Έχει νόημα η τρομοκρατία;

Χαντζόπουλος - Καθημερινή 23.3.16

Κάθε φορά που καταγράφεται μία τρομοκρατική πράξη, το ίδιο ερώτημα τριγυρίζει στο νου μου. Από τους πρώτους νιχιλιστές και τον Νετσάγιεφ, μέχρι τους χθεσινούς αυτοκτόνους των Βρυξελών – πού οδηγούν αυτές οι πράξεις; Τι πέτυχαν οι Ερυθρές Ταξιαρχίες, η ομάδα Μπάντερ-Μάινχοφ, η δική μας 17 Νοέμβρη; Πόσο βοήθησε τους Παλαιστίνιους η πρώτη περίοδος του αγώνα τους, όταν και ο Αραφάτ δήλωνε τρομοκράτης;

Μπόρεσε η τρομοκρατία να βελτιώσει τη ζωή των ανθρώπων; Η Ιρλανδία απελευθερώθηκε χάρη στον IRA ή μόνο μετά τον αφοπλισμό του; Είχα γράψει παλιά ότι το μόνο αποτέλεσμα της 17 Νοέμβρη ήταν η δημιουργία του «τρομονόμου». Και τούτοι εδώ οι «αγωνιστές» του ISIS τι επιδιώκουν; Να κατακτήσουν την Ευρώπη; Εκτός από το να θυσιάζουν αθώους – το μόνο που πετυχαίνουν είναι να αυξάνουν την αστυνομοκρατία και την καταπίεση για όλους τους πολίτες.

Μία ερμηνεία είναι πρόκειται για πράξη αδιέξοδου μίσους – χωρίς απώτερο σκοπό παρά μόνο την εκτόνωση του δράστη και των συντρόφων του. Μία άλλη, ειδικά για τους βομβιστές αυτοκτονίας, αποδίδει την πράξη σε μία θρησκευτική πίστη χωρίς όρια. Εισιτήριο για τον παράδεισο του Προφήτη.

Λυπάμαι που μετά την άνοιξη και την ποίηση (μαζέψαμε γύρω στα 150 ποιήματα!) πάμε σε ένα τόσο σκληρό θέμα. Αλλά μερικές φορές η επικαιρότητα όχι μόνο σου υπαγορεύει με τι να ασχοληθείς – αλλά και σου απαγορεύει όλα τα άλλα θέματα.

Τι θέλει τούτη η Άνοιξη...

Σήμερα, 21 Μαρτίου, είναι η αρχή της άνοιξης και η παγκόσμια ημέρα της ποίησης. Σκέφθηκα να φτιάξουμε μία μικρή ποιητική ανθολογία. Ο καθένας μας να συνεισφέρει ένα (ή και περισσότερα) ποιήματα. Δικά του ή ξένα. Δύο προϋποθέσεις: να έχουν σχέση με την άνοιξη και να είναι σύντομα. (Άλλωστε, όπως είχε γράψει ο Edgar Allan Poe, η καλή λυρική ποίηση δεν μπορεί να είναι σχοινοτενής, όπως η επική). Μάλιστα, όσο πιο σύντομο είναι ένα λυρικό ποίημα, τόσο περισσότερο συμπυκνώνεται μέσα του το βίωμα. Απόδειξη: τα γιαπωνέζικα χάι-κου με τις 17 συλλαβές τους.

Μη μου πείτε τώρα: «πώς και πού ποιήματα;» Τόσες φορές στέλνετε ποιητικά κείμενα δικά σας ή ξένα. Υπάρχουν αναρτήσεις του doncat που ήδη μοιάζουν με ανθολογία. (Αυτές μου έδωσαν την ιδέα). Φυσικά η πρόζα δεν απαγορεύεται – αλλά θα νιώθει φτωχή μέσα στους στίχους.

Έτσι, λοιπόν, θα συλλέξουμε ποιήματα: 

«Οπότε βρίσκονται στο τέλος όλοι να κρατούν στο χέρι ένα μικρό
Δώρο ασημένιο ποίημα».  (Οδυσσέας Ελύτης, Το Φωτόδεντρο).

Κάνω την αρχή με ένα ποίημα της Μαρίας Πολυδούρη:

Τι θέλει τούτη η Άνοιξη...
Σαλεύουν
αόρατα, πανάλαφρα
των δέντρων τα κλαδιά.
Τι θέλει η μυρωδιά
που μας χτυπά απαλότατα
με αμυγδαλιάς ανθόκλωνο
την καρδιά...

(Μια νέα περνά ζυγίζοντας
στα δάχτυλα
ένα κορμί, φτερό.
Κι’ όπως σείει ρυθμικά
μια κατάλευκη ομπρέλα,
είναι πουλί.

Ένας νέος αράθυμος
συλλογιέται γλυκά,
σα να πέρασε πλάι του
πεταλούδα μυρόβολη,
το φιλί).

(Τρέμει κάτι το αδύναμο
κι’ όλο μένει
σαν κουτσό... κοντοφτέρουγο...)
Λυπημένη
τη μάτια μας ρουφά
το ανοιξιάτικο απόγευμα
και χλομιαίνει.
Ξαφνικά, κάποιο σκίρτημα
στη γαλήνη
και σα λυγμός παράφορος.

Ένα πιάνο ξεσπά
το δικό μας εναντίωμα
με κλειστό στόμα.

Τι θέλει πάλιν η Άνοιξη...
Τι να μας φέρει ακόμα...

Είπε: «Μακεδονία»; Πιπέρι!

Πριν από είκοσι χρόνια ένα αγγλικό έντυπο (νομίζω ήταν ο Spectator) είχε αποκαλέσει την Ελλάδα «Ο καβγατζής των Βαλκανίων». Αφορμή ήταν τότε το «Μακεδονικό»  αλλά παράλληλα γινόταν αναφορά και στις ελληνοτουρκικές διαφορές και στην καταπίεση των μειονοτήτων.

Ο συντάκτης του άρθρου δεν μπορούσε να κατανοήσει με ποια λογική οι Έλληνες απαγόρευαν στους «Μακεδόνες» να ονομάζονται «Μακεδόνες». Η Μακεδονία δεν ήταν πια έθνος, ούτε κράτος, ούτε φυλή. Εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια, αφού οι Μακεδόνες του Αλέξανδρου σκόρπισαν σε όλη την υφήλιο και χάθηκαν, ήταν μία γεωγραφική περιοχή. Μία επαρχία του Ρωμαϊκού, αργότερα του Βυζαντινού και μετά του Οθωμανικού κράτους. Ο πληθυσμός αυτής της περιοχής ήταν τόσο ανάμικτος (έλληνες, τούρκοι, εβραίοι, σλάβοι, αλβανοί, κλπ) που έδωσε το όνομά του σε μία ανάμικτη φρουτοσαλάτα στην ιταλική και γαλλική κουζίνα.

Γεωγραφική περιοχή λοιπόν. Μα και στο ελληνικό σχολείο εγώ έμαθα πως με τους Βαλκανικούς πολέμους η Μακεδονία (περιοχή) διαιρέθηκε στα τρία – ανάμεσα σε Ελλάδα, Σερβία και Βουλγαρία. Μακεδόνας λοιπόν δικαιούται να ονομάζεται ο κάθε κάτοικος αυτής της περιοχής (όπως Αθηναίος ο κάτοικος της Αθήνας). Μάλιστα, οι περισσότεροι κάτοικοι του Ελληνικού τμήματος, δεν είναι καν αυτόχθονες. («Ντόπιους» ονόμαζαν μέχρι πρότινος τους Σλαβομακεδόνες της μειονότητας). Οι Έλληνες Μακεδόνες είναι κυρίως μικρασιατικής καταγωγής (Πόντιοι κλπ.) και έφτασαν εκεί μετά το 1922 με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Και η εθνικότητα τους δεν είναι Μακεδονική (δεν υπάρχει) αλλά Ελληνική (αυτή δεν μας την αμφισβήτησε κανείς).

Άρα και οι «Σκοπιανοί» έχουν κάθε δικαίωμα στο γεωγραφικό όνομα. Το μόνο που ήταν χρήσιμο να γίνει, για αποφυγή συγχύσεων, είναι να μπει κάποιος πρόσθετος προσδιορισμός (Νέα – Βόρεια – Άνω)   που να ξεχωρίζει τους μεν από τους δε. Το είχαμε πετύχει αυτό ήδη το 1992, με το «Πακέτο Πινέιρο» το οποίο απέρριψε ο τότε υπουργός εξωτερικών Αντώνης Σαμαράς. Επικράτησε μετά σε μας ο μαξιμαλισμός («ούτε το όνομα Μακεδονία, ούτε παράγωγά του») και στους άλλους μία κιτς μυθολογία με αγάλματα και παράτες. (Πιο υπανάπτυκτοι κι από εμάς – αλλά είναι μικροί κι ανώριμοι και νιώθουν να απειλούνται…).

Κι εντωμεταξύ το όνομα αναγνωρίστηκε παγκόσμια και το παιχνίδι χάθηκε για την Ελλάδα.

(Αυτό πρέπει να είναι το εικοστό κάτι σχετικό άρθρο. Γράφω τα ίδια και τα ίδια από το 1991. Εικοσιπέντε χρόνια…).

Ανώνυμος εταιρία - η εταιρία φαντασμάτων;

Πώς νιώθω τώρα εγώ, ένας μπλόγκερ, όταν το 80% των συνομιλητών μου είναι anonymous; Μπορεί αυτό να βολεύει εσάς, αλλά εμένα με ενοχλεί. Νιώθω σαν να βρίσκομαι σε συγκέντρωση φαντασμάτων. Αισθάνομαι σαν ανώνυμη εταιρία!

Ο λόγος που εγκατέλειψα το Protagon και δραστηριοποίησα το doncat, ήταν τα σχόλια. Χαίρομαι να γράφω – αλλά περισσότερο χαίρομαι να συζητάω. Αυτό είναι και το μεγάλο προτέρημα του Διαδικτύου, ότι μπορείς να έχεις άμεσο και ζωντανό διάλογο. Αλλιώς, επιστρέφεις στα βιβλία.

Ζωντανό διάλογο – αλλά με ποιους; Με φαντάσματα; Και πως μιλάς με κάποιον που δεν ξέρεις αν είναι ο ίδιος που σε ρώτησε πριν, ή ο άλλος που επανήλθε μετά;

Πόσο πιο ζωντανά και υπαρκτά είναι τα πρόσωπα που υπογράφουν! Τι θα ήταν η Αφροδίτη αν υπέγραφε με το σπαστικό Anonymous; Θέλετε να κρύψετε την πραγματική σας ταυτότητα; Κανείς δεν σας υποχρεώνει να την αποκαλύψετε, κανείς εδώ δεν θα σας ζητήσει ΑΔΤ, ΑΦΜ ή ΑΜΚΑ. Φτιάξτε ένα ωραίο Avatar με εικόνα και όνομα (ψευδώνυμο βέβαια – αλλά σταθερά δικό σας) για να κινείστε μέσα στην παρέα μας σαν συγκεκριμένο πρόσωπο.

Εικοσιπέντε χρόνια στο Internet δεν έχω υπογράψει ποτέ ως ανώνυμος. Avatar είχα διάφορα, από τον αγαπημένο μου φιλόσοφο Σέξτο τον Εμπειρικό (sextus) ως τον μακαρίτη γάτο μου τον Ντον (doncat). Στο Twitter είμαι ο realnikosdimou (είχανε κυκλοφορήσει πολλοί πλαστοί) και στο Facebook απλά nikos dimou.

Και μην νομίζετε πως γράφοντας ως ανώνυμος και προσθέτοντας ένα γράμμα ή έναν αριθμό αντί υπογραφής, αποκτάτε ταυτότητα. Μερικοί προσεκτικοί μπορεί να σας ξεχωρίσουν καμία φορά, αλλά η διαδικασία είναι αργή και αβέβαιη.

Δέχομαι την σημασία της ανωνυμίας στο Διαδίκτυο. Παρόλο που οδηγεί σε καταχρήσεις (στα καθεστώτα όπου ελέγχεται το Ιντερνέτ δεν υπάρχουν τρολ) είναι μία βαλβίδα ελευθερίας για πληροφορίες, καταγγελίες, αποκαλύψεις. Δεν πειράζει που μερικές θα είναι συκοφαντικές ή ψευδείς. Αν κληθώ να διαλέξω ανάμεσα στην ασυδοσία και τον έλεγχο, θα επιλέξω την πρώτη. Η ελευθερία στο Ιντερνέτ είναι μεγάλη κατάκτηση και ένας από τους πυλώνες της είναι η ανωνυμία.

Αλλά αυτά δεν αφορούν εμάς. Εμείς πετύχαμε κάτι ωραίο με αυτό το blog: να φτιάξουμε μία καλή διαδικτυακή παρέα και να συζητάμε θέματα που μας αφορούν. Μέσα στο πλήθος των «zeroκομμεντάδικων»  όπως τα ονομάζει ο Harrysmatic (αλήθεια, τι έγινε αυτή η ψυχή; έχει καιρό να γκρινιάξει) και των κουτσομπολικο-ρυπαρών, είναι μία όαση. Ας την κάνουμε ακόμα καλύτερη!

Υ. Γ. Σας προτείνω να επιστρέφετε σε περασμένες αναρτήσεις - σχεδόν σε όλες ο διάλογος συνεχίζεται...

Κι ευχαριστούμε τον Casper που μας δάνεισε την μορφή του!

. 

Οι «καλοί» και οι «κακοί» Ευρωπαίοι

Μνημείο Ολοκαυτώματος στην Βουδαπέστη

Στο προσφυγικό πρόβλημα ξαφνικά ξεχωρίσαμε  τους Ευρωπαίους ανάλογα με την συμπεριφορά τους. Ξαφνικά η Μέρκελ και η πλειοψηφία των Γερμανών έγιναν «καλοί» – ενώ οι Ούγγροι, οι Αυστριακοί, οι Πολωνοί και άλλοι Ανατολικοί καταγράφηκαν ως «κακοί». Εθνικιστές, φασίστες, ρατσιστές, κλπ.

Μερικοί εμφανίστηκαν ως «σουπιές». Δήθεν φιλάνθρωποι και φιλόξενοι στα λόγια – αλλά χωρίς να ανοίξουν ούτε μία αγκαλιά. Πρώτοι μεταξύ αυτών οι Γάλλοι, οι Ισπανοί και Ολλανδοί.

Τηλεφωνικός θάλαμος Βουδαπέστη

Όλα αυτά βέβαια είναι σχηματικά και ελαφρώς ρατσιστικά. Σαφώς υπήρξαν διαφορές ανάμεσα στην συμπεριφορά των κυβερνήσεων (για τους πολίτες δεν είναι τόσο εύκολο να μιλήσουμε). Και είναι χαρακτηριστικό πως τα κράτη που ανήκαν παλιότερα στο Σοβιετικό μπλοκ φέρθηκαν πιο αρνητικά από τα άλλα. Ακόμα και στην Γερμανία, οι πιο φανατικοί του αποκλεισμού βρίσκονται στα παλιά κρατίδια της Ανατολικής Γερμανίας.

Γιατί άραγε αυτή η διαφορετική στάση; Δεν πιστεύω σε διαφορετικά γονίδια – θα ήταν ρατσιστικό. Άραγε η αυταρχική κουλτούρα που έζησαν επί χρόνια, τους έκανε πιο κλειστούς και καχύποπτους; Το γεγονός ότι τώρα άρχισαν να αναπτύσσονται οικονομικά, τους έκανε πιο τσιγκούνηδες; Η επιβεβλημένη (δήθεν) αριστεροσύνη της Σοβιετικής κατοχής, τους έκανε να αντιδράσουν γινόμενοι δεξιοί και υπερδεξιοί;

Ας πούμε και κάτι για μας. Φερθήκαμε – στην πλειοψηφία μας – συγκινητικά ανοιχτοί. Οι εικόνες με τους φτωχούς νοικοκυραίους με το ταψί και την κατσαρόλα, μας έκαναν περήφανους. Χωρίς να ξεχνάμε πως υπήρξαν και Έλληνες εκμεταλλευτές και διακινητές.

Εμείς, βέβαια δεν είχαμε επιλογή. Αλλά αν είχαμε; 

Στο νου μου τρέχει μία απορία. Αν δεν ήμασταν ανοιχτοί ως χώρα – λόγω των νησιών του αρχιπελάγους μας – αν και για μας υπήρχε μία μονάχα είσοδος, θα την αφήναμε ανοιχτή; Ή θα λέγαμε κάποια στιγμή: Στοπ – όχι άλλοι. Ως εδώ! Στο κάτω κάτω οι λιγότεροι από μας Αυστριακοί (είναι 8,5 εκατομμύρια) που τους επιτιμούμε, δέχθηκαν ήδη 100.000 πρόσφυγες. Θα κλείναμε κι εμείς την πύλη; Και πότε; Στις πόσες χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες;

Θα είχαμε και μία καλή δικαιολογία: είμαστε φτωχοί, σε κρίση, με μνημόνια και λιτότητα. Ας τους πάρουν πρώτα οι πλούσιοι και βλέπουμε…

Θα ήμασταν, λοιπόν, ανάμεσα στους «καλούς» ή στους «κακούς» Ευρωπαίους;

Κι άλλος αετός

Έτσι για να φρεσκάρω το μπλογκ - είπα να φέρω μέσα τον ταλαίπωρο Τσάρλι Μπράουν ήρωα (!) του κόμικ Peanuts του Charles Schulz και τον αετό του. 

Ο Τσάρλι είναι ο γκαντέμης, ο απόλυτα αποτυχημένος, ο ευαίσθητος με την τρυφερή καρδιά. Τίποτα δεν του βγαίνει σωστό και η ζωή του είναι μία επανάληψη από αποτυχίες. Κάθε φορά που του στήνει την μπάλα η Λούση για να χτυπήσει ένα πέναλτυ, αφού πάρει εκείνος μεγάλη φόρα, η Λούση τραβάει την μπάλα κι ο Τσάρλι τσακίζεται. Κι αυτό επαναλαμβάνεται συχνά - ενώ η κατάληξη είναι πάντα γνωστή. 

Υπάρχει ένα δέντρο στην γειτονιά του Τσάρλι που έχει επονομαστεί το "αετοφάγο δέντρο". Σε αυτό καταλήγουν μοιραία όλοι οι αετοί του Τσάρλι και το δέντρο τους μασάει σιγά σιγά: "Τσομπ - τσόμπ".

Σε ένα από τα πιο σπαρακτικά επεισόδια, ο Τσάρλι, κρατώντας τον αετό, περνάει μπροστά από το δέντρο. Ακολουθεί συνομιλία μονόλογος: "Γειά σου αετοφάγο δέντρο! Σαν να μου πάχυνες από την στερνή φορά που σε είδα... φαίνεσαι και λίγο ψηλότερο. Αλλά τελευταία δεν έφαγες κανένα αετό - δεν είναι έτσι; Ε λοιπόν δεν θα θα φας ΑΥΤΟΝ τον αετό - βρωμερό αετοφάγο δέντρο! Θα τον πετάξω ψηλά από την άλλη μεριά της πόλης, μόνο και μόνο για να σε σκάσω! Να πεθάνεις της πείνας - με ακούς! Τώρα σου τρέχουν τα σάλια, δεν είναι έτσι; Δεν έχεις φάει αετό για μήνες  και ψοφάς για να βουτήξεις αυτόν - έτσι δεν είναι; Ε, ΛΟΙΠΟΝ ΔΕΝ ΘΑ ΤΟΝ ΦΑΣ - ΜΕ ΑΚΟΥΣ! ΔΕΝ ΘΑ ΤΟΝ ΦΑΣ!" 

Ακολουθεί παύση και ένα βουβό πλάνο. Ο Τσάρλι συλλογίζεται.

Στο επόμενο καρέ πετάει τον αετό κατευθείαν μέσα στο δέντρο λέγοντας: "Έλα, πάρε τον! Ήταν μακρύς ο χειμώνας και έχω πολύ τρυφερή καρδιά."

Και το δέντρο ακούγεται να μασάει: "Τσομπ-τσομπ".

Έτσι έγινε που ο Τσάρλι Μπράουν αποδέχθηκε την μοίρα του και τάισε εθελοντικά το "αετοφάγο δέντρο" που, έτσι κι αλλιώς, θα μάσσαγε τον αετό του...

Ο Μαύρος Αετός

Υπάρχουν πολλοί τρόποι, να επικοινωνείς με τον Θεό. Ένας από αυτούς είναι ο χαρταετός.

Την ώρα που έχει σηκωθεί ψηλά – πολύ ψηλά, σημαδάκι στο άπειρο, έχεις την αίσθηση πως τα τραβήγματα και τα τεντώματα στο σκοινί που κρατάς, είναι σημάδια από το επέκεινα.

Σαν να 'σουνα δεμένος με τον άλλο κόσμο, τον πέρα από εμάς. Με μια λεπτή κλωστή, αόρατη, που σε συνδέει με το άγνωστο. Που σου στέλνει, μηνύματα και θείες νύξεις.

Κι αυτή η λαχτάρα ν' ανέβεις πιο ψηλά! Κάποια στιγμή γίνεται ύβρις. Ξεπερνάς τα όριά σου, ο αετός δεν μπορεί πια να σηκώσει το βάρος της καλούμπας και πέφτει.

Χιλιάδες τα κουφάρια και οι σκελετοί - σε σύρματα, σε δέντρα, σε κεραίες τηλεοράσεως. Τεκμήρια προσπαθειών που σχεδόν ποτέ δεν έχουν αίσιο τέλος.

Πόσοι αετοί επιζούν για να γιορτάσουν άλλη μια Καθαρή Δευτέρα; Σίγουρα, πολλοί είναι θύματα της ατζαμοσύνης των νεότερων (που η παλιά τέχνη: ώρες να στρώσεις τα ζύγια!). Αλλά οι περισσότεροι είναι θύματα της φιλοδοξίας.

Πιο ψηλά – ακόμα πιο ψηλά !

Ανάγκη να βρεθούνε πιο κοντά στο Θεό, πιο μακριά από τον εαυτό τους, πιο ψηλά από τους άλλους;

Η μέθη του Διαστήματος, που παρασύρει και απογειώνει τον χειριστή μαζί με το χαρταετό;

Το τέλος είναι δεδομένο. Ίσως είναι και η πρώτη τραγική εμπειρία για κάθε παιδί. Ο μύθος του Ίκαρου παρασταίνεται χιλιάδες φορές κάθε Καθαρή Δευτέρα. Και το θύμα είναι η πρώτη αγάπη ενός παιδιού, που χάνεται επειδή αποτολμά το αδύνατο. Διδαχή τραγωδίας.

Όμως, εκτός από το τραγικό, υπάρχει και το δραματικό στοιχείο. Όχι μόνο αγώνας με τα ανθρώπινα όρια - αλλά και αγώνας με τους ανθρώπους. Ανταγωνισμός μέχρι θανάτου.

Παιδιά, στολίζαμε με ξυραφάκια τις ουρές των αετών. Για να κόβουμε τις καλούμπες (ή και τις ουρές) των άλλων. Και οι πιο επικίνδυνοι αετοί- επειδή ήταν ιδιαίτερα ευέλικτοι και γρήγοροι- ήταν τα "σμυρνάκια". Ιδεώδη για ξυράφια, αλλά δύσκολα στην κατασκευή και στο πέταγμα.

Τώρα έχουν εξαφανιστεί από τους ουρανούς. Είχαν σχήμα αντίστροφης σταγόνας. Ο σκελετός τους φτιαχνόταν από ένα καλάμι λυγισμένο, με ένα πηχάκι οριζόντιο για κόντρα. Ήταν όμορφα, κομψά, όχι σαν τις σημερινές ιπτάμενες τηγανίτες.

Θυμάμαι ένα σμυρνάκι μαύρο, κατάμαυρο. Στη μαύρη ουρά λάμπανε κι αστράφτανε οι λεπίδες. Δεν μάθαμε ποτέ ποιος το σήκωνε. Ξαφνικά εμφανιζότανε ανάμεσα στους αετούς της γειτονιάς και σκορπούσε όλεθρο. Όμορφο σαν άγγελος θανάτου, κομψό κι αγέρωχο, σειόταν, λυγιζόταν, πλησίαζε. 

Έκανε μετά την υπολογισμένη βουτιά του - κι άλλος ένας χαρταετός έπεφτε ακυβέρνητος στο κενό. 

Παιδιά κλαίγανε, μπαμπάδες ψάχνανε για τον ένοχο.

Όμως αυτός άλλαζε στέκι μέσα στα χαμηλά -μονόπατα και δίπατα- σπίτια και ποτέ δεν τον βρήκαμε.

Δεν πειράζει. Πήραμε άλλο ένα δίδαγμα: πόσο οδυνηρό, ανεξήγητο και περίεργα όμορφο είναι το Κακό.

(Κείμενο του 1983 - "Μικρά Βήματα". Εικόνα από το Διαδίκτυο).

Τέχνη και φοβία

Πώς αποδεικνύεται ότι ο κύριος Γιαν Φαμπρ, ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών είναι αληθώς πνευματικός άνθρωπος;

Μεταξύ άλλων, από το γεγονός ότι, όπως δήλωσαν συνεργάτες του, δεν χρησιμοποιεί κινητό τηλέφωνο.

Πριν από 40 χρόνια είχα γράψει στα «Επίκαιρα» ένα άρθρο με τίτλο: «Εμείς τηλεόραση δεν έχουμε!». (Θα το βρείτε ΕΔΩ).

Αναφερόμουν στην στήλη «Ωτοβλεψίες», στην δεύτερη σελίδα των «Νέων», που ήταν η σελίδα των καλλιτεχνικών ειδήσεων και κείμενων. Οι συντάκτες της στήλης σχεδόν κάθε μέρα επαναλάμβαναν αυτή τη φράση για να υπογραμμίσουν την αταλάντευτη συνέπειά τους στις αξίες του πολιτισμού.

Σήμερα τον ρόλο της τηλεόρασης τον παίζει το κινητό. Ξέρω αρκετούς διανοούμενους και καλλιτέχνες, που το αποκηρύσσουν μετά βδελυγμίας.

Η δικαιολογία πως θα γίνουν «δούλοι του κινητού» δεν είναι σοβαρή. Το κινητό το ελέγχεις: το κλείνεις, ή το γυρίζεις στα μηνύματα.

Εντωμεταξύ η τηλεόραση έχει γίνει το κατ’ εξοχήν μέσο πολιτισμού. Οι καινούργιες αμερικανικές αλλά και ευρωπαϊκές σειρές, παίζουν για την εποχή μας τον ρόλο που έπαιξε το μεγάλο μυθιστόρημα στον 19ο αιώνα. Ο Μπαλζάκ, ο Φλομπέρ, ο Ζολά, ο Ντίκενς, ο Θάκερεη, η Τζορτζ Ελιοτ, ο Ντοστογιέφσκι ο Γκόγκολ, ο Τολστόι μας, είναι οι σεναριογράφοι και σκηνοθέτες των μεγάλων σήριαλ.

Όσο για το κινητό είναι το σημαντικότερο πνευματικό επίτευγμα της ανθρώπινης ιστορίας. Τονίζω το πνευματικό - γιατί πολλοί διανοούμενοι νομίζουν πως η τεχνολογία είναι …βίδες. Και είναι δύο φορές πνευματικό. Και διότι κάθε έργο υψηλής τεχνολογίας είναι πνευματικό δημιούργημα που απαιτεί ευρηματικότητα, γνώση, φαντασία και σκέψη. Και διότι μέσω του έξυπνου κινητού το ανθρώπινο πνεύμα γίνεται προσιτό σε όλους: έχουν το Ιντερνέτ στην τσέπη τους – και το Ιντερνέτ περιέχει όλο τον πνευματικό πλούτο της ανθρωπότητας.

Σε ένα κινητό καταλήγουν και συνεργάζονται δεκάδες τεχνολογίες: επικοινωνιών, ήχου, εικόνας, πληροφορικής. Τόσο απίθανη είναι αυτή η συσκευή, που επί δεκαετίες κανένας συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας δεν τόλμησε να φανταστεί και να περιγράψει ένα μηχανάκι που θα περιείχε όλες τις γνώσεις και τις τέχνες της ανθρώπινης ιστορίας, θα έβγαζε φωτογραφίες και βίντεο, θα έγραφε κείμενα, θα έκανε λογαριασμούς, θα σε εντόπιζε με χάρτες, θα έπαιζε ραδιόφωνο και τηλεόραση, και επιπλέον θα …τηλεφωνούσε.

Όποιος απορρίπτει αυτό το μικρό θαύμα είναι, κατά τη γνώμη μου, ελλιπής. Και είναι περίεργο, αλλά ιδιαίτερα οι διανοούμενοι και καλλιτέχνες που θεωρούνται τολμηροί και πρωτοπόροι, είναι οι πιο φοβικοί απέναντι στο καινούργιο. Παλιότερα καταδίκασαν την τυπογραφία, το τηλέφωνο, τον κινηματογράφο («ποτέ δεν θα γίνει τέχνη!» έγραφε το 1930 ο πολύς Φώτος Πολίτης) την τηλεόραση, τον υπολογιστή («μα πώς μπορείς να γράφεις σε αυτό το πράγμα!» μου έλεγαν το 1985).

Η τέχνη φοβάται την τεχνολογία – τεχνοφοβία;

Σκέψεις αφελούς μέσα στη θύελλα

Κομοτηνή

Γυρίζω από την Θράκη. Εκεί που δύο θρησκείες, δύο γλώσσες, δύο πολιτισμοί, συνυπάρχουν, δύσκολα και αναγκαστικά. Η Τουρκική μειονότητα (ας αφήσουμε τον όρο «Μουσουλμανική» στην συνθήκη της Λοζάνης – Τούρκοι νιώθουν τώρα οι άνθρωποι, βοηθήσαμε κι εμείς) όπως όλες οι μειονότητες κλεισμένη στον εαυτό της, πιο φανατική στον εθνικισμό της από τους ομόφυλους στην Τουρκία. Οι Έλληνες – με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως το «πρόγραμμα εκπαίδευσης μουσουλμανοπαίδων» της Θάλειας Δραγώνα και της Άννας Φραγκουδάκη, που μαθαίνει Ελληνικά στα Τουρκάκια – κι αυτοί ταμπουρωμένοι στην γενική πλειοψηφία τους, απειλούμενοι και απειλούντες. Μία ατμόσφαιρα δυσπιστίας και έχθρας που κατευνάζεται μόνο από την γεύση των ωραίων ανατολίτικών φαγητών και γλυκών. (Το Larousse της Γαστρονομίας, θεωρεί την Τουρκική κουζίνα ως μία από τις μεγάλες παγκόσμιες γαστρονομικές παραδόσεις – κοντά στην Γαλλική και την Κινέζικη).

Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος, σκέπτομαι, αν δεν υπήρχε η έχθρα και η δυσπιστία;  Όχι μόνο μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων – αλλά ανάμεσα σε όλους τους ανθρώπους. Όλοι αυτοί οι δύσμοιροι πρόσφυγες που πνίγονται στο πέλαγος, συνωστίζονται και στριμώχνονται στην Ειδομένη, είναι θύματα ενός πολύπλοκου εμφύλιου, όπου δεν ξέρεις ποιος εκφράζει τι και πολεμάει ποιους. Σιίτες, Σουνίτες, Αλεβίτες, Γκεζίντι, Κούρδοι, Τζιχαντιστές, Ιρακινοί, Ιρανοί, Σύριοι, Ρώσοι, Γάλλοι, Αμερικάνοι, Σαουδάραβες, Τούρκοι, Καταριανοί, ένα κουβάρι λαοί συμπλέκονται και εμπλέκονται και σφάζονται ανηλεώς – προς τι; Ο καθένας έχει άλλο στόχο: ο δικτάτορας (δεύτερης γενιάς) να παραμείνει στην εξουσία, η αντιπολίτευση (και οι Αμερικάνοι) να τον ρίξουν, οι Τζιχαντιστές να επιβάλουν παντού το απόλυτο κράτος του Αλλάχ, οι Κούρδοι να φτιάξουν κάποια πατρίδα, οι Τούρκοι να τους εμποδίσουν, οι Ρώσοι να οχυρώσουν τις βάσεις και τα προπύργιά τους… Χάος!

Είμαι αφελής, σίγουρα, αλλά πάντα αναρωτιόμουν γιατί οι άνθρωποι διαλέγουν το μεγαλύτερο κακό. Διότι χειρότερο από τον πόλεμο δεν υπάρχει: όλοι στο τέλος χάνουν, άλλοι περισσότερα – κι άλλοι λιγότερα. Ζούμε με σημαίες και εμβατήρια και πεθαίνουμε ένδοξα για την πατρίδα. Καλλιεργούμε έχθρες και «προαιώνια μίση» ώστε να είμαστε πρόθυμοι να πάμε κάποτε, ως πρόβατα επί σφαγήν. Θυσιάζουμε τη ζωή «μέγα καλό και πρώτο» για έννοιες αφηρημένες που μπορεί και να μην ισχύουν. «Γι ένα πουκάμισο αδειανό, για μιάν Ελένη» έγινε και ο δεκάχρονος Τρωικός πόλεμος…

Η πρώτη σκέψη το πρωί… και η τελευταία το βράδυ

Δανείζομαι το slogan της πρώτης οδοντόκρεμας που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, της Kolynos. 

Έλεγε: «Οδοντόκρεμα Kolynos – η πρώτη φροντίς το πρωί και η τελευταία το βράδυ».

(Τόσο είχε ταυτιστεί το όνομα της με την έννοια οδοντόκρεμα, που όταν ήρθε η Colgate,   ο κόσμος ζητούσε: «το κόκκινο Κολυνό»).

Σκέφθηκα να συζητήσουμε τις πρωινές και βραδινές μας σκέψεις.

Ξέρω ανθρώπους που κάθε βράδυ πριν κοιμηθούν σκέπτονται κάτι παρόμοιο. Π. χ. ένας φίλος φανταζόταν ότι είχε κερδίσει μεγάλο λαχείο και διαχειριζόταν τα κέρδη. Αγόραζε αυτοκίνητα, έκανε ταξίδια, χάριζε πράγματα σε φίλους και δικούς του, κι έτσι σε μία ατμόσφαιρα ευτυχίας τον έπαιρνε ο ύπνος.

Το περίεργο είναι πως δεν αγόραζε ποτέ λαχεία…

Κι όταν δεν έρχεται ο ύπνος, πώς το αντιμετωπίζετε; Εκνευρίζεστε; Ανάβετε φως και διαβάζετε, ή μετράτε προβατάκια;

Και η πρώτη πρωινή σκέψη; Υπάρχει – ή μόνο άγχος χρόνου για να προλάβετε το ωράριο;

Και τις μέρες που δεν εργάζεστε, τι συλλογίζεστε στο πρωινό χουζούρι;

Εγώ, για το πρωί, δεν έχω πρόβλημα. Σχεδόν πάντα σκέπτομαι το επόμενο κείμενο που θα γράψω: όλες οι εμπνεύσεις μου είναι πρωινές. Συνήθως ξυπνάω με μία ιδέα – καμιά φορά στα μαύρα χαράματα.

Να, κι αυτό το κείμενο ξεκίνησε στις έξη παρά τέταρτο…

Υ. Γ. Αυτό το τριήμερο προβλέπεται να μετακινούμαι. Μπορεί να υπάρξουν μικρές καθυστερήσεις στη δημοσίευση. (Γι αυτό διάλεξα ένα ήπιο θέμα).

Σε τι χρησιμεύουν οι πλούσιοι;

Αναφέρθηκε εδώ η ιστορία της κοπέλας που κερδίζει 13 δολάρια την ώρα και δεν τα βγάζει πέρα, ενώ το αφεντικό της (που την απέλυσε επειδή διαμαρτυρήθηκε δημόσια) κερδίζει 13 εκατομμύρια το χρόνο.

Βεβαίως όλοι αγανακτήσαμε με την εκμετάλλευση που πλουτίζει τον ένα εις βάρος των πολλών.

Κι αναφερθήκαμε και στις στατιστικές που δείχνουν ότι η ανισοκατανομή του πλούτου όλο και μεγαλώνει. Οι πλούσιοι όλο και γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι.

Το τελευταίο δεν είναι ακριβές. Οι φτωχοί γίνονται φτωχότεροι σε σχέση με τους πλούσιους – όχι σε σχέση με τον προηγούμενο εαυτό τους. Και η δική τους θέση βελτιώνεται στις παγκόσμιες στατιστικές, αλλά με ρυθμό χελώνας.

Η ανισοκατανομή του πλούτου είναι το υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημα του καπιταλισμού. Το απόλυτο οικονομολογικό μπεστ σέλερ των τελευταίων δεκαετιών, «Το Κεφάλαιο» του Τομά Πικετί είναι αφιερωμένο σε αυτό το θέμα.  

Δεν έχω διαβάσει το βιβλίο (είναι γεμάτο μαθηματικά με τα οποία δεν τα πάω καλά) αλλά ξέρω περίπου τι γράφει. Πριν σαράντα χρόνια είχα γράψει κι εγώ ένα κείμενο για τον καπιταλισμό που μπορείτε να διαβάσετε εδώ: http://ndimou.gr/el/keimena/anthologia/satires/egkomion/ Προσοχή: είναι γραμμένο ειρωνικά (με την γλώσσα στο μάγουλο, που λένε οι Άγγλοι).

Όμως εδώ θα σας σερβίρω τους δικούς μου μπακάλικους υπολογισμούς.

Υπάρχει μία αφελής θεωρία. Την ονομάζω: η οικονομία ως πίτα. Σύμφωνα με αυτή ο παγκόσμιος πλούτος είναι μία πίτα. Όποιος κόβει μεγαλύτερο κομμάτι, μικραίνει το δικό μου.

Εξ ου και η άποψη ότι «οι πλούσιοι μας κλέβουνε». Κι ότι αν κατάσχουμε τα πλούτη τους και τα μοιράσουμε δίκαια σε όλους (το αρχικό κομμουνιστικό όνειρο!) όλοι θα γίνουν αν όχι πλούσιοι, εύποροι.

Και μετά; Όταν τελειώσουν τα αγαθά που μοιράσαμε – τι θα συμβεί; Θα γίνουμε όλοι πάλι φτωχοί;

Η θεωρία αυτή παραγνωρίζει ένα βασικό γεγονός: οι πλούσιοι όχι μόνο πλουτίζουν οι ίδιοι, αλλά πλουτίζοντας δημιουργούν πλούτο και για τους άλλους. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Μπιλ Γκαίητς. Στα δέκα πέντε πρώτα χρόνια της Microsoft δημιούργησε 3 δισεκατομμυριούχους και 12,000 εκατομμυριούχους ανάμεσα στους υπαλλήλους της.

Θα μου πείτε ότι δεν είναι όλοι οι καπιταλιστές τόσο γενναιόδωροι. Πρώτον ο Γκαίητς δεν ήταν καπιταλιστής. Δηλαδή κεφαλαιοκράτης, κεφαλαιούχος. Όπως και ο Τζομπς και ο Τσούκερμπεργκ (του Facebook) και οι άλλοι των Oracle, Google κλπ.) δεν χρειάστηκε να επενδύσουν κεφάλαια στην δουλειά τους. Μόνο κεφάλαιο ήταν το κεφάλι τους, οι ιδέες τους.

Ούτε υπήρξαν ιδιαίτερα γενναιόδωροι. Χαρτάκια μοίραζαν, σαν μπόνους, στους εργαζόμενους. Τώρα το ότι αυτά τα χαρτάκια ήταν κουπόνια μετοχών και πήραν μετά αξία στο χρηματιστήριο – κι αυτό στο κεφάλι τους οφείλεται.

ΟΚ, δέχομαι πως ανάμεσα στις τακτικές του Γκαίητς και του εκατομμυριούχου αφεντικού της κοπέλας των 13 δολαρίων (την ώρα!) υπάρχει άβυσσος. Όμως και αυτός ο στυγνός εκμεταλλευτής δημιουργεί πλούτο. Αν δεν υπήρχε η εταιρία του μπορεί η κοπέλα να μην έβρισκε καθόλου δουλειά.

Άρα καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι οι πλούσιοι είναι απαραίτητοι διότι άλλη μέθοδο δημιουργίας γενικού πλούτου δεν έχουμε βρει στην ιστορία της ανθρωπότητας (το κράτος απέτυχε παταγωδώς). Αλλά αντί να μας εκμεταλλεύονται αυτοί, πρέπει να τους εκμεταλλευτούμε εμείς (η πλειοψηφία). Να τους αφήνουμε να δημιουργούν πλούτο, να τους ελεγχουμε όσο γίνεται και μετά να τους αρμέγουμε φορολογικά, προς όφελος του συνόλου. Εν μέρει γίνεται ήδη αυτό στις Σκανδιναβικές χώρες. Ο Πικετί έχει μερικές πιο ενδιαφέρουσες φορολογικές προτάσεις.

Εκτός βέβαια αν ο πλούσιος είναι σαν τον μυθικό τσιγγούναρο Σκρουτζ Μακ Ντακ που κυριολεκτικά κάθεται επάνω στα λεφτά του. Ούτε τα επενδύει, ούτε τα ξοδεύει (να κυκλοφορεί το χρήμα) αλλά έχει μία φετιχιστική σχέση μαζί τους. Πότε κολυμπάει μέσα στις λίρες του, πότε κάνει σκι επάνω στις πλαγιές του θησαυρού του. (Ελπίζω τουλάχιστον να πληρώνει φόρους στο IRS – αν και δεν το έχω αντιληφθεί). Ε, τέτοιοι πλούσιοι είναι άχρηστοι και κάλλιστα ανταποκρίνονται στους αρχικούς στόχους του ΣΥΡΙΖΑ, που ήθελε να μοιράσει τα υπάρχοντά τους στους φτωχούς…

Αν και, όπως είπαμε παραπάνω, έτσι δεν σώζεται ο κόσμος. Από τους νικητές των πολύ μεγάλων λαχείων – λέει η στατιστική – ελάχιστοι έλυσαν το βιοτικό τους πρόβλημα. Το συντριπτικά μεγαλύτερο ποσοστό όσων ήταν πριν φτωχοί, ξανάπεσαν μετά στην φτώχια. Θέλει κι ο πλούτος την τέχνη του…

Τα λάθη των ξένων

Προκαταρκτικό: αυτό το θέμα θα μπορούσε (και ίσως θα έπρεπε) να γεμίσει έναν ή και περισσότερους ...τόμους. Εδώ σημειώνω πρόχειρα τα βασικά σημεία που μου έρχονται στο νου – και καλώ τους συνομιλητές να συμπληρώσουν, διορθώσουν, ακόμα και να απαλείψουν ό,τι  νομίζουν σωστό ή λάθος. Εφόσον δεν είμαι οικονομολόγος, οι παρατηρήσεις μου είναι εντελώς εμπειρικές και καθόλου επιστημονικές.

Πρώτο λάθος: Η είσοδος της Ελλάδας στην Ευρωζώνη. Φυσικά αυτό δεν είναι αποκλειστικά λάθος των ξένων. Εμείς το ζητήσαμε. Αλλά κατά τη γνώμη μου δεν έπρεπε να μας δεχθούνε. Κι ας «μαγειρέψαμε» τα στοιχεία. Μία οικονομία με χαμηλή παραγωγικότητα και κακή οργάνωση αποκτά ένα σκληρό νόμισμα, χάνει την δυνατότητα της υποτίμησης και αναγκάζεται να ανταγωνιστεί πολύ πιο προηγμένα κράτη. Από εκεί ξεκινάει όλη η κρίση. Ας μην φωνάξει κάποιος: τότε πίσω στη δραχμή! Διότι από την στιγμή που μπήκαμε είναι σχεδόν αδύνατο να βγούμε χωρίς τεράστιες ζημίες.

Δεύτερο λάθος: Υποτίθεται ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα παρακολουθούν και ελέγχουν όλα τα κράτη. Δεν είδαν τις σπατάλες και τον υπερδανεισμό μας μετά την ένταξη; Είτε ήταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες (που κόστισαν πολλαπλάσια με την μέθοδο του «κατεπείγοντος») είτε οι μαζικοί διορισμοί που διπλασίασαν τα έξοδα του κράτους στην περίοδο Καραμανλή-Παυλόπουλου. Το ευρώ έκανε εύκολο και φαινομενικά φτηνό τον δανεισμό. Όπως έγραψα στο γερμανικό μου βιβλίο: «ήταν σαν να αμολάς ένα πεντάχρονο παιδί σε ξέφραγο ζαχαροπλαστείο». Που ήταν οι κηδεμόνες του παιδιού; Η Ευρωπαϊκή τράπεζα που με το παραμικρό ανησυχεί και παρεμβαίνει – γιατί άφησε το χρέος να γιγαντωθεί;

Τρίτο λάθος: Φτάσαμε στο σημείο μηδέν: την χρεοκοπία. Οι θεσμοί που εμείς καλέσαμε (προσοχή: δεν μας επιβλήθηκαν) μας έφεραν τα (απαραίτητα) χρήματα. Μας έφεραν και "βοήθεια" με την μορφή όρων για τον δανεισμό. Στην διαδικασία αυτή έκαναν απανωτά λάθη (εκτός από τους πολλαπλασιαστές). Βιάστηκαν να μας καπελώσουν με ένα γενικό Μνημόνιο λιτότητας (δηλαδή εσωτερικής υποτίμησης) χωρίς να μελετήσουν σε βάθος το δικό μας πρόβλημα. Όμως γρήγορα φάνηκε πως η λιτότητα δεν ήταν λύση. Δέχθηκαν τα τραγικά «ισοδύναμα» των Ελλήνων πολιτικών (π. χ. οριζόντιες περικοπές) αντί για ουσιαστικές περικοπές δαπανών και μεταρρυθμίσεις. Οι πολιτικοί μας βέβαια το έκαναν για ευκολία και για να μειώσουν το δικό τους «πολιτικό κόστος». Αλλά η Τρόικα γιατί το δέχθηκε;

Τέταρτο λάθος: Οι ξένοι γενικά δεν προσπάθησαν ούτε να καταλάβουν την νοοτροπία του Έλληνα, ούτε να επικοινωνήσουν μαζί του. Θα μου πείτε ότι αυτό είναι έργο των Ελλήνων πολιτικών. Ναι, αλλά αφού είδαν πως οι δικοί μας πολιτικοί, δέσμιοι του πελατειακού συστήματος, απλώς τους κορόιδευαν, περνώντας νόμους που κανείς δεν εφάρμοζε, έπρεπε κάτι να κάνουν. Οι τροϊκανοί αρκέστηκαν στο να δίνουν εντολές κι έτσι δεν κατόρθωσαν να υλοποιήσουν τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Δεν εξήγησαν στον λαό γιατί ήταν αναγκαίες και ποιο θα ήταν το όφελος για τον πολίτη. Γενικά υπήρξε ένα τεράστιο πρόβλημα επικοινωνίας ανάμεσα στους ξένους εκπροσώπους και τους Έλληνες πολίτες. Το εκμεταλλεύθηκε η εκάστοτε αντιπολίτευση (ας μην ξεχνάμε πως ο πρώτος φανατικός αντιμνημονιακός ήταν ο Σαμαράς) διαιρέθηκε η Ελλάδα σε μνημονιακούς και αντί-  και άνθισε η φιλολογία περί «τοκογλύφων» και «δυνάμεων κατοχής», που έκανε τα πράγματα ακόμα πιο δύσκολα.

Πέμπτο λάθος: Βλέποντας ότι, ιδιαίτερα με την κρατικίστικη κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, δεν υπάρχει ελπίς περιορισμού των δαπανών (ακόμα και οι 300 άχρηστοι οργανισμοί που είχε βρει ο Πάγκαλος το 2010 δεν καταργήθηκαν – αλλά προστίθενται και άλλοι) για να ισοσκελίσουν τον προϋπολογισμό αποδέχθηκαν την αύξηση των φόρων σε επίπεδα παρανοϊκά. Αλλά είναι εμφανές ότι η αύξηση των φόρων δεν θα αυξήσει τα έσοδα (όπως δεν το έκανε τον περασμένο χρόνο) και άρα είμαστε πάλι σε αδιέξοδο.

Αυτά είναι μερικά από τα βασικά λάθη που αναπτύσσω όταν μιλάω προς τους ξένους – και συχνά τα έχω αναφέρει και στην Ελλάδα (όποτε μου δόθηκε ευκαιρία). Λυπάμαι που δεν διαθέτω καμία ευφάνταστη θεωρία συνωμοσίας για να ποικίλω το θέμα. Δέχομαι πάντως συμπληρώσεις και (φυσικά) αντιρρήσεις.

Τι γυρεύει ο διανοούμενος στο παζάρι;

Η ιστορία άρχισε με τον Σωκράτη.

Ο Σωκράτης έλεγε ότι τον έβαλε ο θεός να τσιγκλάει και να ξυπνάει την πόλη «προσκείμενον  τῇ πόλει ὑπὸ τοῦ θεοῦ ὥσπερ ἵππῳ μεγάλῳ μὲν καὶ γενναίῳ, ὑπὸ μεγέθους δὲ νωθεστέρῳ καὶ δεομένῳ ἐγείρεσθαι ὑπὸ μύωπός τινος, οἷον δή μοι δοκεῖ ὁ θεὸς ἐμὲ τῇ πόλει προστεθηκέναι τοιοῦτόν τινα, ὃς ὑμᾶς ἐγείρων καὶ πείθων καὶ ὀνειδίζων ἕνα ἕκαστον…» (σαν αλογόμυγα σε άλογο μεγάλο και γενναίο, αλλά νωθρό λόγω μεγέθους… κι εμένα με πρόσθεσε ο θεός στην πόλη για να σας ξυπνάω και να πείθω και να σας μαλώνω τον καθένα).

Τα είπε αυτά στην «Απολογία» του – και ξέρουμε πως του φέρθηκε η πόλη…

Πολύ αργότερα ο Βολταίρος ενσάρκωσε τον τύπο του παρεμβατικού συγγραφέα – και εξέδιδε φυλλάδια και κείμενα όπου υπερασπιζόταν αθώους και κατακεραύνωνε αδικίες.

Τέλος ο Ζολά με την διάσημη παρέμβασή του στην «Υπόθεση Ντρέϋφους» καθιέρωσε τον τύπο του σημερινού «δημόσιου διανοούμενου».

Ποια είναι η αποστολή ενός δημόσιου διανοούμενου;

Με δημόσιο διανοούμενο εννοώ αυτόν που δεν κλείνεται στο γραφείο του να γράφει μελέτες, αφηγήματα, ποιήματα και δοκίμια – αλλά αυτόν που εκτίθεται μέσα από τα ΜΜΕ (και το blog είναι ένα τέτοιο) λέει δημόσια τη γνώμη του για θέματα κοινού ενδιαφέροντος και δίνει μάχες υποστηρίζοντας την άποψή του.

Βέβαια και ο άλλος, ο «ιδιωτικός» πνευματικός άνθρωπος, μπορεί να επηρεάσει την Κοινή Γνώμη μέσα από τα βιβλία που εκδίδει – η διαφορά είναι πως η επίδρασή του είναι πολύ πιο αργή και μακροχρόνια. (Μερικές φορές αυτό είναι θετικό).

Ποια πρέπει να είναι η στάση του δημόσιου διανοούμενου απέναντι στη χώρα του και το κοινό της; (Βασική προϋπόθεση: να είναι ανεξάρτητος. Γιατί υπάρχουν και οι κρατικοί διανοούμενοι και οι κομματικοί τοιούτοι).

Ένας Σέρβος συγγραφέας (δυστυχώς δεν θυμάμαι το όνομά του) είχε πει ότι σε καιρούς κρίσης, ο τίμιος πνευματικός άνθρωπος πρέπει να στηρίζει την γνώμη των αντιπάλων.

Voltaire

Αν αυτό ακούγεται περίεργο (ακόμα και «προδοτικό») εγώ όταν το διάβασα αναπήδησα. Γιατί το έκανα ήδη εδώ και χρόνια (και το πλήρωσα ακριβά) από καθαρό ένστικτο.

Τι νόημα έχει να πηγαίνεις με τους πολλούς; Αυτοί που έχουν την ανάγκη σου είναι οι λίγοι. Δημοκρατία είναι αυτό το πολίτευμα όπου κυβερνάει η πλειοψηφία – αλλά προστατεύεται η μειοψηφία. Αλλιώς έχουμε δικτατορία της πλειοψηφίας και καταπάτηση των δικαιωμάτων των υπολοίπων.

Έτσι στον πόλεμο της πρώην Γιουγκοσλαβίας βρέθηκα – σχεδόν μόνος – από την μεριά των Βόσνιων. Έτσι υπερασπίστηκα τα δικαιώματα της τουρκικής και μακεδονικής μειονότητας στην Ελλάδα (ως γνωστόν η πρώτη επισήμως ονομάζεται μουσουλμανική και η δεύτερη …δεν υπάρχει. Κι ας ισχύει διεθνώς το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού:  είσαι αυτό που νιώθεις).)

Από διάφορους σχολιαστές κατηγορούμαι ότι κάνω μονόπλευρη κριτική στους Έλληνες. Μάλιστα κάποιος, μαθαίνοντας ότι στην Γερμανία κυκλοφορεί ένα βιβλίο μου με τίτλο «Για όλα φταίνε οι Γερμανοί», αντέδρασε γράφοντας: Γιατί αυτά δεν τα λέτε εδώ; Όλο με τους Έλληνες τα βάζετε!»

Θεωρώ την απάντηση αυτονόητη – αλλά παρόλα αυτά την παραθέσω. Τι νόημα έχει να κάνω κριτική για τους ξένους στην Ελλάδα, αφού δεν μπορούν ούτε να την διαβάσουν; Το μόνο αποτέλεσμα που έχει μία τέτοια κριτική είναι να δώσει δικαιολογίες και ελαφρυντικά στους Έλληνες – που έτσι κι αλλιώς πιστεύουν πως «για όλα φταίνε οι ξένοι».

Emile Zola

Κριτική για τους ξένους κάνω στη γλώσσα τους και στη χώρα τους. Σε δεκάδες άρθρα, συνεντεύξεις, τηλεοπτικές εκπομπές, αναλύοντας το ελληνικό πρόβλημα, έχω επισημάνει παράλληλα με τις ευθύνες των Ελλήνων, και τις δικές τους ευθύνες.

Και φυσικά είμαι πιο σκληρός με τους Έλληνες («φάπες» αποκαλεί τις απόψεις μου γνωστός σχολιαστής του blog) διότι είμαι ακριβώς το αντίθετο από τους λαϊκιστές πολιτικούς που ο λαός ακούει όλη μέρα. Εκείνοι του χαϊδεύουν τα αυτιά – εγώ τους τα τραβάω. «Οποίος αγαπάει παιδεύει» λέει μία σοφή παροιμία.

Ξαναγυρίζουμε στο αρχικό ερώτημα: πρέπει ο διανοούμενος να κατεβαίνει στην αγορά σαν τον παλαιό Σωκράτη; Και ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος του;

Υ. Γ. Ανάλογο κείμενο με παρόμοιο τίτλο είχα γράψει και πολύ παλιότερα. Φιλοξενείται στους «Δρόμους».

Μεταλλαγμένα: ευλογία ή κατάρα;

Εδώ και δεκαετίες παρακολουθώ έναν αγώνα αμφίρροπο. Από την μία μεριά είναι μεγάλες εταιρίες όπως η Monsanto, DuPont, Bayer, κ.ά. που παράγουν γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα (συνήθως ποικιλίες διαφόρων φυτών), καθώς και πολλοί επιστήμονες που είτε συνεργάζονται μαζί τους, είτε είναι πανεπιστημιακοί και ερευνητές, που θεωρούν τα μεταλλαγμένα όχι μόνο ακίνδυνα αλλά σωτήρια. Λένε ότι είναι ο μόνος τρόπος να λυθεί το επισιτιστικό πρόβλημα του πλανήτη. (Πράγμα που ήδη πέτυχε σε αρκετές χώρες – π. χ. στην Ινδία που έγινε όχι μόνο αυτάρκης αλλά και εξαγωγέας ρυζιού).

Από την αντίθετη όχθη στέκονται πάλι επιστήμονες και κυρίως πολλοί οικολόγοι που θεωρούν ότι η καλλιέργεια μεταλλαγμένων ποικιλιών θα αλλοιώσει την οικολογική ισορροπία, θα επιφέρει βλάβες σε χλωρίδα και πανίδα και τελικά θα καταστρέψει την γεωργία.

Δεν είμαι ειδικός και δεν έχω τις γνώσεις να αποφασίσω ποιος έχει δίκιο. Αλλά όταν ακούω τους οικολόγους να υπεραμύνονται για την «παρθένα φύση» που κινδυνεύει, είμαι υποχρεωμένος να τους θυμίσω πως και η παραδοσιακή γεωργία κάθε άλλο από παρθένα είναι – αντίθετα ήταν από την αρχή ένας βιασμός της φύσης. Ο άνθρωπος υποχρέωνε την φύση να παράγει αυτά που εκείνος ήθελε. Και το μπόλιασμα φυτών και η επιλεκτική εξέλιξη των σπόρων είναι πανάρχαιες τροποποιητικές πρακτικές.

Επίσης το γεγονός που υποστηρίζουν οι υπέρμαχοι των μεταλλαγμένων ότι σε δεκαετίες εντατικής στο καλλιέργειας, στο 25% του πλανήτη, δεν διαπιστώθηκε κάποιο αρνητικό αποτέλεσμα, είναι σημαντικό.

Φυσικά στην Ελλάδα, με τον παραδοσιακό συντηρητισμό μας είμαστε εναντίον – και μάλιστα τιμωρούμε τους παραβάτες με υπέρογκα πρόστιμα. Αναρωτιέμαι: άλλοι λαοί, όπως οι Αμερικανοί που τα καταναλώνουν επί χρόνια είναι ανόητοι ή έχουν αυτοκτονικές τάσεις; 

Ένα πρόσφατο δημοσίευμα στο in.gr, με πλούσια τεκμηρίωση, μου έδωσε την αφορμή να ξαναθυμηθώ το θέμα και να το προτείνω για συζήτηση στο blog. Διαβάστε πρώτα το κείμενο του in.gr:

Οι αντιδράσεις στα μεταλλαγμένα «εμποδίζουν μια Πράσινη Επανάσταση»

Ουάσινγκτον

Οι γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες όχι μόνο δεν είναι επιβλαβείς για την ανθρώπινη υγεία, αλλά αντίθετα έχουν το δυναμικό να ταΐσουν τον αυξανόμενο πληθυσμό του πλανήτη και να περιορίσουν τις επιπτώσεις στο περιβάλλον, διαβεβαιώνει άρθρο στο περιοδικό Science με τη στήριξη χιλίων και πλέον ειδικών.

Συνολικά 1.400 ερευνητές από ακαδημαϊκά ιδρύματα, μη κυβερνητικές οργανώσεις, εταιρείες και ιδιωτικά ερευνητικά κέντρα υπέγραψαν δήλωση με την οποία στηρίζουν την επίσημη θέση της Αμερικανικής Εταιρείας Βιολογίας Φυτών (ASPB): οι γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες, λέει η Εταιρεία, «αποτελούν ένα αποτελεσματικό εργαλείο για τη βελτίωση της διατροφικής ασφάλειας και τη μείωση των αρνητικών συνεπειών της Γεωργίας στο περιβάλλον».

Οι 1.400 επιστήμονες που υπέγραψαν τη δήλωση έχουν στο ενεργητικό τους περισσότερες από 17.600 επιστημονικές δημοσιεύσεις που καλύπτουν όλα τα επιμέρους πεδία της Βοτανικής.

Διαβάστε επίσης:

·       Η γεωργική βιοτεχνολογία εργαλείο για την καταπολέμηση της πείνας, εκτιμά ο ΟΗΕ

·       Υπέρ της χρήσης «μεταλλαγμένων» η Βασιλική Εταιρεία της Βρετανία

Στόχος των ερευνητών είναι να πείσουν το ευρύ κοινό για την ομόφωνη θέση της επιστημονικής κοινότητας ότι η τεχνολογία γενετικής τροποποίησης είναι αποτελεσματική και ασφαλής στη γεωργία.

Διαβάστε επίσης:

·       Πρόστιμα μέχρι 500.000 ευρώ για όποιον καλλιεργεί «μεταλλαγμένα» στην Ελλάδα

Σε γενικές γραμμές, τα γενετικά τροποποιημένα φυτά φέρουν ξένα γονίδια που τους χαρίζουν ανθεκτικότητα σε ασθένειες ή σε δύσκολες συνθήκες καλλιέργειας. Παράδειγμα είναι οι λεγόμενες ποικιλίες Bt, οι οποίες παράγουν ένα εντομοκτόνο βακτηριακής προέλευσης, τόσο ακίνδυνο για τον άνθρωπο ώστε χρησιμοποιείται ευρέως και σε οργανικές καλλιέργειες.

Οι ποικιλίες αυτές έχουν το δυναμικό να περιορίσουν δραστικά τη χρήση εντομοκτόνων που μολύνουν γειτονικές εκτάσεις και σκοτώνουν αδιακρίτως, ακόμα και έντομα που δεν απειλούν τις καλλιέργειες.

Διαβάστε επίσης:

·       «Μεταλλαγμένα» νέας γενιάς δεν θα περιέχουν ξένα γονίδια

Ακόμα, οι «μεταλλαγμένες» καλλιέργειες είναι συχνά πιο αποδοτικές, δίνουν δηλαδή μεγαλύτερη σοδειά για μια συγκεκριμένη έκταση συγκριτικά με τις συμβατικές ποικιλίες.

Με τον παγκόσμιο πληθυσμό να αυξάνεται, η όσο γίνεται καλύτερη αξιοποίηση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων αποτελεί το μεγάλο ζητούμενο προκειμένου να μπει φρένο στην αποψίλωση της φυσικής  βλάστησης.

Διαβάστε επίσης:

·       «Ανάμεικτα αποτελέσματα» από τις γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες

Τα «μεταλλαγμένα», εξάλλου, καλλιεργούνται ευρέως εδώ και πάνω από 20 χρόνια, και μέχρι σήμερα δεν έχουν υπάρξει πειστικές ενδείξεις για βλάβες της ανθρώπινης υγείας.

Διαβάστε επίσης:

·       «Αστήρικτη» η μελέτη που συνέδεε μεταλλαγμένο καλαμπόκι με καρκίνο

«Προκειμένου να καλύψουμε τις σημερινές και τις μελλοντικές ανάγκες μας σε τρόφιμα, χωρίς να καταστρέψουμε τον πλανήτη, χρειαζόμαστε κάθε αποτελεσματικό εργαλείο που έχουμε στη διάθεσή μας» γράφουν οι συντάκτες της επιστολής.

Μεταξύ των επιστημόνων που υπογράφουν την αίτηση είναι και ο Μάθιου Σκοτ, πρόεδρος του Πανεπιστημίου Carnegie Mellon: «Εφόσον αναπτυχθούν σωστά, υπό το φως της επιστημονικής γνώσης και των αναγκών του περιβάλλοντος, οι γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες, μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την ανθρώπινη υγεία και την παραγωγή τροφίμων χωρίς επιπτώσεις στο περιβάλλον».

»Υπάρχουν μάλιστα σημαντικές δυνατότητες προστασίας του περιβάλλοντος με τη χρήση γενετικά τροποποιημένων καλλιεργειών προκειμένου να μειωθεί η υπερβολική χρήση γεωργικών φαρμάκων και λιπασμάτων» διαβεβαιώνει ο Δρ Σκοτ.

Οι ερευνητές επισημαίνουν, τέλος, ότι οι απόψεις τους βρίσκονται σε συμφωνία με τις επίσημες θέσεις άλλων οργανισμών, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, ο Αμερικανικός Ιατρικός Σύλλογος, η Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ και η Αμερικανική Ένωση για την Πρόοδο της Επιστήμης (AAAS), ο οργανισμός που εκδίδει το κορυφαίο περιοδικό Science.

Βαγγέλης Πρατικάκης

Newsroom ΔΟΛ