οι συνάδελφοι συγγραφείς με φθόνησαν, οι ντόπιοι κριτικοί με υποδέχθηκαν με επαίνους – ενώ, αργότερα, οι ξένοι με ύμνους. Κατεβατά ολόκληρα οι κριτικές τους. Αυτοί πρώτοι χρησιμοποίησαν την λέξη «αριστούργημα». Το βιβλίο έκανε 40 ανατυπώσεις (ακόμα πουλάει) και μεταφράστηκε σε δέκα γλώσσες.

Αλλά μου έκανε ζημιά. Ενώ πριν από αυτό είχα χαρακτηριστεί από τους πιο σοβαρούς κριτικούς, ως σημαντικός ποιητής και δοκιμιογράφος – μετά μόνον ένας τόλμησε να ασχοληθεί με τα βιβλία μου. Οι ξένοι είχαν καταλάβει καλύτερα την σάτιρα για την τραγική μοίρα ενός λαού ανάμεσα στο αρχαίο κλέος και την βαλκανική βλαχιά. Ενώ στην Ελλάδα είπαν: «Μα είναι σάτιρα!». Αλλά ή σάτιρα είναι το πιο δύσκολο και σπάνιο λογοτεχνικό είδος. Έτσι το βιβλίο δεν ψηφίστηκε ούτε ανάμεσα στα 100 καλύτερα ελληνικά του εικοστού αιώνα.

Από την ελληνική κριτική κρατάω μόνο την φράση του καθηγητή Γ. Π. Σαββίδη: «Ο εξυπνότερος συγγραφέας μας, μετά τον Ροΐδη;»

Ας σημειώσω πως προσωπικά δεν είναι από τα βιβλία μου που αγαπώ. Είναι προϊόν αγανάκτησης και αντίδρασης. Και έχω πει πως, αν πρόκειται να με θυμούνται για κάποιο βιβλίο μου, προτιμώ να είναι «Το Βιβλίο των Γάτων», το «Παρόλα αυτά», ή το «Ημερολόγιο του καύσωνα».

Οι Ρωμαίοι έλεγαν: «Habend sua fata libelli». («Έχουν και τα βιβλία τις τύχες τους»). Πολλά βιβλία που σήμερα χαρακτηρίζουμε αριστουργήματα, είτε παραγνωρίστηκαν στην εποχή τους, είτε ανακαλύφτηκαν μετά το θάνατο του συγγραφέα. Άλλα ήταν «δεύτερα», έργα, που ο δημιουργός τους δεν εκτιμούσε. Μερικά,  που δοξάστηκαν ως αριστουργήματα, ξεχάστηκαν σύντομα. Τον ποιητή που πήρε το πρώτο Νόμπελ λογοτεχνίας, δεν τον διαβάζει σήμερα κανείς.

Τι μου έχει  μείνει από το παιδικό όραμα;  Μετά από 65 βιβλία, μόνον η απόλαυση της γραφής. Το τελικό αποτέλεσμα, η οριστική κρίση, μετατίθεται στο απώτερο μέλλον. Και στην απίθανη περίπτωση που έχω γράψει ένα αριστούργημα, δεν θα το μάθω ποτέ. Κανένας συγγραφέας δεν μαθαίνει την μεταθανάτια, οριστική τύχη των έργων του. 

Κυριακή, Οκτωβρίου 03, 2021

Τα παράπονά μου στον δήμαρχο

Μου είναι πολύ συμπαθής όλη η οικογένεια Μπακογιάννη.  Όταν ο Παύλος Μπακογιάννης άνοιξε έναν εκδοτικό οίκο, ήμουν από τους πρώτους που έσπευσαν να του εμπιστευθούν ένα βιβλίο.  Τον είχα γνωρίσει όταν, μαζί με τον Τάκη Χορν, στενό μου φίλο, προσπαθούσαν, μετά την δικτατορία, να εξυγιάνουν την Κρατική Ραδιοφωνία. Η δολοφονία του ήταν η πιο παράλογη και άδικη πράξη που έχω ζήσει.

Εξ ίσου συμπαθής μου είναι και η τότε σύζυγός του την οποία θεωρώ πάντα ως μία από τις πιο οξυδερκείς πολιτικούς μας, καθώς και ο γιός του, νυν δήμαρχος Αθηναίων.

Οι δηλώσεις αυτές συμπαθείας αποτελούν τον πρόλογο ενός κειμένου που δεν θα του είναι συμπαθές. Ήθελα απλώς να ξεκαθαρίσω ότι δεν γράφεται με κανενός είδους έχθρα, αλλά με πολύ φιλικά αισθήματα.

Φαντάζομαι πως οι αναγνώστες – αλλά και ο δήμαρχός μας – θα έχουν μαντέψει το θέμα του.

Πρόκειται βέβαια για τον «Μεγάλο Περίπατο» για τον οποίο δεν τρέφω καθόλου φιλικά αισθήματα. Σε μία σύντομη τηλεφωνική συνομιλία, του είπα τις αντιρρήσεις μου και μου απάντησε ότι πρέπει να έχω υπομονή, ότι θα γίνουν πολλές αλλαγές, και μου υπέδειξε, σαν υπόδειγμα του πώς θα μεταμορφωθεί ο Περίπατος, να επισκεφθώ την ήδη έτοιμη Λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας. Πήγα και αντίκρισα μια πληθώρα από κόκκινες ράβδους, φυτεμένες στην άσφαλτο που έκλειναν τελείως την λεωφόρο, όχι μόνο για τα οχήματα αλλά και για τους πεζούς.

Ας σημειωθεί πως αυτή η φραγή της λεωφόρου Όλγας έχει προκαλέσει ένα έμφραγμα στην διαδρομή από το τέλος (ή την αρχή) της Συγγρού και την Λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου. Το τι ακούει εκεί ο Περίπατος από τους ταξιτζήδες, δεν γράφεται.

Παράλληλα εμφανίστηκε και μία δημοσκόπηση όπου το 83% των περιοίκων και περαστικών είναι δυσαρεστημένοι με την όλη υπόθεση.  Ούτε και οι υπόλοιποι είναι ευτυχείς – μάλλον αδιάφοροι.

Αγαπητέ δήμαρχε, έχω την εντύπωση πως έχετε παγιδευτεί μέσα σε μία ιδέα, που στα χαρτιά και τις μακέτες μπορεί να φαινόταν ωραία – αλλά στην πράξη απέτυχε παταγωδώς. Και αντί να οπισθοχωρήσετε τάχιστα, εξοικονομώντας και χρήματα από τον προϋπολογισμό σας, συνεχίζετε τον αδιέξοδο (κυριολεκτικά) αγώνα και επιμένετε.

Προσωπικά θεωρώ ως την καλύτερη ιδέα για την βελτίωση της πολεοδομίας στην πρωτεύουσα, αυτή που – μεταξύ αστείου και σοβαρού – μου είχε πει ο αείμνηστος Γιάννης Τσαρούχης:  «Αν εμφανιζόταν ένας δισεκατομμυριούχος Έλληνας και ήθελε να διαπρέψει ως εθνικός ευεργέτης θα τον προέτρεπα να γκρεμίσει την μισή Αθήνα. Να κάνει αυτό που έκανε ο Βαρόνος  Ωσμάν στο Παρίσι, ανοίγοντας  τις ακτινωτές λεωφόρους, τα μεγάλα boulevards, που καταλήγουν στην Αψίδα του Θριάμβου».

Συνέχισε ο Τσαρούχης: «Οι παλιοί ευεργέτες έχτιζαν, οι καινούργιοι θα πρέπει να γκρεμίσουν. Η Αθήνα χρειάζεται χώρους ανοιχτούς, μεγάλους δρόμους, πλατείες, πάρκα και άλση!»

Εσείς, δήμαρχε, αντί να ανοίξετε χώρους, στενέψατε και τους παλιούς… Λες και θα βγει κανένας Αθηναίος να κάνει τον περίπατό του στο κέντρο της πόλης, αναπνέοντας  καυσαέριο και σκοντάφτοντας σε ζαρντινιέρες. Η ποδηλατάδα στην Πανεπιστημίου ακούγεται σαν κακό αστείο.

Δήμαρχε, όπισθεν ολοταχώς! Δεν ξέρω ποιος ονειροβάμων πολεοδόμος σας πήρε στο λαιμό του – αλλά έχει εξαντληθεί η υπομονή μας και – σίγουρα – και τα κονδύλια μας. (Δικά μας είναι – το θυμάστε;) Αν τώρα θέλετε να μείνετε στην ιστορία ως ο δήμαρχος του 17%, σας συλλυπούμαι από τώρα...


Κυριακή, Σεπτεμβρίου 26, 2021

Γαλήνη- ησυχία – σιγή

Χθες το βράδυ οδήγησα ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο. 100% τα 100% ηλεκτρικό, όχι σαν τα «μπάσταρδα» τα υβριδικά, που συνδυάζουν τον ηλεκτρικό κινητήρα με έναν δεύτερο, κλασικό, εσωτερικής καύσεως. Αυτά είναι μία μεταβατική κατάσταση, μέχρι να εξαπλωθεί παντού το δίκτυο ηλεκτρικής τροφοδοσίας. Σε μερικά χρόνια θα εξαφανιστούν.

Ηλεκτρικό αυτοκίνητο θα πει καταρχήν αντιρρυπαντικό. Από την εξάτμισή του δεν εκπέμπονται ρύποι. Αλλά επιπλέον και αθόρυβο. Τόσο που δεν το ακούνε ούτε οι πεζοί και χρειάστηκε να προστεθεί κάτω από το καπό μία πηγή θορύβου διακριτική αλλά σαφής για να προειδοποιεί τον πεζό. Μέσα πάντως δεν ακούγεται τίποτα.

Σημαντικό αυτό γιατί – εκτός από την ατμοσφαιρική ρύπανση – κάθε αυτοκίνητο ρυπαίνει και ηχητικά: με το θόρυβο του κινητήρα του, την τριβή των ελαστικών στην άσφαλτο, ας αφήσουμε και το, προσφιλές στους συμπατριώτες μας, κλάξον.

Ιδιαίτερα τα λεωφορεία και φορτηγά (είμαστε το νεκροταφείο παλιών φορτηγών όλης της Ευρώπης) κάνουν τους δρόμους μας, μία ηχητική κόλαση με τα μουγκρητά τους.

Αλλά πάμε πίσω στο αυτοκίνητο που οδήγησα. Τόσο αθόρυβο που δεν ήξερες αν λειτουργεί ο κινητήρας ή έχει σβήσει. Ούτε οι τροχοί ακούγονταν στην άσφαλτο, ούτε κανένας άλλος θόρυβος τάραζε την γαλήνη της νύχτας. (Ναι η δοκιμή έγινε νύχτα για να υπάρχει λιγότερη κίνηση).

Έτσι θα είναι σε πέντε – άντε δέκα – χρόνια όλα τα αυτοκίνητα. Αθόρυβα, άοσμα και πλήρως αυτόματα. Από τις λιμουζίνες μέχρι τα γιγάντια φορτηγά.

Δίνω μεγάλη σημασία στον θόρυβο. Είναι κάτι που με καταδιώκει και με καθιστά ανίκανο για εργασία ή ακόμα και απλή ανάγνωση.

Μια διαδρομή που διασχίζει την Αθήνα σε ώρα μεγάλης κίνησης, σε φθείρει και σε τσακίζει – και μόνον από τον θόρυβο.

Όσο για την υπόλοιπη Ελλάδα… Από χρόνια έχω πάψει να πηγαίνω διακοπές σε τόπους που διαθέτουν  ευθείες όπου τα ένδοξα, ελληνικής παραλλαγής μηχανάκια, με τις τρύπιες ή κομμένες εξατμίσεις, μπορούν να αμολήσουν τον δαιμονικό τους θόρυβο. Προτιμούσα να πηγαίνω σε μέρη όπου κυριαρχούν οι σκάλες.

Μέχρι που η ηλικία (δυστυχώς αρχίζει να φαίνεται από τα γόνατα) μου απαγόρεψε και τις σκάλες.

Λυπάμαι που μάλλον δεν θα ζήσω αρκετά για να απολαύσω τον πλήρη θρίαμβο των αθόρυβων οχημάτων – αλλά τουλάχιστον εχθές πήρα μία πρώτη γεύση.

Βέβαια, αυτό το τεχνολογικό θαύμα, κάνει ήδη και άλλα πράγματα που ανήκουν στην επιστημονική φαντασία. Κάθεσαι στο πίσω κάθισμα, διαβάζεις άνετα την εφημερίδα σου και το όχημα ξεκινάει. Έχεις δώσει στον αυτόματο πιλότο μία καρτέλα που βγήκε από το κινητό σου τηλέφωνο και λέει που πρέπει να σε πάει. Η τεχνολογία αυτή έχει ήδη ξεπεράσει το πειραματικό στάδιο και εφαρμόζεται σε πολιτείες των ΗΠΑ. Εδώ δεν υπάρχουν ακόμα οι υποδομές – κι έτσι δεν μπόρεσα να ζήσω την παραμυθένια αυτή εφαρμογή.

Ναι αγαπητοί αναγνώστες, εχθές δοκίμασα μία γεύση μέλλοντος. Η επιστήμη και η τεχνολογία έχουν πραγματικά ξεπεράσει τον εαυτό τους, ενώ εμείς διαπληκτιζόμαστε για ασήμαντα πράγματα.

Άραγε θα υπάρξει η φρόνηση που θα κάνει τους ανθρώπους να συνεργαστούν και να επιλύσουν τα μεγάλα (αλλά και τα μικρά) προβλήματα της ύπαρξής τους;

Η επιστήμη και η τεχνολογία έχουν υπερδιπλασιάσει τον χρόνο της ζωής μας. Το 1890 ο μέσος όρος ζωής ήταν 35 χρόνια – τώρα πάμε για τριπλάσια.

Και τι τον κάνουμε αυτόν τον χρόνο; Διενέξεις, τσακωμοί και συγκρούσεις. Να τώρα όλη αυτή η ηλιθιότητα με τα εμβόλια…

Αντί οι άνθρωποι να συνεχίσουν την ζωή τους σε ένα κόσμο, χωρίς ρύπους, χωρίς θορύβους, με ήπιο κλίμα, ομόνοια και αλλήλο-υποστήριξη. Χωρίς τις διαιρέσεις σε έθνη, φυλές, χρώματα, φύλα, γλώσσες, θρησκείες… Όπως το είχε τραγουδήσει ο Τζών Λέννον σε εκείνο το υπέροχο «Φαντάσου» (Imagine) πριν από πενήντα χρόνια.

Το αυτοκίνητο που οδήγησα, μου έδειξε τον δρόμο… 

Κυριακή, Σεπτεμβρίου 19, 2021

Θυμάμαι το «Ποτάμι»

Καθώς έστελνα ευχές στον Σταύρο για την γιορτή του, θυμήθηκα με νοσταλγία το «Ποτάμι».

Τι ωραίοι καιροί! Γύρω σε ένα τραπέζι δέκα άνθρωποι, ξύπνιοι, ζωντανοί, νέοι οι περισσότεροι, σχεδίαζαν ένα μέλλον για τον τόπο.

Κανείς από πολιτικό «τζάκι». Κανείς με κολλήματα και προκαταλήψεις.

Μετά τις πρώτες εκλογές θυμήθηκα κάτι «ανοιχτές επιστολές» που είχα απευθύνει στον ανερχόμενο τότε Τσίπρα. Τον καλούσα να αξιοποιήσει τα νιάτα του και γοητεία που εξέπεμπε στους νέους και να μην πάρει τον δρόμο του λαϊκισμού (φαίνονταν οι πειρασμοί του) αλλά του ορθού λόγου.

Έγιναν οι εκλογές και ο Τσίπρας ανάμεσα στο Ποτάμι και τον Καμμένο διάλεξε τον Καμμένο. Ό,τι χειρότερο: Λαϊκίστικο, εθνικιστικό, παλαιοκομματικό.

Από εκεί και πέρα άρχισε η παρακμή του Ποταμιού. Σίγουρα έγιναν και λάθη – ένα από αυτά με ανάγκασε να παραιτηθώ. (Γι όσους δεν θυμούνται: είχα γράψει, ανάμεσα σε άλλα, τρεις αράδες στο Πρόταγκον, για την γνωστή απάτη του «Αγίου Φωτός». Και ο Σταύρος, στην τηλεόραση του Μέγκα, με πούλησε. Να σκεφθεί κανείς ότι πρώτο θέμα στο πρόγραμμα του «Ποταμιού» ήταν ο χωρισμός κράτους και εκκλησίας… Ο άπειρος Σταύρος απάντησε ότι «πρέπει να σεβόμαστε τα πιστεύω του λαού»).

Αλλά αυτό ήταν πλημμέλημα. Κανένα από τα ιδρυτικά μέλη του «Ποταμιού» δεν είχε πολιτική πείρα. Και από την στιγμή που έμεινε το κόμμα μόνο και ανυπεράσπιστο, έγινε  λεία των μεγάλων που εποφθαλμιούσαν τα στελέχη του.

Στις 8 Σεπτεμβρίου γράφει ο σοφός Απόστολος Δοξιάδης  πάλι στο Πρόταγκον: «Γιατί δεν μιλάνε οι διανοούμενοι». Από την αρχή του άρθρου:

…οι «διανοούμενοι», οι ενίοτε και «πνευματικοί άνθρωποι» χαρακτηριζόμενοι, άρχισαν κάποια στιγμή να μιλάνε δημόσια, αν όχι όλοι, πάντως πολλοί. Κάπου εκεί, κατά την αρχή της οικονομικής κρίσης, αρχές της δεκαετίας του 2010, πολλοί συγγραφείς, δημιουργοί άλλων τεχνών, στοχαστές, επιστήμονες, πανεπιστημιακοί κάθε είδους, που ως τότε ασχολούνταν αποκλειστικά με το έργο τους, άρχισαν να παρεμβαίνουν στον δημόσιο λόγο, μιλώντας για προβλήματα του τόπου που επί κάποιες δεκαετίες τα είχαμε όλοι θάψει— όχι μόνο οι διανοούμενοι— βαθιά στη συνείδησή μας. Τα έβγαλε στη φόρα, πιεστικά και δυσάρεστα, η κρίση.

Ναι, μερικοί διανοούμενοι άρχισαν να μιλάνε και να γράφουν. Αλλά τους σάρωσε η ίδια η αντιμετώπιση της κρίσης: θυμηθείτε: Βαρουφάκης (ο σουρεαλισμός στην οικονομία), δημοψήφισμα,  κωλοτούμπα, επιμνημόνιον. Τι να γράψεις και τι να πεις;

Τουλάχιστον τώρα έχουμε μία κυβέρνηση φαινομενικά ορθολογική. Της ήρθαν πολύ ανάποδα τα πράγματα (σκέπτεστε τον Τσίπρα να αντιμετωπίζει πανδημία και πυρκαγιές;). Πολλά με ενοχλούν σε αυτή (π.χ. η Αγία Τριάς των ακροδεξιών: Γεωργιάδης,  Βορίδης, Πλεύρης). Και, όπως οι περισσότεροι Έλληνες, δεν κατάλαβα κι εγώ την έξωση του Μιχάλη Χρυσοχοΐδη.

Αχ! για ένα υγιές, κεντρώο κόμμα, με νέους ανθρώπους και ζωντανές ιδέες. Φρέσκα, νέα μυαλά, όχι απομεινάρια του ΠΑΣΟΚ. Έτοιμους να αντιμετωπίσουν την οικολογική θύελλα με την νέα τεχνολογική επανάσταση.

Έστω. Αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα είναι δύο-τρεις Πιερρακάκηδες να μας στρώσουν την γραφειοκρατία, και μερικούς σοβαρούς οικονομολόγους για τα οικονομικά. Ευτυχώς ο πρωθυπουργός φαίνεται να γνωρίζει οικονομικά. Όσο για τον διάλογο που ζητάει ο Δοξιάδης, με την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε δεν υπάρχει αντικείμενο. Η Αντιπολίτευση δεν διαλέγεται – απλώς βρίζει. Έναν σπουδαγμένο οικονομολόγο έχει ο Σύριζα – αλλά έχετε ακούσει τους τελευταίους μήνες κάποια ουσιαστική πρόταση από τον κύριο Τσακαλώτο;

Κυριακή, Σεπτεμβρίου 12, 2021

Σπίτια στα όνειρά μου

Σήμερα τη νύχτα ήρθαν στον ύπνο μου και με επισκέφτηκαν τα παλιά μου σπίτια.

Ναι, ονειρεύτηκα σπίτια που νόμιζα πως είχα ξεχάσει την μορφή τους. Κάπου κρυμμένα στο νου μου εμφανίστηκαν να μου θυμίσουν την παρουσία τους.

Παρόλο που τα τελευταία 42 χρόνια ζω στο ίδιο σπίτι, πριν από αυτό είχα αλλάξει πολλά. Όταν ξύπνησα, προσπάθησα να τα μετρήσω. Θυμήθηκα δέκα – χωρίς να προσθέσω τα φοιτητικά δωμάτια της Γερμανίας.

Γεννήθηκα κάτω από την Ακρόπολη – στην οδό Μητσαίων. Πέρασα τα παιδικά μου χρόνια στην Οδό Μιχαήλ Βόδα. Τα εφηβικά μοιραστήκαν ανάμεσα στην οδό Σύρου, στην Κυψέλη και ένα σπίτι στο Νέο Ψυχικό στην οδό Παρίτση.

Αργότερα έμεινα στην οδούς Επτανήσου, Υψηλάντου, Σπύρου Μερκούρη, Στρατιωτικού Συνδέσμου – και μετά Γαλήνης, στην Εκάλη.

Μία παρένθεση-παράκληση προς τον Δήμαρχο μας (και όλους τους δημάρχους). Όταν βαφτίζετε ένα δρόμο (προφανώς για να τιμήσετε κάποιον) γιατί δεν βάζετε (όπως κάνουν σε άλλες χώρες) μία επεξήγηση στην πινακίδα. Ακόμα δεν ξέρω ποιος ήταν ο «Μιχαήλ Βόδας» που σαν παιδί τον θεωρούσα ένα είδος …βόδι. Στο εξωτερικό διαβάζεις: Ντεμπυσί και από κάτω, με μικρότερα γράμματα «μουσικοσυνθέτης», ή Βερμέερ: «ζωγράφος».

Συγγνώμη: τώρα, μετά από 80+ χρόνια, κοίταξα την εγκυκλοπαίδεια και είδα πως ο Μιχαήλ Βόδας δεν ονομαζόταν Βόδας (ήταν τίτλος) αλλά Σούτσος (της γνωστής οικογένειας) μέγας δραγουμάνος στην Μολδοβλαχία, προσπάθησε να στηρίξει τον Υψηλάντη αλλά τελικά κατέφυγε στην Ελβετία όπου συνεργάστηκε με τον – έτσι κι αλλιώς – φιλέλληνα Εϋνάρδο. Πολύς του πάει αυτός ο μεγάλος δρόμος με τις ωραίες πυκνές δενδροστοιχίες του…

(Όπως έλεγε ο Σεφέρης, όταν πεθάνεις ως επιφανής, ή θα γίνεις άγαλμα, ή δρόμος… Του συνέβησαν και τα δύο).

Έγραφα για τα σπίτια μου που εμφανίστηκαν στα όνειρά μου. Ιδιαίτερα εκείνο στην Εκάλη. Το είχε χτίσει ο διευθυντής του Ευαγγελισμού Πράτσικας και του είχε δώσει την διαρρύθμιση νοσοκομείου: ένας μακρύς διάδρομος με πόρτες δεξιά και αριστερά. Πέθανε ξαφνικά, εγκαταλείποντας και την γάτα του, (Πίπσι) που τελικά περιμάζεψα εγώ, μετά από μεγάλη προσπάθεια και υπομονή. Ύστερα από τον ξαφνικό θάνατο του ανθρώπου της, δεν εμπιστευόταν κανένα.

Το σπίτι, μου το νοίκιασαν οι δύο κόρες του γιατρού και κληρονόμοι του. Η μία ήταν σύζυγος του Παύλου Ζάννα. Θυμάμαι με τι υπερηφάνεια μου απάντησε (όταν τη ρώτησα για τον Παύλο): «Στην φυλακή!».  Ήταν νομίζω ο δεύτερος χρόνος της δικτατορίας.

Η Εκάλη τότε ήταν ερημιά. Το κοντινότερο σπίτι στο δικό μας απείχε πάνω από ένα χιλιόμετρο. Ήταν ψηλά στο βουνό, κάτω από το κτήμα Γουλανδρή και το σπίτι-μουσείο του ζωγράφου Γιάννη Σπυρόπουλου. Αλεπούδες κατέβαιναν από το δάσος και έτρωγαν το φαγητό των γάτων μας.

Αργότερα έπιασε η φωτιά που άνοιξε τον δρόμο των οικοπεδοφάγων – κι έτσι τώρα το βουνό της Εκάλης στεφανώνεται από πυκνό δάσος πολυκατοικιών. Η φωτιά σταμάτησε έξω από τον κήπο μου.

(Φέτος δεν ήμουν τόσο τυχερός. Μπήκε στο εξοχικό μου και έκαψε όλο τον κήπο, το περίπτερο του μπάρμπεκιου και το γκαράζ).

Όμως το σπίτι της Εκάλης (τώρα έχει εντελώς αλλάξει μορφή) που ήρθε στον ύπνο μου ήταν εκείνο το παλιό. Ακόμα και οι γάτες ήταν οι ίδιες. Μία χρονομηχανή με πήγε 45 χρόνια πίσω, τον καιρό που στην βεράντα της Εκάλης έγραφα την «Δυστυχία του να είσαι Έλληνας» και περίμενα να πέσει η Χούντα για να την εκδώσω.

Όλα τα σπίτια που ονειρεύτηκα υπάρχουν ακόμα. Το δίπατο της Μιχαήλ Βόδα για χρόνια ήταν «Σχολή τυφλών». Ευτυχώς που οι τυφλοί δεν το έβλεπαν, γιατί ήταν το πιο άσκημο σπίτι που έχω δει. Καλυπτόταν από ένα καφέ-μαύρο αρτιφισιέλ (ήταν της μόδας παλιά) και ήταν απαίσιο. Την τελευταία φορά όμως που το είδα είχε φύγει η επιγραφή «Σχολή Τυφλών» και είχε αλλάξει χρώμα. Πάλι αρτιφισιέλ, αλλά ανοιχτό γκρίζο.

Όμως στον πόλεμο το υπόγειό του διέπρεψε ως το αντιαεροπορικό καταφύγιο της γειτονιάς, επειδή, ανάμεσα στα νεοκλασικά, ήταν το μόνο χτισμένο με μπετόν αρμέ.

Ξύπνησα ζαλισμένος…

Κυριακή, Σεπτεμβρίου 05, 2021

Μερικές μικρές μου στιγμές από την τεράστια ζωή του τεράστιου Μίκη

1960. Επιστρέφω από τις σπουδές μου στη Γερμανία. Μετά έξη χρόνια έχω αποξενωθεί. Όμως τυχαίνει την δεύτερη (;) μέρα να βάλω το ραδιόφωνο και να ακούσω τον «Επιτάφιο» με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση. Δεν γνωρίζω κανένα: ούτε τον Ρίτσο, ούτε τον Θεοδωράκη, ούτε τον Μπιθικώτση. Αλλά το έργο με συγκλονίζει. Είναι η πρώτη μου επαφή με αυτούς τους τρεις – και θα είναι καθοριστική για την υπόλοιπη ζωή μου.

Αργότερα θα θυμηθώ ότι πριν φύγω για την Γερμανία είχα ακούσει ένα συμφωνικό ποίημα με τίτλο «Το Πανηγύρι της Ασή-Γωνιάς» στην Κυριακάτικη Συναυλία της Κρατικής με μαέστρο τον Φιλοκτήτη Οικονομίδη. Δεν θυμάμαι τον συνθέτη. Μπορεί να ήταν ο Θεοδωράκης. Δεν με ενθουσίασε ιδιαίτερα – μου θύμισε την «Εθνική Σχολή» (Καλομοίρης, κλπ. που δεν με συγκινούσε). Αν ναι, ήταν πρωτόλειο.

1961. Γνωρίζομαι με τον ποιητή Δημήτρη Χριστοδούλου και μέσω αυτού μαθαίνω νέα για τον Μίκη. Ο Χριστοδούλου (θεόρατος κι αυτός) έχει γράψει στίχους για πολύ δημοφιλή τραγούδια του Μίκη.

Την ίδια χρονιά αγοράζω και διαβάζω το «’Αξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη. Ελυτομανής από την εφηβεία μου, ερωτεύομαι το ποίημα και το μαθαίνω απέξω.

Όμως αυτό μου δημιούργησε ένα ως τώρα άλυτο πρόβλημα. Όταν άκουσα την μελοποίηση του Μίκη πέρασα μερικές άσκημες μέρες. Γιατί ξαφνικά η μουσική του άλλαξε την εσωτερική μουσική του ποιήματος, όπως το είχα απομνημονεύσει. Άλλαξε όλο το ποίημα. Και ξαφνικά υπήρχαν στη μνήμη μου δύο «Άξιον Εστί»: το μελοποιημένο και το ποιητικό. Αγαπούσα και τα δύο – διαφορετικά.

Περιττό να πω ότι τελικά η μουσική νίκησε. Τώρα πια δεν μπορώ να διαβάσω το «Άξιον Εστί». Ενώ διαβάζω, υποτονθορίζω τη μελωδία.

Αυτό με οδήγησε να γράψω ένα δοκίμιο με τίτλο: «Η μουσική σκοτώνει την ποίηση;» Που ξεκινάει από την αρχαία λυρική ποίηση (πάντα τραγουδισμένη, μην το ξεχνάμε) και καταλήγει στον Θεοδωράκη. Γιατί εκτός από το Άξιον Εστί, ο μέγας αυτός μελοποιός έχει αλλάξει για μένα πολλά ποιήματα που αγαπώ π.χ. του Σεφέρη (από τα «Επιφάνεια 1937» ως την «Άρνηση») και του Αναγνωστάκη. Τραγουδώντας Θεοδωράκη (την Άρνηση) κηδέψαμε τον Σεφέρη.

1979: Συντονίζω μία εκπομπή της ΕΡΤ. Ονομάζεται «Μία ταινία μία συζήτηση» και είναι βασισμένη σε αντίστοιχη γαλλική παραγωγή. Προηγείται η προβολή μιας κινηματογραφικής ταινίας και έπεται μία ζωντανή συζήτηση επάνω στο βασικό θέμα της ταινίας. Παραγωγός η κα. Παναγιωταρέα.

Προτείνω μία μουσική ταινία και μέσα στους συζητητές βάζω και τον Μίκη Θεοδωράκη. Έχει μεγάλη σημασία αυτό, διότι ενώ ο Μίκης βρίσκεται στην Αθήνα από καιρό, δεν έχει ποτέ εμφανιστεί στην Ελληνική τηλεόραση.

Για μεγάλη μου έκπληξη η πρότασή μου γίνεται δεκτή. Έρχεται η βραδιά, εμφανίζονται οι καλεσμένοι (θυμάμαι μόνο τον Τάσο Φαληρέα) και ο Μίκης. Η ταινία τελειώνει, ανάβουν οι προβολείς του στούντιο, παίρνουμε τις θέσεις μας, περιμένουμε μερικά λεπτά… και οι προβολείς σβήνουν. Μαθαίνω ότι στη θέση της δικής μας συζήτησης μεταδίδεται μία μαγνητοφωνημένη εκπομπή διαλόγου, ανάμεσα σε καθηγητές πανεπιστημίου για κάποιο ακαδημαϊκό θέμα.

Έξαλλος αναζητώ την παραγωγό, η οποία μου λέει ότι «έπεσε τηλεφώνημα» από το υπουργείο προεδρίας να γίνει η αλλαγή. Υπουργός προεδρίας τότε ο Αθανάσιος Τσαλδάρης (ο επιλεγόμενος και «Νανάς») ο οποίος έμεινε στην ιστορία από την προσφώνηση που του είχε κάνει ο Μάνος Χατζιδάκις: «Νανά, είσαι βλαξ!».

«Για μένα έγινε αυτό» μου είπε στο αυτί ο Μίκης. «Μα ας μου το λέγανε από την αρχή πως είσαι «κομμένος» απάντησα. «Εδώ είχε γίνει τόσος θόρυβος, το είχαν γράψει με μεγάλους τίτλους όλες οι εφημερίδες, και βάζουν τέτοια τρικλοποδιά στον εαυτό τους;»

Μου έκανε εντύπωση η ψυχραιμία του Μίκη. Με χτύπησε στον ώμο και μου ψιθύρισε: «Μην νιώθεις ενοχές. Εγώ το περίμενα».

Την άλλη μέρα έστειλα ένα γράμμα σε όλες τις εφημερίδες, ζητώντας συγγνώμη («εκ μέρους της …ΕΡΤ») και αναγγέλλοντας την παραίτησή μου από την εκπομπή.

Καλό κατευόδιο, μεγάλε Μίκη!

Κυριακή, Αυγούστου 29, 2021

Βιβλία…βιβλία…+ 1 βιβλίο!

Μέσα στην εποχή των διακοπών δεν σταμάτησε η πλημμυρίδα των νέων βιβλίων. Και σαν αξιοπρεπές blog που καταγράφει τις πιο σημαντικές εμπειρίες του συγγραφέα του, όταν ψήλωσαν πολύ οι στήλες των τόμων και οι εντυπώσεις των αναγνώσεων, ένιωσα στην ανάγκη να γράψω γι’ αυτούς. Άλλωστε μέσα σε αυτό το καλοκαίρι δεν μου συνέβη τίποτα το συνταρακτικό εκτός από ένα δεκαήμερο ταξίδι στην Κρήτη (πριν την επισκεφθεί μαζικά ο κορωνοϊός)  όπου με την βοήθεια καλών φίλων είδα υπέροχα τοπία και πρόσθεσα στο βάρος μου μερικά κιλά… (Τα περί Μεσογειακής διαίτης ισχύουν μόνο σε ειδικές περιπτώσεις όπου συνοδεύεσαι όχι από ντόπιους, αλλά μόνον από αυστηρό διατροφολόγο).

Τα βιβλία που με απασχόλησαν πολύ, ήταν το οδοιπορικό του Αναστάση Βιστωνίτη «Η κοίτη του χρόνου» (ένας τόμος από 500 σελίδες που τον διαβάζω με δόσεις – λατρεύω την καλή ταξιδιωτική λογοτεχνία) και τα βαθύγνωμα ποιήματα του ίδιου. Επίσης του Δημοσθένη Κούρτοβικ «Η Ελιά και η Φλαμουριά», μία σοφή ανασκόπηση της Ελληνικής Λογοτεχνίας των τελευταίων 45 χρόνων, πρωτότυπη και διεισδυτική.

Η πορεία μου όμως σταμάτησε όταν έπιασα στα χέρια μου τον τόμο με τα «Κρυμμένα Ημερολόγια» του Ίωνα Δραγούμη (επιμελημένα και σχολιασμένα από τον Νώντα Τσίγκα).

Έχω μία αδυναμία στην μορφή, την ιστορία και την γραφή του Ίωνα Δραγούμη. Τον θεωρώ μοναδικό Έλληνα λογοτέχνη στο είδος της ημερολογιακής καταγραφής, αλλά και συναρπαστικό σαν άνθρωπο, σαν μορφή, σαν προσωπικότητα. Οι πολιτικές του θεωρίες δεν με συγκινούν (ιδίως με τον φαντασιακό ουτοπισμό τους) η αντίθεσή του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο είναι δογματική και μονοκόμματη, σαν πείσμα μικρού παιδιού, αλλά ο συνεχής διάλογος με τον εαυτό του, η εντιμότητα και η ειλικρίνειά του, το συνεχές ψάξιμο στα βάθη της ψυχής του, είναι πραγματικά μία βαθύτατα απολαυστική και παιδευτική εμπειρία. Ιδιαίτερα στο βιβλίο αυτό, που είχε εξαιρεθεί από τον κατάλογο των αρχικών εκδόσεων «Ερμής» και αναδύθηκε χάρις στην εκπληκτική εργασία ανάλυσης, σχολιασμού και υπομνηματισμού από τον συγγραφέα (και ιατρό) Επαμεινώνδα Τσίγκα, που όπως γράφει ο ανεψιός του Ίωνα, Μάρκος Δραγούμης, «γνωρίζει τον Ίωνα όσο κανένας άλλος και τον αντιμετωπίζει με μεγάλη αγάπη».

Αγάπη. Να μία λέξη-κλειδί γι’ αυτό το βιβλίο. Σε κάνει να αγαπήσεις τον Δραγούμη. Ένας απόλυτα γοητευτικός άνθρωπος. Βαθύς, στοχαστικός, αλλά και με αίσθηση του χιούμορ που φτάνει μέχρι τον αυτοσαρκασμό. Ένας τέλειος, πλήρης άνθρωπος γενναίος, ειλικρινής και ωραίος, όπως ελάχιστοι από τους εξομολογητικούς των ημερολογίων.

Δεν είναι τυχαίο πως δύο από τις πιο σημαντικές γυναίκες της εποχής του τον λάτρεψαν παράφορα: η Πηνελόπη Δέλτα (η Φίλη, όπως την αναφέρει) και η Μαρίκα Κοτοπούλη. Μετά την δολοφονία του Δραγούμη και την εκλογική ήττα του Βενιζέλου, η Πηνελόπη  Δέλτα κλείνει το τολστοϊκών διαστάσεων αυτοβιογραφικό της αριστούργημα («Οι Ρωμιοπούλες», 1380 σελίδες!), με τη φράση: Finis Greciae – το τέλος της Ελλάδας! Αυτή η φανατική Βενιζελική, έβλεπε στον Ίωνα τον τέλειο Έλληνα – πράγμα που έχει γράψει και στα δικά της ημερολόγια.

Ας σημειώσω πως από τις 446 σελίδες του βιβλίου, πάνω από τις μισές είναι υπομνήματα και σχόλια του επιμελητή, που διαβάζονται με τεράστιο ενδιαφέρον μια και διαφωτίζουν και ολοκληρώνουν το αρχικό κείμενο. Άρτια η δουλειά των εκδόσεων Πατάκη.

Ξεκίνησα να γράψω για τα βιβλία του καλοκαιριού και τελικά έγραψα σχεδόν μόνον για ένα. Όμως – θα το πιστέψετε; - το βιβλίο αυτό μου γέμισε το μισό καλοκαίρι. Και ο Ίων Δραγούμης στέκει συνεχώς δίπλα μου, με τις σημειώσεις  των ημερολογίων του. Μια σκιά από το παρελθόν – πιο ζωντανή από αυτούς που με περιτριγυρίζουν.

Κυριακή, Αυγούστου 22, 2021

«Διακοπές» - η μαγική λέξη.

Σύμφωνα με τους ερευνητές περιέχει τα πάντα: Ειδύλλια αλλά και χωρισμούς. Έρωτες αλλά και τους μεγαλύτερους καυγάδες. Καλοπέραση αλλά και φρικτή κακουχία. Εκστάσεις αλλά και εμφράγματα (πολλαπλάσια από τη συνηθισμένη μας ζωή). Ταξιδιωτικό εμπλουτισμό αλλά και περιηγητικές απογοητεύσεις.

Η ιστορία με τις διακοπές αρχίζει αρκετούς μήνες πριν. Όχι μόνο  τώρα, λόγω covid-19. Από παλιά. Κάποιος από την οικογένεια θυμάται τις περασμένες ή προ-περασμένες και αρχίζει την κριτική και τις απαιτήσεις.

-          Αυτή τη φορά δεν θα την πάθουμε όπως το 2014!

-          Γιατί δηλαδή; τι πάθαμε το 2014;

Αρχίζει η κριτική των περασμένων διακοπών όπου αποδεικνύεται και η διαφορά στις εντυπώσεις και τις αναμνήσεις. Οι «τέλειες διακοπές» του ενός είχαν πολλά τρωτά για τον άλλο. Αλλιώς περάσαν οι μεγάλοι, άλλα ζήταγε η νεολαία.

Βέβαια τώρα με την πανδημία γίναμε πολύ πιο ολιγαρκείς. Η στέρηση μας έκανε ταπεινούς και συμβιβασμένους. «Ένα άντρα, ας είναι και ξύλινος» μουρμούριζαν οι παλιές γεροντοκόρες. «Μια παραλία, ας είναι και με βράχια» θα δεχόταν η παρέα, προκειμένου να κάνει τα μπάνια της.

Κι όμως φέτος ήταν πιο εύκολο να πλησιάσεις τα συστατικά των τέλειων διακοπών. Ήρθαν λιγότεροι τουρίστες – πιο εύκολη και πιο φθηνή η επιλογή καλού καταλύματος. Το ίδιο και με την εστίαση: περισσότερες επιλογές. Η απαγόρευση των ολονύκτιων πάρτι ήταν ευεργετική για τα αυτιά της πλειοψηφίας.

Άλλωστε οι «τέλειες διακοπές» είναι μία ουτοπία: σαν τον «τέλειο γάμο». Έχουμε κάτι τέτοια πρότυπα μέσα μας για να μας παρηγορούν και να μας βασανίζουν. Τίποτα δεν είναι τέλειο στη ζωή, κι αν κάποια στιγμή κάτι αγγίξει την τελειότητα, διαρκεί ελάχιστα.

Ένα παράδειγμα:

Κάποιο σούρουπο περπατούσαμε – ένα ζευγάρι – στην Via Appia Antiqua τον αρχαίο Ρωμαϊκό δρόμο που έφευγε από την Ρώμη ανατολικά. Στα ρείθρα του δρόμου στήλες επιμνημόσυνες, σπασμένοι ανδριάντες, πύλες ερειπωμένες. Το φως της δύσης τα χρωμάτιζε με ποικίλες αποχρώσεις της ώχρας, του κίτρινου και με σκιές του μωβ.

Ξαφνικά από το βάθος του τοπίου ξεκινάει μία αόρατη αλλά έντονη μουσική. Είναι Βιβάλντι, το ξέρω το κοντσέρτο  από το Estro Armonico. Χρωματίζει αλλιώς τα ερείπια που μας περιβάλλουν. Είναι μία στιγμή μαγική, έρχονται δάκρυα στα μάτια. Όπως όλα τα θαύματα δεν κρατάει πολύ. Χαμηλώνει, σβήνει και χάνεται.

Ναι, από όλες τις διακοπές στη Ρώμη επέζησε μόνο αυτή η στιγμή. Άλλωστε την πόλη την είχαμε επισκεφθεί πολλές φορές, έχει την δική της μαγεία αλλά είναι του Respighi, όχι του Vivaldi.

Στη δική μου ζωή οι «τέλειες διακοπές» σημαίναν ταξίδι. (Χωρίς να εξυπακούεται πως αυτό ήταν πάντα τέλειο – ούτε καν συχνά). Και τέχνη: κυρίως ζωγραφική ή μουσική. Όμορφες οι παραλίες της Ελλάδας, τις έζησα εντατικά στην εφηβεία μου, αλλά στον ανοιχτό κόσμο με περίμεναν ο Ρέμπραντ και ο Βαν Γκογκ, ο Μπαχ και ο Σούμπερτ. Οι κήποι των Βερσαλλιών στο Παρίσι και του  Generalife στη Γρανάδα. Ο απέραντος, υπέροχος «Αγγλικός Κήπος» στο Μόναχο, όπου έζησα έξη χρόνια.

Καμμιά φορά αρκούσε ένα ακόρντο να δώσει νόημα σε ένα ταξίδι. Περπατώντας στα σοκάκια της τσιγγάνικης γειτονιάς στην Γρανάδα, (Albaicin) από ένα μισάνοιχτο παντζούρι άκουσα μία μπάσα συγχορδία κιθάρας, καθαρό canto hondo (άσμα βαθύ) και καθηλώθηκα.

Η μαγεία.

Μιλώντας για διακοπές και ταξίδια, ο καθένας αναφέρεται στα δικά του. Το ίδιο έκανα κι εγώ. Ελπίζω η περιήγηση να ήταν ενδιαφέρουσα – μπορεί και να σας έδωσε ιδέες…

Υ. Γ. Γράφοντας στο περασμένο φύλλο για τα «εμπρηστικά» πεύκα, που λείπουν από την Κέρκυρα, πρόσθεσα και τα άλλα Επτάνησα – ξεχνώντας πόσο γεμάτο από πεύκα είναι το ορεινό εσωτερικό της Λευκάδας… Συγγνώμη!

Σάββατο, Αυγούστου 14, 2021

Κατά πεύκου – λίβελλος και έκκληση!

Από παιδί δεν συμπαθούσα τα πεύκα. Δεν ήξερα γιατί. Τώρα ξέρω.

Όταν έβλεπα πεύκο, δίπλα σε ψηλά λεβέντικα δέντρα – βελανιδιές, οξιές, πλατάνια, μου έμοιαζε σαν καμπούρης Καραγκιόζης, έτσι όπως έσκυβε και διπλωνότανε προς την μεριά που φυσούσε ο άνεμος. Ήταν και άσκημο – εννοούσα πως δεν είχε σχήμα. Τα άλλα δέντρα ήταν σφαιρικά και φουντωτά, ή ψηλόκορμα και ίσια – σαν τα κυπαρίσσια. Το πεύκο απλώς έγερνε, όπου το πρόσταζε ο αφέντης του ο αγέρας.

Έπειτα ήταν εκείνο το απαίσιο ρετσίνι που κολλούσε στα χέρια σου κάθε φορά που πήγαινες να πιαστείς από το κλαδί του. Όταν αγόρασα το πρώτο μου αυτοκίνητο έψαχνα να βρω μέρος να το παρκάρω αποφεύγοντας τα πεύκα. (Όταν στάξει στο αμάξωμα το ρετσίνι, χρειάζεσαι ώρα και πολύ οινόπνευμα για να το βγάλεις). Τότε έκανα την διαπίστωση πως στο ταπεινό προάστιο όπου έμενα, υπήρχαν μονάχα πεύκα. Για τα οποία οι κάτοικοι ήταν υπερήφανοι. (Κάποια στιγμή θα τα βλαστημούσαν…).

Έτσι κάποτε, σε ένα βιβλίο μου με πεζά κείμενα, γράφοντας έναν ύμνο στα Επτάνησα, είχα γράψει τα εξής:

«Α! Κέρκυρα-Κέρκυρα, που δεν γνώρισες την τυραννία του Τούρκου και την κακομοιριά του πεύκου. (Το δέντρο ραγιάς, άμορφο και άσκημο). Που μαζί με τ’ αδέρφια σου νησιά, σώζετε το όνομα της ποίησης και της μουσικής στην Ελλάδα».

Το βιβλίο αυτό κυκλοφόρησε το 1981. Για να δείτε πόσο μακριά πάει η αντιπάθειά μου για το πεύκο.  Και είναι αλήθεια πως δεν θυμάμαι να είδα πεύκα ούτε στην Κέρκυρα ούτε στα άλλα Επτάνησα. (Εκτός από τα Κύθηρα – αλλά αυτή είναι μία άλλη ιστορία).

Αν ανοίξετε ένα εγχειρίδιο βοτανικής η μία εγκυκλοπαίδεια θα διαβάσετε τα εξής για το πεύκο: «Το κοινό πεύκο (επιστ. Χαλέπιος πεύκη - Pinus halepensis), γνωστό με την ονομασία Χαλέπιος Πεύκη. Βρίσκεται στη Στερεά Ελλάδα, Εύβοια, στα Νησιά του Αιγαίου, στη Χαλκιδική, και στα Ιόνια νησιά (;) σχηματίζοντας δάση. Αναπτύσσεται σε χαμηλό υψόμετρο, μέχρι 1000 μέτρα. Προτιμά τις ξερές και ζεστές περιοχές και τα ασβεστολιθικά εδάφη που δεν συγκρατούν υγρασία. Από το δέντρο αυτό συλλέγεται το ρετσίνι , που προστίθεται στο κρασί για τη δημιουργία της γνωστής ρετσίνας. Το ξύλο του είναι μέτριας ποιότητας. Ο βλαστός του χρησιμοποιείται στη βυρσοδεψία».

Αυτά από την δική μας εγκυκλοπαίδεια, την Βικιπαίδεια. Αυτό που δεν αναφέρει η εγκυκλοπαίδεια είναι ότι το πεύκο είναι ο ΕΜΠΡΗΣΤΉΣ της Μεσογείου. Ανάβει με το τίποτα, εξαπολύει τις φλεγόμενες κουκουνάρες του σαν χειροβομβίδες σε απόσταση δεκάδων μέτρων, αναζωπυρώνεται πανεύκολα και αποτελεί το κύριο υλικό για όλες τις πυρκαγιές των Μεσογειακών χωρών και ιδιαίτερα της δικής μας.

Πριν από λίγο καιρό έτυχα να βρεθώ μπροστά σε μία αναδάσωση στην Πεντέλη. Ρώτησα και μου είπαν ότι πρόκειται για αναδάσωση ενός πευκοδάσους. «Με τι θα αντικαταστήσετε τα καμένα;» ρώτησα. «Φυσικά με νέα, μικρά πεύκα» μου απάντησαν. «Μα προς Θεού» αντέδρασα, «ετοιμάζετε την επόμενη πυρκαγιά;»

Επισήμως κάνω έκκληση στις αρμόδιες αρχές: «ΑΠΑΓΟΡΕΨΤΕ ΤΟ ΠΕΥΚΟ! Εξαφανίστε το από την Ελλάδα». Ρωτήστε τους ειδικούς. Τα περισσότερα δέντρα που καίγονται σε αυτή τη χώρα είναι πεύκα! Καταργήστε τα! Τι θα μας λείψει; Η ρετσίνα; Οι περισσότεροι ξένοι που την δοκιμάζουν – την φτύνουν! Έχουμε πολύ καλύτερα κρασιά σε όλες τις κατηγορίες.  Η ρετσίνα ήταν μία λύση ανάγκης όταν δεν είχαμε τα μέσα να συντηρήσουμε τα κρασιά. Και το μέλι που παράγεται από τα πεύκα είναι χαμηλής ποιότητας.

Το μόνο που θα μας λείψει, αν φύγουν τα πεύκα, είναι οι πυρκαγιές. Και μετά τις τελευταίες εμπειρίες, νομίζω πως δεν θα τις νοσταλγήσουμε καθόλου.

Ύστερα από τις φωτιές έρχεται η ώρα της αναδάσωσης. Προς Θεού – όχι πεύκα! Ξέρω, φυτρώνουν εύκολα και γρήγορα. Αλλά πώς καίγονται!

Κυριακή, Αυγούστου 08, 2021

Οι δύο Ελλάδες

(Το κείμενο αυτό γράφτηκε πριν τις φωτιές. Είναι το πρόβλημα των εφημερίδων της Κυριακής. Αν είχα γράψει αργότερα θα έγραφα άλλα. Ίσως όμως τα είχα ήδη γράψει - προφητικά - στο περασμένο...)

Εκτός από τους πολιτικούς και άλλους διχασμούς (στους οποίους διαπρέπουμε) αναδύεται τώρα στην χώρα μας ένα βαθύτατο χάσμα που χωρίζει την Ελλάδα του Αύριο από την Ελλάδα του Χθες.

Όταν το 1999 έγραφα το βιβλίο «Ψηφιακή Ζωή» εξερευνούσα μία υποθετική χώρα και μία κατάσταση που σήμερα πάει ήδη να γίνει πραγματικότητα. Κάποιος σχολιαστής έγραψε: «Ο νέος Ιούλιος Βερν» και είχε δίκιο. Τι έκανε ο Ιούλιος Βερν; Έπαιρνε τα σχέδια των ευφάνταστων εφευρετών της εποχής του και τα προεξέτεινε στο μέλλον. Κάποιος είχε φτιάξει ένα από τα πρώτα υποβρύχια. Ο Βερν πήρε την πρωτόγονη εφεύρεση, την τελειοποίησε και την πλούτισε με την φαντασία του, μέχρι που έφθασε στον «Ναυτίλο».

Το 1994 και 95 έγραφα άρθρα όπου προέβλεπα πως θα εργαζόμαστε από το σπίτι μας. Ήταν αυτονόητο ότι κάποια στιγμή το Ιντερνετ – τότε στα πρώτα του βήματα θα έκανε δυνατή την εργασία – και την συνεργασία – από απόσταση.

Περιττό να πω ότι το βιβλίο αυτό υπήρξε η πρώτη (και μεγαλύτερη) αποτυχία μου. Οι βιβλιοπώλες μου έλεγαν: «Μα ποιος ενδιαφέρεται τώρα γι αυτά τα πράγματα;»

Αργότερα, το 2013, έγραψα (κατά παραγγελία του εκδότη μου) κάτι ανάλογο. «Μιλώντας με ένα αγανακτισμένο νέο για επαναστάσεις». Κι εκεί μίλησα για την τεχνολογία – πως θα έφερνε τις μεγαλύτερες ανατροπές στο μέλλον, που θα έλυναν και πολλά κοινωνικά προβλήματα. Άλλο ένα, μάλλον αποτυχημένο, βιβλίο.

Τελικά χρειάστηκε να εμφανιστούν ο κορωνοϊός και ο Πιερρακάκης για να αλλάξει τουλάχιστον η μισή Ελλάδα.

Η Ελλάδα που άλλαξε δεν πηγαίνει πια στα ΚΕΠ – βγάζει τις υπεύθυνες δηλώσεις, εξουσιοδοτήσεις, πιστοποιητικά, μέσα από τον υπολογιστή της, με την βοήθεια της τραπεζικής της διασύνδεσης. Αν δεν μπορεί να πάει στο γιατρό της, του ζητάει μία άυλη συνταγή, που εμφανίζεται στο κινητό και την υλοποιεί ο φαρμακοποιός.

Στην νέα Ελλάδα, Έλληνας φίλος κάτοικος Αγγλίας έρχεται εδώ αρχές Ιουνίου. Έχει κάνει την πρώτη δόση του εμβολίου Pfizer. Εκεί του είπαν πως πρέπει να κάνει την δεύτερη στα μέσα Αυγούστου (όταν θα βρίσκεται ακόμα εδώ). Κάνουμε ερώτημα στο Emvolio.gov.gr και σε λιγότερο από 24 ώρες λύνεται το θέμα του. Το ΚΕΠ του κλείνει ραντεβού για το δεύτερο εμβόλιο μέσα σε τρεις εβδομάδες.

Η παλιά Ελλάδα: Γιατρός συντάσσει πιστοποιητικό θανάτου και, μαζί με ηλεκτρονική υπεύθυνη δήλωση, το δίνει στον γιο του νεκρού. Το ληξιαρχείο δεν δέχεται την ηλεκτρονική υπεύθυνη δήλωση και υποχρεώνει τον γιατρό (σε συνθήκες καύσωνα) να πάει σε αστυνομικό τμήμα για να πάρει βεβαίωση γνησιότητας υπογραφής.

Και πάλι η παλιά Ελλάδα: Αν είστε ιδιοκτήτης μικρού σκάφους (ιστιοπλοϊκού 11 μέτρων) και χρειάζεστε απλώς μία φορολογική ενημερότητα, θα περιμένετε τουλάχιστον ένα μήνα για να την πάρετε από την εφορία πλοίων.

Εντάξει, καταλαβαίνω πως μέχρι να αντικατασταθούν τα βαριά κιτάπια της γραφειοκρατίας από μία σύντομη σύνδεση και πληκτρολόγηση, θα χρειαστεί χρόνος.

Αλλά χρόνος δεν υπάρχει. Γιορτάζουμε (μαζί με τα 200) και τα 40 χρόνια σύνδεσης με την (τότε) ΕΟΚ. Αυτό που δεν ξέρουμε είναι ότι μέσα στα 40 αυτά χρόνια μας έχουν ξεπεράσει τα περισσότερα από τα νέα μέλη της Ε. Ε. Το 1981 είμασταν σε καλύτερη οικονομική, παραγωγική και κοινωνική κατάσταση από τα άλλα υποψήφια μέλη. Τώρα σε όλες τις στατιστικές είμαστε ο τελευταίος τροχός της αμάξης.

Κι όμως πολλοί αντιδρούν και κωλυσιεργούν. Και δεν ξέρω γιατί, αλλά έχω την διαίσθηση πως, πολλοί από αυτούς που αμύνονται κατά της ψηφιακής επανάστασης, πρέπει – κατά πλειοψηφία – να ανήκουν στο …αντιεμβολιαστικό κίνημα.

Κυριακή, Αυγούστου 01, 2021

29 Ιουλίου: Ημέρα Υπέρβασης της Γης 2021

Είχα στην Γερμανία έναν συμφοιτητή, Έλληνα, που ζούσε στο... μέλλον. Ο πατέρας του, απόστρατος στρατηγός, είχε καταθέσει το συνολικό ποσό που θα χρειαζόταν ο γιός του για τις σπουδές του σε μία Γερμανική Τράπεζα. Ο γιός είχε την δυνατότητα να «σηκώνει» όποτε ήθελε, όσα χρήματα ήθελε.

Στην αρχή ο γιός ήταν συντηρητικός. Τραβούσε όσα χρήματα είχε συμφωνήσει με τον πατέρα για το μηνιαίο του εισόδημα. Έλα όμως που η ζωή στο Μόναχο είχε πολλούς πειρασμούς και ο φίλος μας πολλά ενδιαφέροντα… (Τελικά μάλιστα άλλαξε εντελώς τις σπουδές του – και αντί τις θετικές επιστήμες που είχε αρχικά επιλέξει, σπούδασε …ψυχιατρική).

Έτσι λοιπόν άρχισε να τραβάει χρήματα κατά τις ανάγκες – ή, μάλλον, το κέφι του. Και ενώ ζούσαμε (ας πούμε) τον Νοέμβριο του 1955 αυτός κατανάλωνε τα χρήματα που προορίζονταν για τον Αύγουστο του 57.

Προχθές πληροφορήθηκα ότι το ίδιο κάνει και ο πλανήτης μας. Στις 29 Ιουλίου 2021 έζησε την «Ημέρα Υπέρβασης της Γης». Δηλαδή το τέλος του 2021 – την εξάντληση των εφοδίων (ενέργειας, τροφίμων, αποθεμάτων) που θα έπρεπε να μας έφταναν μέχρι το τέλος του χρόνου. Τώρα δανειζόμαστε από το μέλλον – το οποίο, όπως τα χρήματα του στρατηγού, δεν είναι ανεξάντλητο…

Κάθε χρόνο αυτή η «Ημέρα Υπέρβασης της Γης» προχωράει …ανάποδα. Η Ελλάδα βρίσκεται σε οικολογικό έλλειμμα από το 1960. Με βάση τα κατά κεφαλήν δεδομένα για το 2017 (το τελευταίο έτος για το οποίο έχουμε πλήρη στοιχεία) το συνολικό αποτύπωμα είναι 4.1 «παγκόσμια εκτάρια» ενώ η βιο-ικανότητα είναι 1,4. Το αποτύπωμα άνθρακα του μέσου Έλληνα απαιτεί 2,5 «παγκόσμια εκτάρια» και η παραγωγή τροφής 1,3.

Αντιγράφω από την ιστοσελίδα Vegan Times – που γράφεται και αναρτάται στα Ελληνικά. Εκεί υπάρχουν αναλυτικές πληροφορίες για όλα τα θέματα που αφορούν την επιβίωση του ανθρώπου, συμφώνα με τις μελέτες των ειδικών. Είναι χαρακτηριστικό που όλοι μιλάμε για το παγκόσμιο οικολογικό πρόβλημα χωρίς να ξέρουμε για ποιο ακριβώς πράγμα μιλάμε. Άλλοι νομίζουν ότι αφορά μόνον την ποιότητα της ατμόσφαιρας, άλλοι το πρόβλημα της ενέργειας. Και εγώ μία τελείως θολή εικόνα είχα, μέχρι που μία καλή φίλη με έβγαλε από την τερατώδη μου άγνοια.

Η καλή φίλη είναι βίγκαν (αγγλιστί: vegan) που σημαίνει αποκλειστικά χορτοφάγος. (Αυτοί που δεν τρώνε κρέας, αλλά καταναλώνουν αυγά, γάλα, τυρί, μέλι και άλλα ζωικά προϊόντα είναι vegetarian – όχι vegan). Εγώ νόμιζα πως είναι μία στάση που ξεκινάει από σεβασμό στα ζώα, πράγμα που συμμεριζόμουνα έχοντας σχεδόν καταργήσει το κρέας από την διατροφή μου. Προσπαθούσα δηλαδή να γίνω vegetarian – και το είχα σχεδόν κατορθώσει.

Ε, λοιπόν τώρα πληροφορήθηκα πως πέρα από τον σεβασμό στα ζώα, ο «βιγκανισμός» είναι μία ανάγκη για την επιβίωση της γης. Η παραγωγή τροφίμων και η απορρόφηση των αερίων θερμοκηπίου αποτελούν τους δύο μεγάλους παράγοντες για το πρόβλημα του περιβάλλοντος (πάνω από 40% ο καθένας). Εξ ου και δημιουργήθηκε και το κίνημα των locavores (εντόπιων καταναλωτών) που δεν χρειάζονται τις μεταφορές τροφίμων οι οποίες επιβαρύνουν την ατμόσφαιρα. Τρώνε ντόπια. Φυτοφάγος ή ντοπιοποφάγος; Το τέλειο: και τα δύο!

Αντιγράφω από τους Vegan Times:

«Το 2021 η βιο-ικανότητα που αντιστοιχεί σε κάθε άνθρωπο είναι 1,5 παγκόσμιο εκτάριο. Όμως ο μέσος άνθρωπος του πλανήτη ζει με τρόπο που απαιτεί 2,7 εκτάρια γης, με το 60% αυτής της έκτασης να είναι απαραίτητη για να απορροφήσει τις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου.

Σε όρους πλανητών η ανθρωπότητα χρειάζεται 1,7 πλανήτες για να επιβιώσει. Όμως έχουμε μόνον έναν».

Σκεφτείτε το την επόμενη φορά που θα βρεθείτε μπροστά σε μία μπριζόλα. Το περιοδικό συνεχίζει:

«Αν όλοι οι άνθρωποι της γης ζούσαν όπως ο μέσος Έλληνας, τότε θα χρειαζόμασταν 2,9 πλανήτες».

Δανειζόμαστε από το μέλλον. Το oποίο θα έχει λιγότερα δάση, λιγότερα ψάρια στις θάλασσες, περισσότερη ρύπανση. Ως πότε;

Κυριακή, Ιουλίου 25, 2021

Τι ΔΕΝ είπα εχθές στην ΠτΔ

Η πρόσκληση για την δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο (στις 24 Ιουλίου, «με την ευκαιρία της 47ης επετείου της αποκατάστασης της Δημοκρατίας») ήρθε στην ώρα της. Έχω την πρόθεση να πάω.

Όμως ξέρω καλά ότι το μόνο που θα μπορώ να ελπίζω μέσα στο πλήθος των προσκεκλημένων είναι ένα νεύμα και ένα χαμόγελο. Σπουδαίο και αυτό μια και προέρχεται από ένα πρόσωπο που εκτιμώ βαθύτατα. Αλλά οι συνθήκες της δεξίωσης δεν προσφέρονται για τίποτα περισσότερο.

Γι αυτό γράφω αυτό το κείμενο τέσσερεις μέρες πριν την δεξίωση ώστε να μπορέσει να δημοσιευθεί στο «Βήμα» μία μέρα μετά.

Αγαπητή κυρία Πρόεδρε

Το γεγονός ότι στην υψηλότερη θέση της κρατικής ιεραρχίας εδρεύει μία γυναίκα της δικής σας ποιότητας και εμβέλειας, με γεμίζει ευτυχία και υπερηφάνεια.

Ελπίζω πως το γεγονός αυτό σημαίνει πως η χώρα μας επιτέλους εισήλθε στον αστερισμό της γυναίκας.

Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, έχω από χρόνια την πεποίθηση πως τελικά οι γυναίκες θα σώσουν τον κόσμο.

Η υφήλιος δεν χρειάζεται περισσότερους, πολέμαρχους, ηγέτες, κατακτητές, δυναμικούς αρχηγούς, διπλωμάτες και χειριστές ανθρώπων.

Ο κόσμος θα σωθεί μόνο με ευφυΐα, ευαισθησία και τρυφερότητα. Αυτές είναι οι αξίες που μας λείπουν  Και αυτές τις εκπροσωπεί, σχεδόν αποκλειστικά, το φύλο σας.

Ήδη αυτή τη στιγμή, στις πιο προηγμένες δημοκρατίες, στη  Βόρεια Ευρώπη. κυβερνούν γυναίκες. Ήδη επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπάρχει μία γυναίκα – όπως και στην Ευρωπαϊκή Τράπεζα, την Αμερικάνικη FED και άλλους θεσμούς.

Οι άνδρες μέχρις σήμερα είχαν επιβάλει την κυριαρχία τους, αλλά εκτός από ελάχιστους, οι επιδόσεις τους ήταν σε κατακτήσεις και δυναμική επιβολή.

Όμως η ανθρωπότητα, χάρη στην επιστήμη και την τεχνολογία, δεν χρειάζεται πια τόσο την ισχύ (αυτή θα την παρέχουν πλουσιοπάροχα τα ρομπότ της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης) όσο την ευτυχία. Κι αυτή δεν κατακτάται, ούτε αγοράζεται. (Όσους πάμπλουτους γνώρισα, δεν τους ζήλεψα…).

Ας μην παρεξηγηθώ. Δεν αποσκοπώ στον πόλεμο, ούτε καν τον ανταγωνισμό ανδρών και γυναικών – αλλά στην συνεργασία τους. Σε βάση ισότιμη, με τις δυνατότητες και τις ιδιότητες, που χαρίζει η φύση στον καθένα.

Η παρουσία γυναικών στα ανώτατα αξιώματα μιας πολιτείας είναι εγγύηση ανθρωπιάς και ευτυχίας. (Φτάνει οι γυναίκες να μην πέσουν στην παγίδα, ανταγωνιζόμενες τους άνδρες με τα ίδια μέσα).

Η βία απέναντι στις γυναίκες είναι ένα μεταβατικό στάδιο – μέχρι οι άνδρες να τις αποδεχθούν σαν ισότιμες.

Αγαπητή Κυρία Πρόεδρε μας έχετε ήδη δώσει δείγματα ευαισθησίας και ενσυναίσθησης. (Που όταν υπάρξει ανάγκη, τυλίγεται σε μία σιδηρά πυγμή).

Συνεχίστε στον δρόμο που έχετε ανοίξει. Δώστε στις Ελληνίδες ένα πρότυπο ποιοτικής διακυβέρνησης και ανθρωπιάς. Θα έχετε επιτελέσει θεάρεστο έργο.

Δώστε και σε εμάς τους άνδρες να καταλάβουμε πως εκτός από ερωτικοί σύντροφοι, νοικοκυρές, μητέρες και σύμβουλοι (σκέπτομαι εδώ την σοφή Michelle Obama),  έχετε να προσφέρετε στην κοινωνία πράγματα που απουσιάζουν – και είναι απαραίτητα για την επιβίωσή της.

Ο κόσμος θα σωθεί όταν η ευαισθησία, η καλοσύνη και η τρυφερότητα, ισορροπήσουν με την ισχύ, την γνώση και την δεξιότητα.

Κυριακή, Ιουλίου 18, 2021

Κρατώντας ένα χέρι…

Ξαφνικά, στον νέο δρόμο που πηγαίνει από τον Άγιο Νικόλαο στο Ηράκλειο, μπροστά μας ένα περίεργο συνονθύλευμα σταματημένων αυτοκινήτων – ένα μες τη μέση του οδοστρώματος, στραβά τοποθετημένο. Από την απέναντι όχθη μία αναποδογυρισμένη «γουρούνα» και δύο σταματημένες. Μέσα στο χαντάκι ένας νέος και δίπλα του μία κοπέλα καθιστή να του κρατάει το χέρι. Από μακριά ακουγόταν σειρήνα νοσοκομειακού.

«Σκοτώστρες γουρούνες!» μουρμούρισε ο ντόπιος συνοδηγός μου.

«Μα νόμιζα πώς είχαν απαγορευθεί;» απάντησα. «Πριν από μήνες διάβασα πως απαγορεύονται οι τετράτροχες μοτοσυκλέτες μέχρι 125 κ. ε.»

«Και βέβαια έχουν απαγορευθεί!» είπε. «Θες να πάμε να νοικιάσουμε μία;»

Το βράδυ έμαθα τι απέγινε ο νεαρός στο χαντάκι. Πέθανε. Αργότερα, την άλλη μέρα, διάβασα για ένα θανατηφόρο ατύχημα με «γουρούνα» στην Σαντορίνη και την πρόθεση των τοπικών αρχών να τις απαγορεύσουν. Ήμουν νιός και γέρασα…

Αλλά η σκηνή με την κοπέλα να κρατάει το χέρι του τραυματία μου θύμισε μια ανάλογη εικόνα που έχει αποθανατιστεί σε φωτογραφία πλανόδιου μάλλον φωτογράφου και επικολληθεί στο οικογενειακό λεύκωμα. Πρέπει να είναι κοντά στην Ομόνοια, πριν πάρα πολλά χρόνια. Πλήθος. Ο πατέρας μου πρωταγωνιστεί. Βιάζεται και με τραβάει, σχεδόν με σέρνει από το χέρι. Τεράστιος ο πατέρας, πάνω από 1,80, κουρελάκι εγώ 4-5 χρόνων, έχω γαντζωθεί στο χέρι που με τραβάει . Κάθε φορά που την ξανάβλεπα αργότερα, ένιωθα τον ίδιο πανικό: πως θα έχανα το χέρι και θα βυθιζόμουνα μέσα στο απέραντο πλήθος που μας τριγύριζε.

Από τότε έχουν περάσει πολλές δεκαετίες, έχω κρατηθεί από πολλά χέρια, έχω κρατήσει κι εγώ αρκετά. Πάντα το σφίξιμο ενός αγαπημένου χεριού είχε μία ηρεμιστική και επιβεβαιωτική δύναμη. Έπαιρνα ή έδινα σιγουριά. Κι αν κάτι με πόνεσε από τις πρώτες μέρες της πανδημίας, ήταν η απαγόρευση των επαφών.

Κι αν κάτι με πανικόβαλε τότε, ήταν ο μοναχικός θάνατος στις ΜΕΘ. Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλη τη γη πέθαναν μόνοι, χωρίς έναν δικό τους να τους κρατάει το χέρι. Και με έναν αποτρόπαιο θάνατο – ουσιαστικής ασφυξίας.

Το ότι θα πεθάνουμε είναι το μόνο σίγουρο που ξέρουμε για το μέλλον. Υπάρχουν βέβαια επιστήμονες που εργάζονται σκληρά για να καταργήσουν τον θάνατο. Δεν αποκλείεται βέβαια να γίνει κάποτε και αυτό – θα είναι μία εις άπειρον προέκταση του επιτεύγματος που ήδη έχουν πετύχει: να πολλαπλασιάσουν την διάρκεια της ζωής, έτσι που ο μέσος όρος στις εξελιγμένες κοινωνίες να έχει σχεδόν τριπλασιαστεί μέσα σε έναν αιώνα.

Αλλά εκεί έχουν ένα μεγάλο αντίπαλο: την ανθρώπινη βλακεία και εμπάθεια. Πόσο θα μειωθεί ο μέσος όρος ζωής των γυναικών, όταν οι Ταλιμπάν επικρατήσουν στο Αφγανιστάν; (Ο φανατισμός είναι η ύψιστη μορφή της ηλιθιότητας!).

Έχει γεμίσει το Διαδίκτυο από προκηρύξεις ανθρώπων που αγωνίζονται εναντίον των εμβολίων. Τι διεκδικούν; Την δυνατότητα να κολλάνε τους άλλους; Το δικαίωμα να πεθάνουν μόνοι, ένα φρικτό θάνατο; Οι προκηρύξεις αυτές είναι σκέτα μανιφέστα παράνοιας – άξια να φιλοξενηθούν σε ψυχιατρικά εγχειρίδια. Τα εμβόλια έχουν σώσει την ανθρωπότητα από τις χειρότερες πανδημίες. Σε αυτά οφείλουμε την τωρινή μακροζωία μας. Κι όμως μερικοί πιστεύουν ότι οδηγούν στην Απαρτχάιντ – την πιο σκοτεινή περίοδο της ανθρωπότητας.

Οι άνθρωποι επιμένουν στην στενοκεφαλιά και την υπεράσπιση της βλακείας. Διότι μόνο η απύθμενη βλακεία δικαιολογεί  την στάση τους. Είναι πιο ισχυρή κι από τον φόβο του θανάτου. 

Ούτε τους νοιάζει αν, όταν θα πεθαίνουν, θα υπάρξει κάποιος που θα τους κρατάει το χέρι… 

Κυριακή, Ιουνίου 27, 2021

Το μέλλον των Αρχαίων Ελληνικών

Κρίμα που οι φοιτητές του Πρίνσετον θα πάψουν να μαθαίνουν αρχαία Ελληνικά – διότι αυτοί τα μαθαίνανε σωστά. Αν επικρατήσει η μόδα αυτή και πάψουν να τα μαθαίνουν και στην Οξφόρδη ή την Σορβόννη, σε μερικά χρόνια θα ξεχαστούν τα αρχαία από όλο τον κόσμο! Ποιος θα επιμελείται πια τις κριτικές εκδόσεις των αρχαίων κειμένων από τις οποίες μελετούσαν και μελετούν οι φιλόλογοι;

Γιατί βέβαια στην χώρα των «κληρονόμων» τους, δυο αιώνες τώρα, δεν καταφέραμε να εκδώσουμε ούτε μία αξιόλογη κριτική έκδοση. Αν εξαιρέσει κανείς τις φιλότιμες προσπάθειες του Συκουτρή και του Γεωργούλη, όλες οι εκδόσεις των αρχαίων στην Ελλάδα ήταν αντιγραφές των αντίστοιχων του Teubner (Γερμανικές), της Οξφόρδης (Αγγλικές), Loeb (Αμερικάνικες) και Budé (Γαλλικές). 

Παρά την αρχαιολατρία μας, αρχαία καλά ούτε μάθαμε ούτε διδάξαμε ποτέ σε αυτή τη χώρα. Έχω ξαναγράψει εδώ για το σοκ που έπαθα όταν γράφτηκα στην φιλοσοφική σχολή, στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Οι πρωτοετείς συμφοιτητές μου, μου έστελναν ραβασάκια γραμμένα σε τέλεια αρχαία ελληνικά, καμμιά φορά δε και σε έμμετρη μορφή. Με άψογο μέτρο (ίαμβοι, τροχαίοι, ανάπαιστοι, κλπ.) που σημαίνει πως ήξεραν αρχαία μετρική (μακρές και βραχείες συλλαβές) που ούτε Έλληνες πανεπιστημιακοί φιλόλογοι δεν γνώριζαν.

Και να πεις πως είχα κάποια δικαιολογία; Από φημισμένο Ελληνικό σχολείο είχα αποφοιτήσει, από κλασικό τμήμα και με άριστα 20 στα Αρχαία. Και οι απόφοιτοι Γερμανικών κλασικών λυκείων ήξεραν καλύτερα την αρχαία γλώσσα μου, από εμένα τον Έλληνα!

Το ίδιο πρόβλημα είχα και αργότερα με αρχαιομαθείς ξένους: Ιταλούς, Ισπανούς ακόμα και Σκανδιναβούς. Τα αρχαία τους ήταν ανώτερα από τα δικά μας.

Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί στην χώρα μας δεν μαθαίνουμε αρχαία Ελληνικά. Είναι η γλωσσική συγγένεια, που αντί να διευκολύνει, δυσχεραίνει την εκμάθηση; Είναι το σύστημα και οι μέθοδοι; Αν σκεφθεί κανείς ότι στα χρόνια μου είχαμε επί έξη χρόνια ΚΑΘΕ ΜΕΡΑ μία ώρα αρχαία (ενώ με τις μισές και λιγότερες ώρες μαθαίναμε Αγγλικά ή Γαλλικά) θα απορήσει.

Είναι ένα ερώτημα που με βασανίζει χρόνια. Αλλά δεν έχω βρει την απάντηση – κι ούτε θα την βρω σε ένα άρθρο εφημερίδας. Άλλο είναι το πρόβλημα που θέλω να θέσω.

Αν η μόδα του Πρίνσετον επικρατήσει παγκόσμια, αν μία-μία οι εστίες της αρχαιογνωσίας αρχίσουν να σβήνουν (διότι από την στιγμή που δεν θα διδάσκουν πια τους φοιτητές, τι θα χρειάζονται οι καθηγητές;) δεν θα υπάρξει κίνδυνος για την γνώση και την καλλιέργεια των αρχαίων Ελληνικών; Δεν θα παρακμάσει η μελέτη τους και δεν θα υπάρξει ο φόβος για μια σταδιακή εξαφάνισή τους;

Μήπως θα πρέπει να κάνουμε κάτι; Μία Παγκόσμια Ακαδημία για την αρχαία Ελληνική γλώσσα, που να συγκεντρώσει κορυφαίους επιστήμονες από όλες τις χώρες και που να ασχολείται αποκλειστικά με την έρευνα, την μελέτη, την διδαχή και τις εκδόσεις της αρχαίας Ελληνικής; Για μία τέτοια Ακαδημία θα μπορούσαμε να βασιστούμε και σε δωρεές ατόμων ή οργανισμών που θα εκτιμούσαν την σημασία ενός τέτοιου εγχειρήματος. (Θα μπορούσαν να την ξεκινήσουν οι άνεργοι φιλόλογοι του Πρίνσετον…)

Με τον καιρό, η Ακαδημία αυτή θα αρχίσει να παράγει αποφοίτους που θα συνεχίσουν το έργο της. Όχι βέβαια σαν τον φιλόλογο που τυχαία ανακάλυψα πως μέσα στο σχολικό βιβλίο είχε και ένθετα αποκόμματα από την μεταφραστική «φυλλάδα»…

Οι Αρχαίοι Πρόγονοι έχουν κάνει πολλά για μας. Σε αυτούς βασικά οφείλουμε το γεγονός ότι γίναμε ανεξάρτητο κράτος. Μήπως ήρθε ο καιρός να ανταποδώσουμε; 

Σάββατο, Ιουνίου 19, 2021

Κάθε Κυριακή…

Που βέβαια για μένα δεν είναι Κυριακή – είναι Τρίτη ή Τετάρτη. Τα μέσα της εβδομάδας είναι η προθεσμία μου για να παραδώσω το κείμενό μου στην σύνταξη του «Βήματος».

Δημοσιεύεται κάθε Κυριακή εδώ και τριάμισι χρόνια. Ούτε διακοπές, ούτε άδειες.

Και πριν από το «Βήμα» ήταν το «Πρόταγκον» – για τρία χρόνια – η «Lifo» – για επτά χρόνια, η «Καθημερινή» και πάλι το «Βήμα» (1983-1987) και τα «Επίκαιρα» από όπου ξεκίνησε αυτός ο Μαραθώνιος το 1979. Σαράντα δύο χρόνια, συντάξιμα, αλλά χωρίς σύνταξη.

Και συνεχίζω.

Γιατί συνεχίζω;

Γιατί αυτό το εβδομαδιαίο σχόλιο είναι το καλύτερο αντίδοτο στο γήρας, στην άνοια, στην χαλάρωση του νου. Είναι η νοητική γυμναστική μου. Άλλωστε και αυτοί που ασκούνται σωματικά επαναλαμβάνουν τις ίδιες κινήσεις.

Επαναλαμβάνομαι άρα και εγώ;

Σίγουρα συμβαίνει και αυτό: επαναλαμβάνονται τα θέματα, επαναλαμβάνεται η ζωή – άρα είμαι υποχρεωμένος να ακολουθήσω. Προσπαθώ πάντως να αλλάζω οπτική γωνία – και η πραγματικότητα με βοηθάει σε αυτό. Τα ίδια πράγματα δεν είναι ποτέ ακριβώς ίδια – αλλά και εγώ δεν παραμένω ακριβώς ίδιος. Εξελίσσομαι – ή, τουλάχιστον, προσπαθώ.»

Βέβαια κάποτε θα έρθει η στιγμή που θα κουραστώ τόσο, ώστε να μην αξίζει τον κόπο να γράφω και να διαβάζομαι. Ιδιαίτερα το δεύτερο. Έχω αυστηρούς ιδιωτικούς κριτικούς που με διαβάζουν στο πρόχειρο και αρκετές φορές έχουν «κόψει» παραγράφους ή και ολόκληρα κείμενα. Από αυτούς περιμένω το «στοπ». Ξέρω ότι θα μου κοστίσει.

Τότε (σκέπτομαι) θα καταφύγω στο Διαδίκτυο, στο www.ndimou.gr – όπου έχει αποθηκευτεί το μεγαλύτερο ποσοστό της δουλειάς μου (ολόκληρα βιβλία και χιλιάδες άρθρα και επιφυλλίδες) και θα παρηγοριέμαι με την παλιά μου δουλειά.

Ή πάλι – δεν ξέρω – θα αρχίσω να διαβάζω άλλα βιβλία, σε άλλα θέματα, που περίσσεψαν από τις άπειρες αποστολές. Ή πάλι μπορεί να σταματήσω το διάβασμα και να το ρίξω στην άλλη μου αγάπη – την μουσική. Εκατοντάδες βινύλια, CD και DVD περιμένουν – ας αφήσουμε τις διαδικτυακές δισκοθήκες που με 6€ τον μήνα παίζουν τα πάντα, συνέχεια.

Φοβάμαι όμως ότι τίποτα από αυτά δεν θα γίνει γιατί, δεν θα προλάβω. Την εποχή που βγήκαν οι μεγάλες κασέτες VHS άρχισα να κάνω συλλογή κλασικών ταινιών αρχίζοντας από τον «Πολίτη Κέην» για να τις ξαναδώ «στα γεράματά μου». Και αφού γέμισα ράφια και ντουλάπια, μία μέρα δοκίμασα να δω μερικές – και τις πέταξα όλες. Είχαν μουχλιάσει. Σίγουρα τα DVD είναι πιο ανθεκτικά, αλλά μέχρι να έρθει η ώρα τους θα έχω μουχλιάσει εγώ…

Τέλος πάντων. Προς το παρόν συνεχίζω το Κυριακάτικο μπλογκ για όσο καιρό βλέπω (από τις μετρήσεις στη Google, τις αντιδράσεις και τα σχόλια στο Facebook) ότι με διαβάζετε.

Συγγνώμη για το τόσο προσωπικό κείμενο – αλλά αν δεν εκμυστηρευθώ τις σκέψεις μου στους αναγνώστες μου – σε ποιους να τις πω; 

                                           *******

ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΒΑΣΑ: Η κορυφαία μας πεζογράφος, Σώτη Τριανταφύλλου, ξεπέρασε τον εαυτό της με το νέο της μυθιστόρημα «Σικελικό Ειδύλλιο». Κανένα από τα βιβλία της, δεν με έχει συνεπάρει και συγκινήσει τόσο πολύ.

Ο συγγραφέας Δημοσθένης Κούρτοβικ παίρνοντας υλικό από την θητεία του ως κριτικού έκανε μία σύνθεση με τίτλο «Η ελιά και η φλαμουριά», αναλύοντας έργα δημοσιευμένα από το 1974 ως το 2020. Πέρα από τις πολύ ενδιαφέρουσες ερμηνείες βιβλίων και συγγραφέων, προκύπτει μία εικόνα που αποκαλύπτει πολλά για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας.

Βρήκα πολύ ενδιαφέρον το σύντομο βιβλίο «Καθημερινή Φιλοσοφία» του νέου φιλοσόφου Αλέξη Παπαδόπουλου (υπότιτλος 5 Μαθήματα από την εποχή μας). Ζωντανή φιλοσοφική σκέψη που ερμηνεύει αλλά και φωτίζει την καθημερινότητα.

Τέλος ένα περίεργο βιβλίου όπου ο γνωστός επιστήμων αλλά και στοχαστής Θεοδόσης Π. Τάσιος παλεύει με την αινιγματική προσωπικότητα του Νίκου Καζαντζάκη. «Νίκος Καζαντζάκης – η ανθρωπογεωγραφία ενός τραγικού διανοούμενου».

(Τα δύο πρώτα εκδόσεις «Πατάκης» το τρίτο «Παπαδόπουλος» και το τελευταίο «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης»).

Κυριακή, Ιουνίου 13, 2021

3.816 – 763 (φόρος) = 3053 €. Τον χρόνο!

Η ταυτότητά μου γράφει πως είμαι συγγραφέας. Κάνω αυτή τη δουλειά  εδώ και πολλά χρόνια. Από το 1970 έχουν εκδοθεί 52 τίτλοι βιβλίων μου που έχουν πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα και έχουν μεταφρασθεί σε δέκα γλώσσες. Όλα – εκτός από ένα – έχουν ανατυπωθεί πολλές φορές. ‘Ένα – «Η Δυστυχία του να είσαι Έλληνας», βρίσκεται στην 40η ανατύπωση.

Τα τελευταία χρόνια έχει λιγοστέψει η κίνηση των βιβλίων μου (πού οι χρονιές, όταν κάθε ανατύπωση ήταν 5000 αντίτυπα!). Δεν είμαι πια «ευπώλητος».

Αλλά όχι και αζήτητος. Αλλιώς ο εκδότης μου δεν θα είχε ανατυπώσει πρόσφατα (2020) τέσσερα βιβλία μου: Το «Μικρό εγχειρίδιο ορθολογισμού» (7η έκδοση), «Σκέψεις για την Αναγκαιότητα της Αγάπης» (9η έκδοση), «Το Βιβλίο των Γάτων» (7η έκδοση), και το «Ειρωνικό Νεοελληνικό Λεξικό» (12η έκδοση). Που σημαίνει πως τα βιβλία αυτά είχαν εξαντληθεί.

Το ποσό που αναγράφεται στον τίτλο του κειμένου είναι το καθαρό μου έσοδο από την πώληση όλων των βιβλίων μου (παλαιών και νέων) το οικονομικό έτος 2020.

Ισοδυναμεί με 254 € τον μήνα. Περίπου το ένα τρίτον του κατώτατου μισθού.

Λες και είχα προαισθανθεί ότι κάποτε θα βρεθώ αντιμέτωπος με το μηνιάτικο των 250€, ξόδεψα τη μισή μου ζωή να μαζεύω χρήματα. Δύο επικερδείς δεκαετίες στην διαφήμιση και πώληση της εταιρίας, άλλες τέσσερεις δεκαετίες στην επιφυλλιδογραφία. Τα πρώτα μου βιβλία ήταν πολύ κερδοφόρα. Έτσι  εξοικονόμησα τα χρήματα που καλύπτουν τα σημερινά μας έξοδα.

Γιατί όμως ένας (με όλα τα κριτήρια) εμπορικά επιτυχημένος συγγραφέας, φτάνει σε αυτό το σημείο; (Ο φοροτεχνικός μου δεν πίστευε τα μάτια του!).

Ο λόγος που γράφω και δημοσιεύω αυτό το κείμενο δεν είναι για να εκφράσω κάποιο προσωπικό παράπονο. Είναι για να διεκτραγωδήσω την οικονομική κατάσταση των Ελλήνων συγγραφέων οι οποίοι – εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις – κυριολεκτικά πένονται.

Χειρότεροι οι ποιητές: Στην χώρα των ποιητικών Νόμπελ, όχι μόνο δεν εισπράττουν, αλλά πληρώνουν από την τσέπη τους τα έξοδα της έκδοσης. Αλλά και οι πεζογράφοι (με εξαίρεση μερικές κυρίες της «ροζ» σχολής) δεν κερδίζουν καν τα προς το ζην. Σχεδόν όλοι ασκούν και άλλο (κύριο) επάγγελμα. Οι δοκιμιογράφοι έχουν φτάσει να πλησιάζουν τους ποιητές.

Έχω συναδέλφους στο εξωτερικό που έχουν αποκτήσει περιουσίες αποκλειστικά από την σοβαρή συγγραφική τους δραστηριότητα. Εμείς, γιατί;

Ας αραδιάσω μερικούς λόγους.

Η χώρα – και η γλώσσα μας – είναι  μικρή. Ένδοξη, αλλά μικρή. Όπως και τα περισσότερα βιβλιοπωλεία μας. Ένα νέο βιβλίο έχει ελάχιστη ζωή στον πάγκο και στην βιτρίνα. Περιμένουν άλλες χιλιάδες να πάρουν σειρά. Αν δεν γίνει μπεστ-σέλερ, σε δύο εβδομάδες έχει πάει στο ράφι και μετά στην λησμονιά.

Επιπλέον οι Έλληνες δεν διαβάζουν. Οι σχετικές στατιστικές είναι θλιβερές. Οι μισοί (λένε ότι) διαβάζουν ένα βιβλίο το χρόνο. Μόνο το 7% διαβάζει μέχρι 10. Η συνήθεια της ανάγνωσης πρέπει να καλλιεργείται στα παιδιά από τα πρώτα τους χρόνια. Αντίθετα εδώ, στο τέλος της χρονιάς, πετάμε (ή καίμε) και τα σχολικά βιβλία.

Οι τιμές των βιβλίων είναι χαμηλές. Πολλοί εκδότες, με αφορμή την πανδημία, ζήτησαν από τους συγγραφείς να μειώσουν το ποσοστό των πνευματικών τους δικαιωμάτων. Από 15% επί της λιανικής  τιμής, κατέβηκαν στο 12 – ακόμα και στο 10. Έτσι, από την μέση τιμή ενός βιβλίου που είναι γύρω στα 15€, ο συγγραφέας παίρνει 1,5. Πόσα αντίτυπα πρέπει να πουλήσει για να πιάσει έστω τον βασικό μισθό; 5.200. Πόσα βιβλία πουλάνε πάνω από 5000 αντίτυπα ΚΑΘΕ ΧΡΟΝΟ; (Γιατί ο συγγραφέας γράφει ένα βιβλίο κάθε τρία με τέσσερα χρόνια – λένε οι στατιστικές). Ελάχιστα. Και μην ξεχνάμε: όταν αναφερόμαστε σε βασικό μισθό, μιλάμε για μισθό πείνας. Ποια οικογένεια μπορεί να ζήσει με 650€ το μήνα;

Οι συνάδελφοί μας στο εξωτερικό έχουν σημαντικά έσοδα από κρατικές επιχορηγήσεις και ΜΜΕ. Κάποτε πληρώθηκα 2000€ για μία εμφάνιση στην Γερμανική τηλεόραση (επιπλέον τα έξοδα ταξιδιού και ξενοδοχείου). Εδώ όχι μόνο δεν σε πληρώνουν για μια συνέντευξη, αλλά θεωρούν ότι σου κάνουν και χάρη.

Δεν χρειάζεται εδώ να πω πόσο σημαντικό πράγμα είναι το βιβλίο για τον πολιτισμό μιας χώρας… Αλλά τα βιβλία δεν φυτρώνουν από μόνα τους. Τα γράφουνε οι συγγραφείς.  Η Εταιρία Συγγραφέων λιμοκτονεί ομαδικά. Άραγε, το σεβαστό Υπουργείο Πολιτισμού, τι έχει κάνει γι’ αυτούς τους ανθρώπους; 

Κυριακή, Ιουνίου 06, 2021

Η ουρά του γαϊδάρου

 – Ε, τον φάγαμε τον γάιδαρο! Είπε ο φίλος.

    -- Μας μένει η ουρά… είπα, (παραδοσιακά,) εγώ.

Είχαμε μόλις κάνει χρήση των νέων «ελευθεριών» μας. Είχαμε καθίσει σε ένα τραπεζάκι, στο πεζοδρόμιο, κάτω από την τέντα ενός παραδοσιακού καφέ, και είχαμε καταναλώσει: αναψυκτικό ο φίλος και τσάι εγώ. Μεγάλη υπόθεση! Μήνες και μήνες ονειρευόμασταν μία τέτοια εξόρμηση.

Τώρα όμως που την απολαμβάναμε, την βρίσκαμε …λίγη.

Το εξομολογηθήκαμε ο ένας στον άλλο, σχεδόν ταυτόχρονα. «Αυτό ήταν που ονειρευόμασταν τόσους μήνες;»

Η συζήτηση ξεκίνησε από αυτή τη διαπίστωση και επεκτάθηκε σε ευρύτερα θέματα. Σίγουρα η απαγόρευση κάνει τα πράγματα πιο ελκυστικά. Η «απογοήτευση του φυλακισμένου», είναι θέμα που ξανάρχεται σε πολλά μυθιστορήματα. Αλλά ήταν μόνον αυτό;

Επιστρέφοντας στο σπίτι σκεπτόμουνα πόσα πράγματα έχει αλλάξει μέσα μου η πανδημία. Κατ’ αρχήν, νιώθω πως έχω γεράσει. Σαν να πέρασαν από πάνω μου πέντε χρόνια. Δεύτερον, έχω τρομάξει. Όταν πέφτει στη συζήτηση το θέμα των διακοπών (άλλη μεγάλη νοσταλγία!) το αντιμετωπίζω με φόβο. Ποτέ δεν μου άρεσαν οι διακοπές (εκτός αν συμπεριλάμβαναν κανένα ωραίο ταξίδι) αλλά τώρα τις φοβόμουνα. Πώς θα εγκαταλείψω την ασφαλέστατη (έτσι την ένοιωθα) φωλιά μου; (Την καραντίνα μου…)

Η ίδια η πανδημία υπάρχει ακόμα στο νου μου, σαν γκρίζο φόντο. Φυσικά έχω κάνει από τους πρώτους το εμβόλιο (ας όψεται η ηλικία μου!) και μάλιστα το «καλό», το τούρκο-γερμανό-αμερικάνικο (Bion/Tech/Pfizer) με τις λιγότερες παρενέργειες. Αλλά αυτός ο διάολος ο ιός RNA (στη μορφή του mRNA) μοιάζει σατανικός με τις μεταλλάξεις, μεταμφιέσεις και μεταμορφώσεις του. Αγγλική, βραζιλιάνικη, αφρικανική, ινδική και ότι άλλο ήθελε του προκύψει. Μήπως έχει κόψει κοστούμι και για μένα;

Με άλλα λόγια δεν είναι μόνο τα εκατομμύρια οι νεκροί που άφησε πίσω του ο Covid-19, δεν είναι μόνο οι αναπηρίες που διαπιστώνονται με αρκετή καθυστέρηση ακόμα και σε αυτούς που ιάθηκαν και βγήκαν υγιείς από το νοσοκομείο (δημιουργήθηκε και νέος όρος: long term Covid) είναι και το άγνωστο μισό της Σελήνης που κανείς μας δεν έχει δει και δεν ξέρουμε τι κρύβει.

Μωρέ, άμα είναι να φοβηθείς, υπάρχουν δεκάδες τρόποι να σε πείσει ο εαυτός σου. Δέστε τους εμβόλιο-φοβικούς: Δισεκατομμύρια άνθρωποι έχουν εμβολιαστεί με όλα τα εμβόλια που μας έχουν σώσει από τις μάστιγες (διφθερίτιδα, ιλαρά, χολέρα, ευλογιά, πολιομυελίτιδα, γρίπη, τέτανος, πνευμονόκοκκος,  και τόσες άλλες) και αυτοί επιμένουν να κινδυνεύουν οι ίδιοι και τα παιδιά τους και να μηχανεύονται τρόπους για να τα προστατεύσουν από τι; Από την σωτηρία τους! Μου έλεγαν ότι στην Βόρεια Ιταλία η ιλαρά είναι ενδημική νόσος, λόγω του μεγάλου ποσοστού των οικογενειών που δεν εμβολιάζουν τα παιδιά τους.

Είναι λοιπόν η ουρά του γαϊδάρου τέτοια, στην περίπτωσή μας, που θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μία post-covid μελαγχολία ακόμα και κατάθλιψη. Σαν τους βετεράνους όλων των πολέμων (έχει μελετηθεί ιδιαίτερα η περίπτωση των βετεράνων του Βιετνάμ) είμαστε όλοι βετεράνοι του Covid, ακόμα και αυτοί που δεν νοσήσαμε. Η πανδημία άφησε μέσα μας ένα κατακάθι που δεν μας αφήνει να χαρούμε την «ελευθερία» μας. Και καλά οι νέοι, θα ανανήψουν πιο γρήγορα, και (αν δεν μεσολαβήσει κάτι) σε λίγους μήνες θα ξαναβρούν το κέφι και την ανεμελιά τους.

Αλλά εμείς οι μεγάλοι, τι περιθώρια έχουμε; Το μόνο που ευχόμαστε είναι να μην μας επισκεφθεί καμία νέα παραλλαγή του κορονοϊού, η κάποια άλλη αρρώστια, συναφής προς την ηλικία μας. Και να ξεπεράσουμε μέσα μας τον φόβο και το τραύμα.

Καλή μας δύναμη!

Κυριακή, Μαΐου 30, 2021

Πώς έγινα Ευρωέλληνας;

Είναι δυνατόν να έχει κανείς δύο πατρίδες;

Είναι. Αν η μία είναι μέρος της άλλης. Π. χ. ένας Έλληνας από την Κρήτη μπορεί να είναι ταυτόχρονα Κρητικός και Έλληνας – μια και η Κρήτη είναι μέρος της Ελλάδας.

Και η Ελλάδα είναι μέρος της Ευρώπης.

Είχα την μεγάλη τύχη – και μακαρίζω τους γονιούς μου γι αυτό – να γεννηθώ δίγλωσσος, να μεγαλώσω τρίγλωσσος και να ολοκληρωθώ τετράγλωσσος.

Γιατί και οι γλώσσες είναι πατρίδες.

Κι αν έχεις ζήσει, διαβάσει, μελετήσει μια γλώσσα σε βάθος, έτσι που αυθόρμητα να σκέπτεσαι σε αυτή, να την μιλάς σαν την δικιά σου, να γνωρίζεις την λογοτεχνία της – τότε σου ανήκει και της ανήκεις.

Ένα μυστικό για την ενότητα της Ευρώπης είναι η εξάπλωση της γλωσσομάθειας.

Μας ενώνουν οι κοινοί στόχοι, οι κοινές αξίες, η κοινή παράδοση. Μας χωρίζουν τα σύνορα και οι γλώσσες.

Τα σύνορα, στην σωστή στιγμή, τα καταργήσαμε. Τις γλώσσες πρέπει να τις καλλιεργήσουμε. Για να γίνει κάποτε κοινή και η σκέψη.

Έτσι η κοινή παράδοση θα γίνει πιο κοινή. Και οι κοινές αξίες πιο οικουμενικές.

Αν είμαι μία φορά υπερήφανος για τις Ελληνικές μου ρίζες, είμαι περισσότερο για την Ευρωπαϊκή μου ταυτότητα. Τις ρίζες τις πήρα αυτόματα (αν και χρειάστηκε να τις καλλιεργήσω). Την ταυτότητα χρειάστηκε να την δημιουργήσουμε: όλοι μαζί.

Εκτός από τις γλώσσες ταξίδεψα πολύ σε όλες τις γωνιές της Ευρώπης και είδα πως είμαστε όλοι ίδιοι – και στην δουλειά και στην ανάπαυση, ονειρευόμαστε.

Το ότι υπάρχει σήμερα στην υφήλιο μία ένωση κρατών με κοινότητα αρχών και αντιλήψεων, μία όαση δημοκρατίας, ελευθερίας και ισονομίας, είναι ένα θαύμα. Μόνο σαν όραμα μερικών μεγάλων ιδεαλιστών μπορούσε να την φανταστεί κανείς.

Και θυμάμαι την αγωνία μου το 2015, μήπως δεν κάνει ο Αλέξης την Kolotumba.

Λυπάμαι που ένα κράτος, πρωτοπόρο στους θεσμούς και τις ελευθερίες, σε μία κρίση μικρόψυχου εγωισμού αποσχίστηκε από την Ε. Ε. Είμαι βέβαιος πως κάποτε θα επιστρέψει. Θα συνειδητοποιήσει πως δεν έχει πια την Κοινοπολιτεία να την στηρίζει, πως αντίθετα κινδυνεύει να χάσει και την δική της ενότητα και να μείνει μόνη σε μία υφήλιο, όπου κολοσσοί σαν τις ΗΠΑ και την Κίνα θα κινούν τα νήματα.

Μόνο μία πραγματικά ενωμένη Ευρώπη θα μπορούσε να γίνει ο τρίτος πόλος. Ας είναι καλά, ο μεγάλος Κωνσταντίνος Καραμανλής ο οποίος με πιέσεις, επιμονή, σχεδόν εκβιασμούς, έπεισε έναν ένα τους μεγάλους της Ευρώπης να δεχθούν την μικρή και ανώριμη Ελλάδα στην κοινότητά τους. Έζησα από κοντά τον αγώνα του και θαύμασα το πείσμα και την υπομονή του.

Είναι τόσο όμορφο να κάθεσαι σε ένα καφενείο στο Παρίσι, στην Βιέννη, τη Μαδρίτη, το Βερολίνο, το Δουβλίνο και να νιώθεις πως όλοι γύρω είναι συμπατριώτες σου. Πως είσαι η πραγματοποίηση των ονείρων του μεγάλου Ευρωπαίου Βίκτορα Ουγκώ που είχε ονειρευτεί μία Ευρώπη ενωμένη και δεμένη με ακατάλυτους δεσμούς φιλίας και ομοψυχίας.

Ευροέλλην πολίτης Δήμου Νικόλαος, χαιρετώ και υπογράφω!