Η γραφειοκρατία του Κορονοϊού

Λέγαμε ότι με την χρήση των ψηφιακών και ηλεκτρονικών μέσων επιταχύνθηκαν οι διαδικασίες στο δημόσιο και κερδίζουμε χρόνο και κόπο. Μερικοί, όπως εγώ, που επί είκοσι χρόνια φωνάζω, γράφω, δημοσιογραφώ για την ψηφιοποίηση (και όχι ψηφιακοποίηση όπως διαβάζω συχνά) του κράτους έσπευσαν να χαιρετίσουν με ενθουσιασμό τις αλλαγές – έστω κι αν έγιναν υπό την απειλή της πανδημίας. Εξελίξεις όπως η ψηφιακή συνταγή που την γράφει ο γιατρός και την στέλνει στο κινητό του ασθενούς από όπου την διαβάζει και την εκτελεί ο φαρμακοποιός, είναι πράγματα μαγικά που ούτε σε μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας δεν τα είχαμε συναντήσει. Ο ιδιώτης γιατρός βέβαια ζημιώνεται από αυτή την διαδικασία – αλλά είναι θέμα δικό του να πείσει τον ασθενή ότι και η ψηφιακή εξυπηρέτηση πρέπει να αμείβεται. Και βέβαια κινδυνεύει να χαθεί η σχέση γιατρού αρρώστου – πώς θα τον εξετάσει και θα του πάρει την πίεση ηλεκτρονικά;

Όμως η γραφειοκρατία ποτέ δεν πεθαίνει. Αναδιπλώνεται και μετά πάλι επελαύνει.

Η πρώτη ένδειξη που είχα, ήταν όταν χρειάστηκα μία βεβαίωση του γνήσιου της υπογραφής μου. Υπόθεση λεπτών, το ΚΕΠ της περιοχής μου είναι κοντά, πας με την ταυτότητά σου και σε τρία λεπτά έχεις τελειώσει.

Αμ δε! Δεν μπορείς πια να πας, να χτυπήσεις το κουδούνι και να μπεις. Πρέπει να κλείσεις τηλεφωνικό ραντεβού. Και εκεί όπου τελείωνες σε τρία λεπτά, πρέπει να περιμένεις τρεις ημέρες. Αν είσαι τυχερός, όπως ήμουν εγώ. Άλλοι χρειάστηκαν να περιμένουν μία εβδομάδα.

Γιατί άραγε μία διαδικασία που χρειαζόταν πραγματικά τρία λεπτά (επίδειξη ταυτότητας, υπογραφή, σφραγίδα με συμπλήρωση στοιχείων και τέλος) τώρα χρειάζεται μία εβδομάδα;

Θα σας απαντήσουν ότι έτσι αποφεύγεται ο συνωστισμός μέσα στο ΚΕΠ που είναι ιατρικά επικίνδυνος. Κι επειδή δεν μπορούν (ή δεν θέλουν) να ξέρουν τι θέμα σας απασχολεί, βάζουν ένα ραντεβού ανά μισή ώρα, για να είναι σίγουροι.

Φυσικά οι έρευνες δείχνουν πως μειώθηκε σημαντικά η παραγωγικότητα στα ΚΕΠ μετά από αυτές τις ρυθμίσεις.

Και το βασικό ερώτημα  είναι: ενώ ήδη από το τέλος Απριλίου υπάρχει ο θεσμός της ηλεκτρονικής υπογραφής, γιατί τα στελέχη του ΚΕΠ δεν την υποδεικνύουν στον πολίτη. Σε τρία ΚΕΠ που τηλεφώνησα δεν μου το είπε κανείς. Και γιατί δεν την προβάλει η κυβέρνηση; Διότι τελικά η ψηφιοποίηση ξεκινάει από την εκπαίδευση του κοινού.

Μερικά παλιά συμπτώματα απαντούν ακόμα σε πολλές κρατικές και δημοτικές υπηρεσίες. Προσπαθώ από μέρες να εξηγήσω στην δημοτική μου αρχή ότι τα δέκα τετραγωνικά που μου ανήκουν στο κοινόχρηστο γκαράζ της πολυκατοικίας όπου διαμένω, δεν ηλεκτροδοτούνται ξεχωριστά. Υπάρχει ένας γενικός φωτισμός που τροφοδοτείται από το ρολόι των κοινοχρήστων (το οποίο όμως τροφοδοτεί και τους ανελκυστήρες και τις εισόδους). Όμως η «Διόρθωση τιμών ακινήτων» ως προς τον χώρο στάθμευσης απορρίφθηκε (του διαμερίσματος ολοκληρώθηκε) και επί δύο μέρες ψάχνω να βρω μία λύση. Μιλώντας με τον αρμόδιο του Δήμου κατάλαβα ότι το πρόβλημα οφείλεται στην λάθος σύνδεση της δήλωσης με το Ε9. Έτσι όλα τα μη ηλεκτροδοτούμενα (αποθήκες, γκαράζ) απορρίπτονται αυτομάτως. Η απάντηση της αρμόδιας του Υπουργείου Οικονομικών: «Δεν μ’ ενδιαφέρει εμένα τι πρόβλημα έχουν οι Δήμοι». Γιατί κανείς δεν διορθώνει το σφάλμα και υποχρεώνονται όλοι να κάνουν καινούργια δήλωση και να πληρώνουν διπλά; 

Επίσης το να κάθεσαι υπό βροχήν στην ουρά έξω από ένα ταχυδρομείο περιμένοντας (ένας μπαίνει - ένας βγαίνει) δεν είναι ό,τι πιο ευχάριστο. Δεν θα μπορούσαν να αυτοματοποιηθούν μερικές διαδικασίες (π.χ. πώληση γραμματοσήμων) για να μειωθεί η ταλαιπωρία.

Ωραία η ψηφιοποίηση του κράτους, αλλά κινδυνεύει από την έλλειψη ενημέρωσης και προώθησης. Κύριε Πιερρακάκη, έχετε κάνει σπουδαίο έργο – αλλά πρέπει να το «πουλήσετε» στο κοινό. Αλλιώς κινδυνεύει να χαθεί.

Ένας λογικός άνθρωπος

Στον κόσμο της πολιτικής υπάρχουν λογής-λογής άνθρωποι. Φιλόδοξοι (άφθονοι από δαύτους) υπερόπτες, εμπαθείς και φανατικοί, δολοπλόκοι και διαπλεκόμενοι, ικανοί και ανίκανοι, ιδεαλιστές και ρεαλιστές, συκοφάντες και διαβάλλοντες, ειλικρινείς και ψεύτες, εργατικοί και τεμπέληδες, κόλακες και υβριστές.

Όλοι έχουν ένα κοινό γνώρισμα: λατρεύουν την εξουσία – κάθε εξουσία από την ανώτερη μέχρι την ταπεινή, του σαδιστή μικροϋπάλληλου. Υπάρχουν για να ασκούν εξουσία, αυτή τους τρέφει, αυτή τους κινεί. Όταν βρίσκονται εκτός εξουσίας (π.χ. στην αντιπολίτευση) παθαίνουν μαρασμό και κατάθλιψη.

Το κακό είναι πως αυτός ο κόσμος της πολιτικής είναι ο κόσμος που διοικεί μία χώρα. Και πως, από μια περίεργη σύμπτωση, μέσα σε αυτό τον κόσμο θα βρεις ελάχιστους κανονικούς και ισορροπημένους ανθρώπους, από αυτούς που συναντάς σε όλες τις πλευρές της ζωής. Είτε η πολιτική ζωή ασκεί έλξη σε μη κανονικούς ανθρώπους – είτε αλλοιώνει και παραμορφώνει τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που προσφεύγουν σε αυτή.

Έτσι, μετά από πολλά χρόνια εμπειρία αυτού του χώρου, έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο ιδανικός πολιτικός είναι ένας απλός, κανονικός άνθρωπος. Δεν είναι ανάγκη να είναι μεγαλοφυής, ούτε καν ιδιοφυής. Ούτε χαρισματικός. Οι χαρισματικοί είναι επικίνδυνοι αν χρησιμοποιούν το χάρισμά τους λανθασμένα. Οι οραματιστές επίσης – εκατομμύρια υπήρξαν τα θύματά τους τον τελευταίο αιώνα.

Όχι – ένας απλός καθημερινός άνθρωπος, κοινός, συνηθισμένος αλλά με μία διαφορά. Ότι θα πίστευε στον εαυτό του, στις κοινές αλλά υγιείς απόψεις του, και ότι θα είχε σαν βασικό κανόνα και σύμβουλο την λογική. Την απλή λογική – ή αν ακόμα θέλετε τον κοινό νου (common sense, που λένε οι Άγγλοι).

Αλίμονο: οι κοινός νους είναι το λιγότερο κοινό πράγμα στον κόσμο. Αλλά είναι σωτήριος. Είναι το άσφαλτο κριτήριο του σωστού και του λάθους. Δεν σε αφήνει να παρασύρεσαι προς ιδεοληψίες που μπορεί να γοητεύουν, αλλά συνήθως καταστρέφουν.

Αν αναλύσετε την ιστορία της πατρίδας μας θα βρείτε πολλά παραδείγματα. Και θα απορήσετε. Τι είδους κοινό νου είχαν οι άνθρωποι που έκαναν πράγματα εντελώς παράλογα όπως ο πόλεμος του 1897, η Μικρασιατική Εκστρατεία, ή το Πραξικόπημα του 74 στην Κύπρο.

Όλα αυτά τα γράφω επειδή, για πρώτη φορά μετά από τόσες περιπέτειες και δοκιμασίες, επί κεφαλής του Ελληνικού Κράτους υπάρχει ένας άνθρωπος απλά λογικός. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν είναι χαρισματικός ηγέτης, ούτε συναρπαστικός ρήτωρ, ούτε γοητευτικός αρχηγός. Είναι ένας σωστός, μετρημένος και πρακτικός άνθρωπος. Έχει την παιδεία που χρειάζεται ένας σύγχρονος καταρτισμένος πολιτικός, ξέρει να επιλέγει συνεργάτες, έχει επεξεργαστεί αρκετά μεταρρυθμιστικά σχέδια και αντέχει τα δύσκολα. Το είδαμε στην πράξη μέσα στην πανδημία.

Ακούω φωνές: πως είμαι δεξιός, φασίστας, νεοφιλελεύθερος, κλπ. Πρέπει να πω ότι ουδέποτε στη ζωή μου ψήφισα Δεξιά (εκτός από τις τελευταίες εκλογές). Πάντα ήμουν κεντρώος. Στις πρώτες και τις δεύτερες εκλογές μετά την Μεταπολίτευση υπήρξα σύμβουλος του Γεώργιου Μαύρου (ο οποίος σπάνια ακολουθούσε τις συμβουλές μου). Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής με τιμούσε με την φιλία του, αλλά ήξερε πως ποτέ δεν τον είχα ψηφίσει. Αργότερα ακολούθησα τον Στέφανο Μάνο στις ατυχείς του εξορμήσεις γιατί είχε σωστά σχέδια για απαραίτητες μεταρρυθμίσεις – αυτές που 

τόσο φοβούνται οι Έλληνες. (Γιατί άραγε;)

Είναι πολύ νωρίς ακόμα για να κρίνει κανείς τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Η αρχή της πολιτείας του ξεκίνησε με εφιάλτη, αλλά εξελίχθηκε σε εντυπωσιακό επίτευγμα. Πάντως η παρουσία του με κάνει να νιώθω σιγουριά: ότι επικεφαλής του κράτους μας υπάρχει ένας λογικός άνθρωπος. Και σε μία χώρα που κυβερνούσε συχνά ο παραλογισμός – αυτό είναι μία μεγάλη παρηγοριά.

Μαζί με την εξαίρετη νέα μας πρόεδρο – εξίσου λογική, αλλά ίσως πιο τολμηρή – αποτελούν ένα σπάνιας ποιότητας ηγετικό συνδυασμό. Ας τους ευχηθούμε καλή τύχη, για το καλό όλων μας.

Ποιος ενισχύει τους Έλληνες συγγραφείς;

Ακούγοντας την κυρία Μενδώνη να μιλά για τους άνεργους (και συνεπώς άφραγκους) καλλιτέχνες που έπληξε ο κορονοϊός: Ηθοποιούς, μουσικούς, χορευτές, τραγουδιστές, σκηνοθέτες, σκηνογράφους, εικαστικούς… σκέφθηκα το δικό μου συνάφι – τους συγγραφείς.

Γι’ αυτούς δεν ακούσαμε τίποτα. Αυτοί δεν παράγουν πολιτισμό; Τα Νόμπελ από ποιητές τα πήραμε. Το πιο διεθνές μας όνομα είναι ο Καβάφης.

Θα μου πείτε πως μέσα στην καραντίνα, τα δικτυακά βιβλιοπωλεία πουλούσαν άνετα.

Αλλά ό,τι και να πουλούσαν, τα έσοδα ενός συγγραφέα στην Ελλάδα είναι αστεία. Οι ποιητές μάλιστα (η μεγάλη μας δόξα) όχι μόνο δεν κερδίζουν αλλά οι περισσότεροι πληρώνουν για να εκδοθούν. Έτσι αναγκάζονται να ασκούν κι άλλο επάγγελμα που τους εξασφαλίζει τα προς το ζην. Δεν γνωρίζω κανένα σοβαρό Έλληνα συγγραφέα που να ζει από τα βιβλία του.

(Εκτός από κάτι ροζ κυρίες…γι’ αυτό διευκρίνισα: ‘σοβαρό συγγραφέα’).

Θέλετε να μάθετε τι κερδίζει ένας επιτυχημένος μας συγγραφέας; Η μέση λιανική τιμή ενός βιβλίου στην Ελλάδα είναι 15€. Το συγγραφικό δικαίωμα ήταν 15% αλλά με την κρίση οι περισσότεροι εκδότες το κατέβασαν στο 12%. Άρα από κάθε βιβλίο που πωλείται, ο συγγραφέας παίρνει 1,8€.

Ας δεχθούμε τώρα ότι το βιβλίο πετυχαίνει και κάνει πολλές εκδόσεις (το σωστό είναι «ανατυπώσεις»). Ας πούμε ότι πουλάει 10.000 αντίτυπα. (11 εκδόσεις των 800 + 1200 η πρώτη). Σύνολο εσόδων 18.000€.

Ο μέσος χρόνος για την συγγραφή ενός βιβλίου, για έναν άνθρωπο που ασκεί και άλλο επάγγελμα, είναι περίπου δύο χρόνια. Άρα επιμεριζόμενη, η αμοιβή του συγγραφέα είναι 750 το μήνα. Κι αν θέλει ασφάλιση και αργότερα σύνταξη, θα πρέπει να αφαιρέσουμε τουλάχιστον 250€.  Οικογένεια με 500€ το μήνα;

Και εδώ μιλάμε για ένα επιτυχημένο βιβλίο. Ελάχιστα σοβαρά βιβλία πουλάνε 10.000 αντίτυπα. Τα περισσότερα αγωνίζονται να φτάσουν στην δεύτερη έκδοση…

Άρα, επάγγελμα! Δικηγόρος, γιατρός, διπλωμάτης, διαφημιστής, αρχιτέκτων, δημοσιογράφος… και όλίγον συγγραφεύς.

Ένα προσωπικό παράδειγμα: Όπως σχεδόν όλοι οι συγγραφείς, τα πρώτα μου βιβλία τα πλήρωσα από την τσέπη μου – ήταν ποίηση και δοκίμια, άνευ εμπορικού ενδιαφέροντος. Μετά ήρθε το πιο επιτυχημένο μου βιβλίο, γνωστό σε πολλούς,  (βρίσκεται τώρα στην 39^η ανατύπωση). Από την 1η, μέχρι την 13η (και λόγω ζήτησης, οι ανατυπώσεις τότε ήταν των 10.000 ή 5000 αντιτύπων) δεν είχα εισπράξει δραχμή! 

Κάποτε ο δεύτερος εκδότης μου, δέησε να μου δώσει μία μεταχρονολογημένη επιταγή ενός εκατομμυρίου δραχμών. (Αντιστοιχούσε στο μισό του χρέους). Όταν πήγα να την εισπράξω, ήταν ακάλυπτη! Την έχω φυλάξει για ενθύμιο.

Δεν είναι λοιπόν μόνο που δεν αμείβονται καλά οι συγγραφείς μας – συχνά δεν εισπράττουν, είτε εγκαίρως, είτε καθόλου. Και μην νομίζετε πώς είναι μόνον ελληνικό έθιμο. Το ίδιο βιβλίο μου μεταφράστηκε σε δέκα γλώσσες. Κριτικές διθύραμβοι, αλλά χρήμα μηδέν. 

Από τους δέκα μεγάλους ξένους εκδότες μόνον ο Γερμανός στέλνει κάθε χρόνο λογαριασμό. Ο Γάλλος, εκτός από την πρώτη έκδοση έβγαλε και δεύτερη σε σχήμα τσέπης για περίπτερα και αεροδρόμια – αλλά ούτε φράγκο! Ο Ιταλός κλάφτηκε ότι πούλησε μόνο 172 αντίτυπα. (Η Ιταλία έχει 18000 βιβλιοπωλεία και όπως μου είπε η  Ελληνολάτρις συγγραφέας Andrea Marcolongo  για χρόνια το βιβλίο ήταν στις βιτρίνες). Στην Κολομβία και στην Χιλή το βιβλίο πήρε διακρίσεις, αλλά ο Ισπανός εκδότης (ο μεγαλύτερος) που καλύπτει και την Νότια Αμερική, ισχυρίζεται ότι δεν πούλησε τίποτα.

Έξω, βεβαίως, οι ξένοι συγγραφείς εκπροσωπούνται από ατζέντηδες, μεγάλα οργανωμένα γραφεία με δικηγόρους, που ελέγχουν εκδότες και βιβλιοπωλεία. Τα δικαιώματα τους είναι ιερά και απαραβίαστα (και όχι «κλοπυράιτ», που έλεγε η Ελένη Βλάχου). Άλλωστε οι ξένοι έχουν και άλλα έσοδα. Μία σειρά διαλέξεις σε Αμερικανικά πανεπιστήμια μπορεί να σε θρέψει δύο χρόνια. Οι συνεντεύξεις πληρώνονται αδρά, όπως και οι συνεργασίες σε έντυπα.

Ενώ εδώ: Το ελληνικό κράτος βάζει κείμενά μας στα σχολικά βιβλία, μεταδίδει έργα μας από το κρατικό ραδιόφωνο – και όχι μόνο δεν πληρώνει… Ούτε ζητάει άδεια – ούτε καν μας ενημερώνει!

Πριν μερικά χρόνια έστησε το ΕΚΕΒΙ (Ελληνικό Κέντρο Βιβλίου) που έμεινε  στις καλές του προθέσεις.

Να ενισχυθούν εκατό φορές όλες οι τέχνες. Αλλά  μην ξεχνάτε και το βιβλίο, αυτό το αποπαίδι του Ελληνικού Πολιτισμού...

Το θαύμα της Λιλιπούπολης

Μπορεί να ξεκίνησε σαν παιδική ραδιοφωνική εκπομπή, αλλά βαθμιαία η Λιλιπούπολη έγινε κάτι άλλο: το πιο αξιόλογο συλλογικό καλλιτεχνικό έργο που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα τα τελευταία πενήντα χρόνια.

Πρώτη φορά σε αυτή τη χώρα του Εγώ, τόσοι σημαντικοί δημιουργοί συνεργάστηκαν αρμονικά, σαν ένας άνθρωπος, και έχτισαν ένα έργο που ξεχειλίζει από ταλέντο, ποίηση, ευρηματικότητα και φαντασία. Πράγμα που οφείλεται και στον Μάνο Χατζιδάκι – αν δεν ήταν αυτός διευθυντής του Τρίτου – δεν θα είχε μακροημερεύσει η εκπομπή.

Προσέξτε τα ονόματα:
Τέσσερεις συνθέτες: Λένα Πλάτωνος, Νίκος Κυπουργός, Δημήτρης Μαραγκόπουλος, Νίκος Χριστοδούλου, μελοποιούσαν τα υπέροχα τραγούδια της Μαριανίνας Κριεζή (όλοι οι στίχοι δικοί της) που τα τραγουδούσαν οι Σπύρος Σακκάς, Σαβίνα Γιαννάτου, Αντώνης Κοντογεωργίου, Νένα Βενετσάνου, Μαριέλλη Σφακιανάκη και άλλοι, με διευθυντή ορχήστρας τον Βύρωνα Φιδετζή. Τα κείμενα ήταν συνεργασία πολλών αλλά ξεχώριζαν το χιούμορ της Άννας Παναγιωτοπούλου και η μαγεία της Μαριανίνας. Ηθοποιοί: Βασίλης Μπουγιουκλάκης, (αθάνατος Χαρχούδας!) Άννα Παναγιωτοπούλου, Σταμάτης Φασουλής, Λευτέρης Βογιατζής, Σαπφώ Νοταρά, Λυδία Κονιόρδου, Αλέκα Παΐζη, Μίρκα Παπακωνσταντίνου, Ράνια Οικονομίδου, Πέπη Οικονομοπούλου, Μίνα Αδαμάκη, Θόδωρος Μπογιατζής, Νίκος Τσιλούνης, Σταύρος Μερμήγκης, Λάμπρος Τσάγκας και Μίμης Χρυσομάλλης – όλοι σε μία βασική ιδέα της Ελένης Βλάχου και της Ρεγγίνας Καπετανάκη..

Τόσο ταλέντο. Τόσο ταλέντο χώρεσε σε μία εκπομπή!

Αυτά τα έγραφα το 2013 – όταν μερικοί αποφάσισαν να «αναβιώσουν» την εκπομπή, πράγμα που φυσικά δεν πέτυχε. Τα θαύματα δεν επαναλαμβάνονται.

Ήμουν μάλλον ο πρώτος που την πήρε στα σοβαρά, ο πρώτος που έγραψε γι αυτήν το 1979: «Οι στίχοι των λυρικο-ονειρικών τραγουδιών της Λιλιπούπολης αποτελούν μέγιστο γεγονός για τη νεότερη ποίηση μας. Ελληνικότατη — σε δεύτερη Χατζιδακική γενιά — και ή γοητευτική μουσική τους, πού προεκτείνει την παράδοση του νέου ελληνικού Lied. [] Και πέρα από την ποιητική φαντασία, ένα διαβολεμένο σατιρικό πνεύμα παρωδεί και διασύρει τα πάντα».

Αυτό το σατιρικό πνεύμα ήταν βόμβα στα θεμέλια του θαύματος. Οι Νέο-Έλληνες δεν αντέχουν την σάτιρα. Ιδιαίτερα την πολιτική.
Κι όταν σταμάτησε πριν 40 χρόνια (δεν τον άντεχαν πιά τον Χατζιδάκι, ακόμα και οι προστάτες του) έγραψα κάτι άλλο:

Στην αρχή ένιωθα περίεργα μόνος. Ήταν το αντίστροφο ενός ταξιδιού. Δεν είχα αφήσει πίσω μου έναν κόσμο — με είχε εγκαταλείψει εμένα ένας ολόκληρος κόσμος.

Ή απουσία γινόταν κάθε μέρα και πιο οδυνηρή. Δεν μου έλειπαν μόνον οι άνθρωποι — μου έλειπαν οι δρόμοι, οι πλατείες, τα αντικείμενα, τα τοπία. Νοσταλγούσα το Λιλιγρό, το δάσος Άρες Μάρες Κουκουνάρες, τον Φίστικο, τη λεωφόρο της Γαλάζιας Πεταλούδας — ως και αυτον τον Σιδερομάσσα.

Βέβαια πιο σκληρή ήταν ή απουσία των ηρώων μου: Πώς να αντικαταστήσω τον Χαρχούδα, τον Δυστροποπιγγα, τον Δόκτορα Δρακατώρ; Ως και την κυρία Φωτεινή (πού κάνει σούπα κοκκινή) και την Κινέζα της μαγιονέζας είχα επιθυμήσει. Για να μη μιλήσουμε για τον Παπαγάλο ή τον Μπέμπαντα...

Ναι, μου έλειπε ή Λιλιπούπολη ! Ή στέρηση της με είχε απορυθμίσει εντελώς. Δεν είχα πια που να ξεφορτώσω τα νεύρα μου ή τα όνειρά μου. Για καιρό ένιωθα σαν θεριακλής πού του κόψανε το τσιγάρο.

Είχα πάθει εθισμό με αυτή την εκπομπή. Πρώτη φορά στη ζωή μου παρατούσα τα πάντα για να την ακούσω.

Μέχρι που κατάλαβα πως η Λιλιπούπολη είχε ήδη αλλάξει τον κόσμο για μένα. Δεν την νοσταλγώ πια – την ζω. Αυτοί πού την πολέμησαν, χάθηκαν. Αυτοί πού τη σταμάτησαν θα έχουν καιρό ξεχαστεί όταν τα τραγούδια της Λιλιπούπολης θα τραγουδιούνται ακόμη ! Αλλά οι τύποι που δημιούργησε κυκλοφορούν ακόμα γύρω μας, αιώνιοι!

Ναι, Δήμαρχε! Ναι, Μπίξ-Μπίξ! Ναι, Γλυκόσαυρε! Κερδίσατε! Εσείς το τραγουδήσατε, δεν το πιστέψαμε, μα τώρα το ζούμε:

Γύρισα, ταξίδεψα πολύ
κι όλος ο κόσμος, είναι για μένα,
μια Λιλιπούπολη...

Ναι, Δυστροπόπιγγα, ναι, Πιπινέζα, ναι, Δρακατώρ: χάρη σε σας το τραγούδι βγήκε αληθινό. Όλος μου ο κόσμος έγινε μια Λιλιπούπολη!

(Ευχαριστίες στον κ. Γιώργο Αλλαμανή που μου θύμισε την επέτειο).

«Για μας κελαηδούν τα πουλιά…»*

Προβλέπω, με το τέλος της «Καραντίνας» (δεν προφέρεται καραdiνα – κάποτε θα γράψω ένα μικρό δοκίμιο για προφορές όπως σαbάνια, στούndιο, κλπ. αφιερωμένο στην μνήμη του Τάκη Χορν, που ανατρίχιαζε στο άκουσμά τους) προβλέπω λοιπόν πως οι συζητήσεις θα έχουν το λάιτ-μοτίφ των διακοπών: «Εσείς, πώς τα περάσατε;»

Όπως και στις διακοπές, οι απαντήσεις θα είναι ως επί το πλείστον ανειλικρινείς. Ούτε για τους καυγάδες θα μιλάνε, ούτε για τα μαλλιοτραβήγματα. Ούτε για τον έξαλλο πατέρα ο οποίος κόντεψε να βιαιοπραγήσει στον γιό, που του έκλεβε την ευρυζωνική συχνότητα στο streaming, ούτε για την μητέρα που βρήκε τα καλλυντικά της ρημαγμένα από τις απόπειρες της κόρης να μεταμορφωθεί σε μακιγιέζ από τα έντεκα χρόνια της.

«Ωραία περάσαμε, διαβάζαμε βιβλία, παίζαμε παιχνίδια επιτραπέζια, πηγαίναμε περιπάτους…»  Στην πραγματικότητα έβλεπαν τηλεόραση από πολλές πηγές: κινητό, τάμπλετ, λάπτοπ – ενίοτε και τον δέκτη.... Περίμεναν με ανυπομονησία να ακούσουν τον Τσιόδρα και το πολεμικό ανακοινωθέν (απολογισμό των θυμάτων της μάχης με το κορόνο-τέρας). Έχασαν αρκετά από τα πρώτα ανακοινωθέντα ψάχνοντας να βρουν την συχνότητα της ΕΤ1 που είχαν χρόνια να την ανοίξουν…

(Χρόνια είχε να δει η Κρατική Τηλεόραση τέτοιες μετρήσεις θεαματικότητας  - ίσως μόνο πριν ξεμυτίσουν τα ιδιωτικά κανάλια). Αλλά ο Τσιόδρας έγινε σούπερ-σταρ. Οι άνθρωποι όταν μιλάνε γι αυτόν νιώθουν δέος. Πιστεύω ότι αυτό οφείλεται σε ένα συνδυασμό κύρους, ικανότητας και σεμνότητας, που δεν έχει ξαναφανεί σε ελληνικό κανάλι.

Ίσως η γνωριμία με έναν τέτοιον άνθρωπο να αποτελεί το πιο σημαντικό μάθημα που θα μας αφήσει η πανδημία. Το δεύτερο είναι η αίσθηση της αβεβαιότητας και παροδικότητας, που θα μας κατέχει για καιρό. Γράφω αυτό το κείμενο την Τρίτη 28 Απριλίου και δεν ξέρω αν θα είμαι σε θέση και διάθεση να το διαβάσω την Κυριακή 3 Μαΐου, που θα δημοσιευθεί.

Κι όσο θα ελευθερώνονται οι άνθρωποι, κι όσο θα αποκαθίσταται η «κανονικότητα» (τι λέξη!) τόσο θα αυξάνει και η αβεβαιότητα. 

Μέσα στους τέσσερεις τοίχους του σπιτιού σου, περιβαλλόμενος από αντισηπτικά και άλλα προφυλακτικά, ένιωθες ασφαλής. Αλλά ο κόσμος έξω είναι γεμάτος μυριάδες ανθρώπους και κάθε ένας τους είναι ύποπτος. Η ονομασία «ασυμπτωματικός φορέας»  μου θυμίζει την Κατοχική φράση: «Συνεργάτης των Γερμανών». Δηλαδή κάποιος που μπορούσε να σε στείλει στον χαμό σου.

Τι θέλω να κρατήσω από την καραντίνα: το κελάηδημα των πουλιών. Κάθε μέρα περπατούσαμε  δύο με τρία χιλιόμετρα μέσα σε άλσος. (Λόγος εξόδου: Κωδικός 6). Τα πουλιά, όλη μέρα, τρελαμένα. Ποτέ δεν τα έχω ακούσει να κελαηδάνε τόσο πυκνά και τόσο δυνατά. Σε ζάλιζε αυτό το ξέφρενο κελάηδημα. 

Ναι, ήταν άνοιξη, ναι κάθε άνοιξη κελαηδούν τα πουλιά – αλλά αυτή τη φορά ήταν διαφορετικά. Σαν κάτι να ήξεραν τα πουλιά, σαν κάτι να ήθελαν να μας πουν.

Σαν να μας έλεγαν: «Ακούστε μας καλά. Μπορεί αυτή να είναι η τελευταία σας άνοιξη. Στον άλλο κόσμο, μάλλον θα έχει μόνο σιωπή». Σιωπή και σκοτάδι – δηλαδή το μηδέν.

Α, ναι – διάβασα και κάτι βιβλία – ούτε τα μισά από όσο σκόπευα να διαβάσω. Άκουσα και μουσική – πολλή μουσική. Αλλά έχω (ελπίζω να έχω) καιρό. Δεν μας βλέπω να κάνουμε διακοπές φέτος. 

Τα ανίψια μας, για τα οποία είχαμε νοικιάσει μαζί ένα σπίτι σε νησί, δεν θα αποτολμήσουν να κάνουν το πιο μακρινό αεροπορικό ταξίδι.

Ελπίζω όμως τα πουλιά να τραγουδάνε ακόμα. Και να τα ξαναχαρώ κι άλλες χρονιές.

Ξέρετε: έχω ακούσει φέτος τόσες φορές πως είμαι "ευάλωτος και ευπαθής", που κοντεύω να το πιστέψω…

*(Το τραγούδαγε, όταν ήμουν παιδί, ο Νίκος Γούναρης. Στίχοι: Νίκος Φατσέας, Μουσική: Μιχάλης Σουγιούλ)

Η αμηχανία των πιστών

Όλες αυτές τις μέρες της πανδημίας και της καραντίνας σκέπτομαι τους πιστούς των διαφόρων θρησκειών. Οι άνθρωποι αυτοί πιστεύουν ότι ζούνε μέσα σε ένα οργανωμένο σύμπαν το οποίο δημιούργησε και κυβερνάει ένα υπέρτατο όν. Που έχει πολλά διαφορετικά ονόματα, αλλά ορισμένες σαφείς ιδιότητες: είναι παντοδύναμο, είναι πάνσοφο, και, στις περισσότερες περιπτώσεις, πανάγαθο.

Τώρα, πώς συμβιβάζεται ένα τέτοιο σύμπαν, με τον κορωνοϊό; Ο οποίος σκοτώνει, με φρικτό τρόπο, εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους σε αυτόν τον πλανήτη. Μία τέτοια κατάσταση μας επιστρέφει στα θρανία του γυμνασίου όπου το βασικό ερώτημα στον καθηγητή της Θεολογίας ήταν τα απλοϊκό αλλά άλυτο: «Αφού ο Θεός είναι παντοδύναμος και πανάγαθος, πώς επιτρέπει την ύπαρξη του Κακού στον κόσμο; Είτε δεν μπορεί να το καταργήσει (οπότε δεν είναι παντοδύναμος) είτε δε θέλει (οπότε δεν είναι πανάγαθος)».

Φιλοσοφία σπούδασα, και άρα ξέρω τις περισσότερες απαντήσεις που έχουν δώσει σοφοί θεολόγοι και φιλόσοφοι για πολλούς αιώνες. («Για να μας δοκιμάσει», «για να μας τιμωρήσει», κλπ.). 

Ολόκληρος κλάδος της φιλοσοφίας ονομάζεται «Θεοδικία» (Δίκη του Θεού) με κορυφαίο το ομώνυμο σύγγραμμα του Leibnitz (1710) που κορόιδευε ο Βολταίρος. Εκεί ο Leibnitz υποστηρίζει ότι ο Θεός έφτιαξε «τον καλύτερο των δυνατών κόσμων» όπου τα Δεινά ήταν απαραίτητα για την ανάδειξη του Καλού. Καμία από αυτές τις θεωρίες δεν με έχει πείσει – ιδιαίτερα εκείνη που μιλάει για τιμωρία στις αμαρτίες μας. Δεν καταλαβαίνω καν την έννοια της αμαρτίας. Είναι μία εφεύρεση Ιουδαϊκή (ειδικά το «προπατορικό αμάρτημα», που υποδουλώνει όλους τους ανθρώπους). Οι αρχαίοι έλληνες δεν γνώριζαν την λέξη με αυτή την έννοια.

Γι αυτό και το μόνο που μπορώ να κάνω, είναι να αμφιβάλλω. Δεν με πείθει η ιδέα ενός σύμπαντος που δημιουργήθηκε από ένα υπέρτατο ον, το οποίο και ευθύνεται για την (καλή ή κακή) λειτουργία του. Είμαι άθεος; Όχι, απαραιτήτως. Είμαι αγνωστικιστής: δηλαδή ένας σκεπτόμενος άνθρωπος, που έχει μόνο ερωτήματα για τα μυστήρια της ζωής και του σύμπαντος. Όχι τα επιστημονικά (αυτά σιγά σιγά τα απαντάμε) αλλά τα ερωτήματα περί του νοήματος. Αυτά για τα οποία ο Camus γράφει: «Ο άνθρωπος ρωτάει, το σύμπαν δεν απαντάει».

Ποιο είναι το νόημα μια ζωής που, όπως κι αν την ζήσεις, θα τελειώσει απαρέγκλιτα με θάνατο. («Καμιά ζωή δεν έχει Happy End»). Ποιο είναι το νόημα ενός σεισμού,  ενός τσουνάμι, ενός καρκίνου, μιας πανδημίας;

Πώς είναι δυνατόν οι ίδιες οι θρησκείες να αποτελούν κίνητρο πολέμων και σφαγών, όταν όλοι οι θεοί τους διδάσκουν την καλοσύνη. Και ακόμα χειρότερα: πώς γίνεται οι οπαδοί της ίδιας θρησκείας να αντιμάχονται μεταξύ τους (Μουσουλμάνοι: Σιίτες και Σουνίτες, Χριστιανοί: Καθολικοί και Διαμαρτυρόμενοι – ποιος ξεχνά την «Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου;») Ακόμα και οι πιο ειρηνόφιλοι πιστοί, οι Βουδιστές, πήραν όπλα και διαπράττουν γενοκτονίες!

Και οι τρεις θρησκείες οι συγγενικές, που μοιράζονται τους Αγίους Τόπους τους,  ερίζουν και πολεμάνε; (Σταύρος Ζουμπουλάκης: «Άσπονδοι Αδελφοί»!)

Κάτι δεν πάει καλά με την ανθρωπότητα. Σίγουρα φταίμε κι εμείς, που δεν μπορούμε να συνεννοηθούμε και να συμφωνήσουμε σε βασικά θέματα όπως η κλιματική αλλαγή. Αλλά ο κόσμος είναι σε άθλια κατάσταση, πέρα από τις δικές μας διαφωνίες. Κι ενώ χάρη στην επιστήμη και την τεχνολογία έχουμε νικήσει δεκάδες αρρώστιες, έχουμε διπλασιάσει το προσδόκιμο επιβίωσης του ανθρώπου, προχωρούμε προς την εξάλειψη της πείνας και της απόλυτης φτώχειας – η τύχη (ή ο Θεός;) μας στέλνουν μία πανδημία που όμοιά της δεν έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα.

Προσπαθώ να μπω στη θέση ενός πιστού Χριστιανού που προσεύχεται στον Θεό του. Τι του ζητάει; Να τον προστατέψει από την πανούκλα; Αλλά από πού και γιατί προέκυψε αυτή;

Γι αυτό και συμπάσχω, εγώ ο άπιστος, με όλους τους πιστούς, στην εναγώνιά τους αμηχανία.

Το Πάσχα, η Πόρσε και η πρώτη πίτσα

(Μια παλιά ιστορία που αφιερώνω σε όσους δεν θα απολαύσουν φέτος τον οβελία τους).

Εξήντα χρόνια πίσω. Είμαι στην Γερμανία. Ο φίλος μου Bodo B., σκηνοθέτης πολύ επιτυχημένος στον τομέα των ντοκιμαντέρ και βιομηχανικών ταινιών, έχει αποκτήσει την πρώτη του Πόρσε. Είναι το κλασικό πια μοντέλο 356 A, κάμπριο, αυστηρά διθέσιο και θορυβώδες. Στην πραγματικότητα είναι ένα διασκευασμένος και «πουσαρισμένος» αερόψυκτος Φολκσβάγκεν σκαραβαίος. (Κι αυτός δημιούργημα του δόκτορος Πόρσε).

Μια Κυριακή πρωί με παίρνει τηλέφωνο. Η φίλη του απουσιάζει (λίγο καιρό αργότερα τους πάντρεψα) είναι ωραία ημέρα, έχει κέφι για βόλτα και θέλει παρέα. Είμαι για μία περιήγηση στις Άλπεις;

Αν είμαι λέει! Πετάω την σκούφια μου!

«Πάρε μαζί και το διαβατήριό σου», μου λέει, «μπορεί να μπούμε στην Αυστρία».

Η Αυστρία από το Μόναχο απέχει περίπου 90 χιλιόμετρα. Ωραίος δρόμος, autobahn, η περιοχή εκτός από γραφικά χωριά διαθέτει το υψηλότερο βουνό των Γερμανικών Άλπεων (Zugspitze, τρεις χιλιάδες μέτρα) και ένα περιώνυμο καζίνο στο Garmisch-Partenkirchen όπου μερικοί Έλληνες φοιτητές έχαναν τα δίδακτρα που με κόπο τους έστελναν οι οικογένειες.

Φεύγουμε, ο καιρός είναι θαυμάσιος, μια ηλιόλουστη ανοιξιάτικη μέρα, αλλά ψυχρός λόγω υψομέτρου (ήδη το Μόναχο είναι στα 520 μέτρα και τα χωριά που λέμε να επισκεφθούμε είναι πάνω από 900 μέτρα). Ευτυχώς πρόλαβα να πάρω ένα σκούφο διότι ο Bodo επιμένει να έχει το κάμπριο ανοιχτό – και έχει δίκιο. Άμα κλείνεις την κουκούλα γίνεται αρκετά κλειστοφοβικό.

Συνειδητοποιώ ότι στην Ελλάδα είναι Κυριακή του Πάσχα και το λέω στον συνοδηγό μου ο οποίος δεν έχει ιδέαν από γιορτές και δεν ξέρει αν το δικό τους Πάσχα έχει ήδη περάσει ή έρχεται. (Έτσι κι αλλιώς το Πάσχα στην Γερμανία περνάει σχεδόν απαρατήρητο, αντίθετα με τα Χριστούγεννα, που είναι η μεγάλη γιορτή του χρόνου).

Φτάνουμε κάποτε στο ωραίο χωριό Ehrwald μέσα στο χιόνι, παρκάρουμε, παίρνουμε το τελεφερίκ και ανεβαίνουμε στην ψηλότερη κορφή του βουνού. Υπέροχο το πανόραμα όλων σχεδόν των Άλπεων.

Κατεβαίνουμε, είναι πια μεσημέρι, ψάχνουμε να βρούμε κάπου να φάμε. Ο φίλος ξέρει ένα καλό μαγαζί λίγο έξω από το χωριό. Μπαίνουμε στο αυτοκίνητο, αλλά το αυτοκίνητο δεν παίρνει μπρος. Βλάβη σε καινούργιο αμάξι;

Εγώ υποθέτω ότι επειδή μόνο δύο εβδομάδες το έχει ο Bodo, προφανώς δεν το ξέρει καλά και κάνει κάποιο λάθος. Ξεχνάμε το εστιατόριο, (το στομάχι μου όχι) και ψάχνουμε να βρούμε συνεργείο.

Ένα μόνο υπάρχει στο χωριό, όπως μαθαίνουμε, αλλά λόγω Κυριακής είναι κλειστό. Ο Bodo είναι έξαλλος και πανικόβλητος. 

Αρχίζουμε να ρωτάμε τους περαστικούς αν ξέρουν από Porsche. Αλλά πού να ξέρουν, είναι καινούργια μάρκα και νέο μοντέλο.

Προτείνω να τσιμπήσουμε κάτι και να συνεχίσουμε μετά την έρευνα – αλλά ο δυστυχής κάτοχος του αυτοκινήτου δεν ακούει τίποτα. Έχει περιπέσει σε βαθιά κατάθλιψη.

Κάπου στις πέντε το απόγευμα, ενώ αρχίζει να πέφτει το σούρουπο, κάνει άλλη μία προσπάθεια – και ω! του θαύματος το αμάξι παίρνει μπροστά. «Φεύγουμε» λέει ο οδηγός, «δεν ρισκάρω να το σβήσω, μπορεί πάλι να μπλοκάρει». Κοντεύω να λιποθυμήσω από την πείνα.

Στον δρόμο, είκοσι χιλιόμετρα πιο κάτω, υπάρχει ένα μεγάλο συγκρότημα με βενζινάδικο, μίνι μάρκετ, καφενείο και μικρό συνεργείο.

«Σταμάτα» του λέω, «εδώ έχει και συνεργείο αν χρειαστεί». Σταματάει, κατεβαίνουμε και ψάχνουμε τι μπορούμε να φάμε. Κανονικά η κουζίνα έχει κλείσει, αλλά ο Ιταλός σερβιτόρος μας προτείνει να μας φτιάξει μία πίτσα μεγάλη, για δύο. «Τον φούρνο για τις πίτσες δεν τον σβήνουμε όλη μέρα» μας λέει.

Κι έτσι έγινε, που εκείνο το Πάσχα, αντί για οβελία, έφαγα την πρώτη μου πίτσα. (Στο Μόναχο σπάνιζε ακόμα τότε η ιταλική κουζίνα – ήταν εξωτική και απρόσιτη για πτωχούς φοιτητές).

Ποτέ δεν μάθαμε γιατί μπλοκάρησε η Πόρσε… Ούτε το ξανάκανε.

Χρόνια Πολλά. Και του χρόνου ελεύθεροι!

Ο ταχυδρόμος πέθανε;

Δεν πρόκειται για το ωραίο τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι (που έγραψε ειδικά για την παράσταση του έργου «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» - Πιραντέλλο, από τον θίασο Μυράτ) αλλά για τον ταχυδρομικό διανομέα της περιοχής μου, που έχω πολύ καιρό να τον δω.

Γνωρίζω πως τα ΕΛΤΑ βρίσκονται σε άθλια κατάσταση, πως τα χρέη τους είναι υπέρογκα και πως – θεωρητικά – περνάνε μία περίοδο εξυγίανσης και αναδιοργάνωσης. Αλλά μάλλον βρίσκονται σε φάση διάλυσης. Τραγικό βέβαια αυτό, γιατί ακριβώς αυτή η περίοδος του αποκλεισμού θα τους έδινε μία λαμπρή ευκαιρία να ανακάμψουν και να ανακτήσουν την παλιά τους αίγλη.

Σχεδόν οι μόνες εταιρίες που σήμερα προσλαμβάνουν προσωπικό και ανοίγονται είναι τα ιδιωτικά ταχυδρομεία. Έχω μήνες να συναντήσω ταχυδρόμο αλλά σχεδόν κάθε μέρα χτυπάει το κουδούνι ένας κούριερ – καμιά φορά και δύο. Εντελώς φυσικό, μία και σήμερα το μόνο εμπόριο που δουλεύει (εκτός από τα σούπερ-μάρκετ και τα φαρμακεία) είναι το ηλεκτρονικό. «Διπλασιάστηκαν οι αγορές μέσω Διαδικτύου» γράφουν οι εφημερίδες.

Αντίθετα τα ΕΛΤΑ κλείνουν τα καταστήματά τους και υπολειτουργούν. Εκεί που έπαιρνα 4-5 φακέλους την ημέρα, τώρα παίρνω ένα την εβδομάδα. Επιπλέον, ξαφνικά τριπλασίασαν τις τιμές τους! (Το απλό γράμμα που κόστιζε 0,72 λεπτά, ανέβηκε στα 2 ευρώ!). Στην περιοχή μου έκλεισε το κύριο κατάστημα χωρίς καμία ανακοίνωση και χωρίς να μας παραπέμψουν αλλού.  

Δύο παραδείγματα εξωφρενικά. Στις τρεις Μαρτίου ο φίλος νευρολόγος (αλλά και λογοτέχνης) Νώντας Τσίγκας μου έστειλε από την Θεσσαλονίκη ένα μικρό δέμα με ένα βιβλίο. Το χαρακτήρισε μάλιστα ως «επείγον». Σήμερα που γράφω είναι 7 Απριλίου και το δέμα… μόλις ήρθε. Σκεφθείτε να μην ήταν επείγον! Και με ταχυδρομική χελώνα να έφευγε από την Θεσσαλονίκη, θα είχε φτάσει πιο γρήγορα.

Σε ερώτησή μου γιατί άργησε τόσο πολύ πήρα την απάντηση: «απέλυσαν τον ταχυδρόμο» (εξ ου και η ερώτησή μου, μήπως πέθανε).

Όλο αυτό το μήνα το ταχυδρομείο Θεσσαλονίκης έλεγε πως το δέμα βρίσκεται στον προορισμό του – στο Ταχυδρομείο Ψυχικού. Το Ταχυδρομείο Ψυχικού έχει κλείσει. Το Ταχυδρομείο Νέου 

Ψυχικού δεν απαντούσε.

Άλλο παράδειγμα: Είμαι εδώ και 40 χρόνια συνδρομητής του αιωνόβιου εβδομαδιαίου Αγγλικού Περιοδικού TLS (Times Literary Supplement). Μέχρι πριν από πέντε μήνες ερχόταν τακτικά, με καθυστέρηση μιας εβδομάδος. Ξαφνικά έπαψε να έρχεται. Εντελώς. Μετά από δύο μήνες απουσίας έγραψα στην Αγγλία όπου με διαβεβαίωσαν ότι η αποστολή συνεχίζεται κανονικά. Εδώ, όταν ρώτησα, δεν ήξεραν τίποτα.

Ευγενέστατοι οι Άγγλοι μου ξανάστειλαν σε πακέτο όλα τα τεύχη που είχα χάσει. Και μετά, πάλι, δύο μήνες σιωπή. Ντρέπομαι να ξαναγράψω στην Αγγλία.

Μαζί με το TLS εξαφανίστηκαν και όλα τα άλλα περιοδικά. Αναρωτιέμαι: τι τα κάνουν; Τα πετάνε;

Ήδη πριν τον κορωνοϊό, φίλος γιατρός μου έλεγε πως όταν χρειάστηκε να στείλει  παραπεμπτικά του ΕΟΠΥ στους ασθενείς του μέσω ταχυδρομείου, μέχρι να φτάσουν είχε παρέλθει η προθεσμία εκτέλεσής τους.

Όταν συζητάω το θέμα με γνωστούς και φίλους, χαμογελάνε ειρωνικά. «Μα καλά, περιμένεις ο,τιδήποτε από τα ΕΛΤΑ;» είναι η συνηθισμένη τους αντίδραση.

Όχι πια, σκέπτομαι. Ο ταχυδρόμος τέλειωσε. Και φυσικά ποτέ δεν θα μάθεις ποια και πόσα γράμματα ΔΕΝ έλαβες.

Θα μου πείτε: εδώ έχουμε τόσα φλέγοντα προβλήματα – με τα ΕΛΤΑ ασχολείσαι; Ναι, αλλά ένα κράτος χωρίς ταχυδρομείο, είναι χωλό. Και θυμώνω όταν σκέπτομαι ότι χάνεται μία μοναδική ευκαιρία να επωφεληθούν από τον COVID-19 και να διαπρέψουν στο ηλεκτρονικό εμπόριο.

Μόλις λήξει (ελπίζω σύντομα) η πανδημία, θα πρέπει να βοηθηθούν όλες τις επιχειρήσεις που έχουν πληγεί από το κλείσιμο, για να ανακάμψουν. Ε, τα ΕΛΤΑ πραγματικά δεν θα δικαιούνται καμία βοήθεια. Δεν ξέρω αν φταίει η διοίκηση, η διαχείριση, ή ο συνδικαλισμός, (είχαν και κάτι απεργίες) αλλά το ότι απέτυχαν εκεί που όλος ο κλάδος τους άνθισε, είναι μοναδικό κατόρθωμα!

Μετάλλιο στους Ολυμπιακούς της Ζωής

Σε όλη μου τη ζωή, χωρίς να το ξέρω, ετοιμαζόμουνα για αυτό το σημαντικό και έκτακτο γεγονός. Βέβαια όταν μάζευα μυριάδες βιβλία, δίσκους, ταινίες, δεν το έκανα για να αντιμετωπίσω μία …πανδημία. Ούτε μου πέρασε από το νου, κι ας είχα δει τόσες ταινίες επιστημονική φαντασίας.

Το έκανα για μία άλλη ανημπόρια, που ήξερα πως θα με επισκεπτόταν σίγουρα. Τα γηρατειά. Κάποια εποχή (σκεπτόμουνα) που θα γεράσεις και δεν θα κυκλοφορείς πια πολύ, να έχεις γύρω σου τα έργα που αγάπησες και να μπορείς κάθε στιγμή να ξαναδείς (για δέκατη φορά) την «Καζαμπλάνκα» ή να ακούσεις (για πολλοστή φορά) τις σουίτες για σόλο βιολοντσέλο του Μπαχ με τον Καζάλς. Και να μπορείς να το κάνεις αμέσως.

Έτσι το σπίτι (και το μεγάλο του υπόγειο) έγινε αποθήκη έργων τέχνης. Χιλιάδες κομμάτια που κάποια στιγμή άρχισαν να ασφυκτιούν. Βρήκα μία λύση για τα βιβλία, που ήδη ξεκίνησαν να μεταναστεύουν προς την Εθνική Βιβλιοθήκη, με βάση μία δωρεά που θα ολοκληρωθεί μετά από μένα. Αλλά και πάλι δύσκολα κυκλοφορείς ανάμεσα στις συλλογές. Κινδυνεύεις να γκρεμίσεις πυραμίδες από  CD και DVD ή κρεμαστά και αιωρούμενα ράφια με τόμους.

Εντωμεταξύ πέρναγαν τα χρόνια και εγώ …δεν γερνούσα. Ηλικιακά σίγουρα είχα φτάσει στις ευπαθείς κατηγορίες, που αναφέρει ο καθηγητής Τσιόδρας, μια και περπατούσα στα 85. Αλλά δεν ένιωθα ότι είχα φτάσει στην φάση όπου ήθελα να κλειστώ στο σπίτι και να ξαναδώ παλιές αγαπημένες ταινίες ή να ξαναδιαβάσω τα μυθιστορήματα που πρόχειρα και βιαστικά είχα καταναλώσει στην εφηβεία μου. Αντίθετα ακόμα κυνηγούσα το καινούριο, το πρωτότυπο, το επαναστατικό.

Μέχρι που ήρθε ο Κορονοϊός και τα αναποδογύρισε όλα. Μπορεί να μην ένιωθα γέρος αλλά ή φύση αυτής της αρρώστιας που οδηγεί σε ασφυξία, με τρόμαζε. Δεν με φόβιζε τόσο η προοπτική του θανάτου, όσο οι διαδικασίες που προηγούνται προσπαθώντας να σε σώσουν από αυτού του είδους την τελευτή – αναπνευστήρες, μονάδες εντατικής, διασωληνώσεις… Είχα οραματιστεί έναν ειρηνικό και ανώδυνο θάνατο, σαν ελαφρό ύπνο, σε βαθιά γεράματα. Όπως βλέπουμε σε κάτι πίνακες παλιούς, με όλη την οικογένεια γύρω από το μεγάλο οικογενειακό κρεβάτι, να αποχαιρετάει.

Ας ελπίσουμε πως τελικά δεν θα με μολύνει ο κορονοϊός και θα αξιωθώ ένα θάνατο σαν αυτόν που οραματιζόμουνα. (Πριν πενήντα χρόνια ένας ζητιάνος στην Κρήτη που τον ελέησα, μου τον ευχήθηκε: «Να έχεις έναν ωραίο θάνατο, παλληκάρι μου!»). 

Αλλά για να μην με μολύνει ο οξαποδώ, πρέπει να κάτσω σπίτι. Θα έλεγε κανείς ότι οι συνθήκες είναι ιδανικές. Υπάρχει όλος αυτός ο θησαυρός που μάζευα από παιδί, αλλά υπάρχουν και φρέσκα πράγματα. Παραδείγματος χάρη το Netflix (ήμουν από τους πρώτους Έλληνες συνδρομητές του – πριν καν αρχίσει να εμφανίζει υποτίτλους).

Έλα όμως που μέσα μου αντιδρούσα. Και βέβαια ήθελα κάποτε να ξαναδώ την «Καζαμπλάνκα», αλλά όχι αναγκαστικά. Σίγουρα ήθελα να ξανακούσω τις σουίτες του Μπαχ – αλλά όταν μου ερχόταν το κέφι. Και τώρα το κέφι μου ήταν να πάρω το αυτοκίνητό μου και να κάνω μερικές «Ειδικές Διαδρομές» του κλασικού Ράλι Ακρόπολις. Και για αυτό δεν υπάρχει πρόβλεψη στο 13033.

Ας είναι. Οι άλλοι αντιδρούν κάνοντας παράνομο περίπατο σε παραλίες και προβλήτες. Τους καταλαβαίνω. «Αεί παίδες», αιώνια παιδιά οι Έλληνες, όπως μας αποκάλεσαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ιερείς. Και τι κάνουν τα παιδιά; Αντιδρούν σε όλα τα κελεύσματα των μεγάλων. Ακόμα κι όταν είναι πιο μεγάλα από τους μεγάλους.

Από ότι κατάλαβα όμως – με τον ιό αυτό δεν παίζεις. Θα κάτσω σπίτι (πού είσαι Λουκιανέ!) και θα ακολουθήσω όλες τις εντολές του μειλίχιου καθηγητή Τσιόδρα και του αυστηρού υφυπουργού Χαρδαλιά. Και σας παροτρύνω, αγαπητοί αναγνώστες, να κάνετε το ίδιο.

Ακόμα και για εθνικούς λόγους. Λίγο είναι να βλέπεις τις ολέθριες καμπύλες των άλλων να ανεβαίνουν και την δική μας να μένει χαμηλή; Σε αυτούς τους ιδιότυπους Ολυμπιακούς Αγώνες Ζωής, θα ήταν σπουδαίο να παίρναμε ένα μετάλλιο!

ΣΚΑΛΑΘΥΡΜΑΤΑ 2

(“Σκαλάθυρμα” (το) πρόχειρο λογοτεχνικό ή επιστημονικό έργο: π.χ. στιχουργικό σκαλάθυρμα. Ετυμολογία: αρχική σημασία «μικρολεπτομέρεια» < σκαλαθύρω «σκάβω» < σκάλλω «σκαλίζω» + αθύρω «παίζω» (βλ. λ. Άθυρμα = παιχνίδι).

ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΗ: Το 83% των Ελλήνων φοβάται τον ιό. Εγώ, πιο πολύ κι από τον ιό φοβάμαι αυτούς που (λένε ότι) δεν τον φοβούνται. Και επιδεικνύουν τον ηρωισμό τους κάνοντας χιούμορ όπως ο Τραμπ, ή η ξανθιά σφουγγαρίστρα από το Λονδίνο.

ΈΜΕΙΝΑ άναυδος όταν είδα (σε φωτογραφία) το σπίτι όπου μένει η Άνγκελα Μέρκελ. Μία ροζ πολυκατοικία, χωρίς μπαλκόνια από αυτές που έχτιζαν βιαστικά οι Γερμανοί μετά τον πόλεμο για να στεγαστούν και να γεμίσουν τα χαίνοντα οικόπεδα που είχαν αφήσει οι βομβαρδισμοί. (Σε κάθε τετράγωνα δύο ως τρία).

(Μάλιστα στο Μόναχο όπου έζησα και σπούδασα είχε συμβεί το εξής: επειδή υπήρχε έλλειψη ανδρών, οι γυναίκες συνασπίστηκαν, πήραν καρότσια που τα γέμιζαν με ερείπια και τα άδειαζαν εκεί που είναι σήμερα το Ολυμπιακό Στάδιο (και η έδρα της Μπάγερν) σχηματίζοντας ένα λόφο. Υπάρχει ακόμα καλυμμένος με πράσινο γρασίδι. Τις ονόμαζαν Schuttfrauen (οι γυναίκες των ερειπίων) και ο λόφος λεγόταν Schutthaufen.

Λοιπόν σε μία τέτοια πολυκατοικία χωρίς μπαλκόνια εμένα κι εγώ τρία χρόνια. Δεν είχε ούτε ασανσέρ και το μικρό μου διαμέρισμα ήταν στην σοφίτα – στον έκτο όροφο. Ανέβαινα μονορούφι τα σκαλιά με μίαν ανάσα…

(Σχόλιο της γυναίκας μου  όταν είδε την φωτογραφία: «Καλά, σε εργατική πολυκατοικία μένει;»).

ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ:  Μιλώντας για τον κορονοϊό η Μέρκελ τον παρομοίωσε με τον δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο. Πολλά ειρωνικά σχόλια γράφτηκαν γι αυτή την παρομοίωση (π.χ. «ας μην τον κάνατε!»).

Προφανώς η Μέρκελ δεν ήταν οπαδός του Χίτλερ αφού γεννήθηκε δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του κι έζησε τα νεανικά της χρόνια στην ανατολική Γερμανία. Όταν μιλούσε για τον δεύτερο παγκόσμια εννοούσε αυτά που έζησαν οι Γερμανοί μετά την ήττα τους.

Έχοντας ζήσει κι εγώ την κόλαση της μεταπολεμικής Γερμανίας με τα γκρεμισμένα σπίτια σε κάθε τετράγωνο, τους ανάπηρους πολέμου να ζητιανεύουν στις γωνίες, και την μαύρη αγορά να οργιάζει - είμαι βέβαιος ότι σε αυτή αναφερόταν η  Μέρκελ. 

Φτώχεια μεγάλη, άνθρωποι τρομαγμένοι. Δέκα χρόνια χρειάστηκαν ο Adenauer και ο Erhardt για να ξεκινήσουν το Wirschaftwunder (Οικονομικό θαύμα). Ο απλός λαός πλήρωσε ακριβά την παραφροσύνη της Ναζιστικής ηγεσίας του.

ΑΡΑΓΕ ΕΙΜΑΙ Ο ΙΟΥΛΙΟΣ ΒΕΡΝ; Πριν από είκοσι χρόνια είχα γράψει ένα βιβλίο στο οποίο περιέγραφα όλα αυτά που ζούμε σήμερα με τον εγκλεισμό μας λόγω κορονοϊού. Τηλεδιασκέψεις, μαθήματα από απόσταση, τηλε-εργασία, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, ψηφιακές υπογραφές και πιστοποιητικά, κλπ. Το βιβλίο μου είχε τίτλο «Ψηφιακή Ζωή» και ήταν το πιο αποτυχημένο της συγγραφικής μου σταδιοδρομίας. (Το μόνο που δεν έκανε δεύτερη έκδοση). Κανείς δεν ενδιαφερόταν τότε για την ψηφιακή τεχνολογία και τις δυνατότητές της.

Εγώ είχα ξεκινήσει να «παίζω» με τους υπολογιστές από το 1986. Την δεκαετία του ’90 μπήκαν οι βάσεις για όλα αυτά που κάνουμε σήμερα. Ήμουν τότε τακτικός αρθρογράφος στο περιοδικό RAM (πρωτοποριακή έκδοση του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη) και με το διευθυντή του, τον πολυμήχανο Θόδωρο Σπίνουλα, μέχρι που συναρμολογούσαμε υπολογιστές.

Μπήκα στο Ιντερνέτ την εποχή που ήταν ένα μαύρο χάος με πράσινα γράμματα. Δεν υπήρχαν γραφικές παραστάσεις, και η δουλειά γινόταν με φραστικές εντολές σε γλώσσα UNIX.  Τα Graphics εμφανίστηκαν το 93-94. Το 1996 ανέβασα τον δικτυακό μου τόπο (ndimou.gr).

Και τώρα, χάρη σε έναν ιό, οι Έλληνες θα αποκτήσουν ψηφιακό πολιτισμό. Τι ειρωνεία…

Η Πεπαλαιωμένη Ορθοδοξία μας

Τι θα γίνει με την Εκκλησία μας;

Δύο χιλιάδες χρόνια πέρασαν από την παρουσία του ιδρυτή της (και δεν εννοώ τόσο τον Ιησού Χριστό, όσο τον Απόστολο Παύλο) και παραμένει ακλόνητη, δογματική, παραδοσιακή και πεισματικά αντίθετη σε κάθε μεταρρύθμιση ή ανανέωση. 

Άλλες χριστιανικές εκκλησίες είχαν τους ανανεωτές τους, υιοθέτησαν καινοτομίες, τροποποίησαν τα δόγματά τους, αφουγκράστηκαν τις αλλαγές στην ανθρώπινη κοινωνία. Επηρεάστηκαν από τις εκπληκτικές εξελίξεις στις επιστήμες και την τεχνολογία που άλλαξαν ριζικά την ζωή μας και προσπάθησαν να επωφεληθούν από αυτές.

Βέβαια η μονολιθικότητα της Εκκλησίας μας της επέτρεψε να μείνει συμπαγής και απρόσβλητη σε όλες τις αλλαγές και να κρατήσει την σιδερένια πυγμή με την οποία ποδηγετεί το Ελληνικό Κράτος και την Ελληνική κοινωνία. Όποτε έγινε κάποια προσπάθεια από το κράτος να αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού, η αποτυχία του ήταν εξασφαλισμένη.

Παραμένουμε το μόνο ευρωπαϊκό κράτος όπου δεν υπάρχει χωρισμός κράτους και εκκλησίας. Το μόνο που το σύνταγμά του δεν πηγάζει από την θέληση του λαού αλλά ισχύει: «Εις το όνομα της Αγίας και Αδιαιρέτου και Ομοουσίας Τριάδος». Το μόνο όπου λείψανα Αγίων γίνονται δεκτά με …τιμές αρχηγού Κράτους. Το μόνο που σε καιρούς επιδημίας η αντιεπιστημονική και επικίνδυνη για την υγεία του λαού άποψη της εκκλησίας, προβάλλεται εξίσου με την τεκμηριωμένη επιστημονική γνώση.

Έχω καταλήξει πως η αρχή του εκσυγχρονισμού της Ελλάδας – αν ποτέ γίνει – θα έπρεπε να αρχίσει από την εκκλησία. Με θέσπιση εκκλησιαστικού φόρου που θα αφορά μόνο τους πιστούς – όπως γίνεται στα άλλα ευρωπαϊκά κράτη –  για να πληρώνεται ο κλήρος, απαγόρευση ανάμιξης της εκκλησίας σε θέματα κοινωνικά και οικονομικά, απογραφή και φορολόγηση της αμύθητης εκκλησιαστικής περιουσίας. Αλλιώς θα παραμείνουμε κράτος μουλάδων, όπως το Ιράν.

Γιατί μόνον εδώ – για να γίνει η δουλειά σου – είναι καλύτερο να γνωρίζεις τον τοπικό μητροπολίτη παρά τον δήμαρχο ή τον περιφερειάρχη. Μόνον εδώ χρειάστηκε να περάσουν 15 χρόνια από την ψήφιση του νόμου, για να φτιαχτεί – στα κρυφά, από έναν ιδιώτη – το πρώτο αποτεφρωτήριο. Όλοι οι άλλοι – δημοτικοί άρχοντες, κλπ. – που είχαν προκηρύξει διαγωνισμούς, έκαναν πίσω μπροστά στον φόβο του ράσου.

Και μόνο εδώ πέτυχε η εκκλησία την μεγαλύτερη ιστορική απάτη όλων των εποχών. Ενώ πολέμησε με λύσσα τις ιδέες που οδήγησαν στην Ελληνική Επανάσταση του ’21, εκ των υστέρων εμφανίστηκε ότι εκείνη σήκωσε το Λάβαρο στην Αγία Λαύρα ανήμερα του Ευαγγελισμού. Ψέματα, ψέματα, ψέματα! Τίποτα δεν έγινε στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτίου, ψυχή δεν ήταν εκεί και το λάβαρο φτιάχτηκε 70 χρόνια μετά.

Πώς κατηχούσε τους Έλληνες το Πατριαρχείο πριν την επανάσταση: Να αγαπάμε τον Σουλτάνο που είναι ο πατέρας μας και να μην ακούμε τις σατανικές ιδέες που έρχονται από τη Δύση όπως ισότητα, ελευθερία, δημοκρατία. Έχω ξαναγράψει για την «Πατερική Διδασκαλία» που ισχυριζόταν πως «η τούρκικη κατοχή ήταν έργο της θείας πρόνοιας και σίγουρη οδός προς την μεταθανάτιο σωτηρία!»

Θυμάμαι πως ο Αλέξης Τσίπρας είχε υποσχεθεί – προγραμματικά – χωρισμό κράτους και εκκλησίας… Κι ελπίζαμε τότε πως – δεν μπορεί – η πρώτη φορά Αριστερά θα τολμούσε… Άλλη μία οδυνηρή απογοήτευση!

Και χρειάστηκε ο Σημίτης με τις ταυτότητες και ο Μητσοτάκης με τις εκκλησίες, για να νιώσει η Εκκλησία μας την παρουσία του Ορθού Λόγου (που κι αυτός δώρο του Θεού είναι).

Ο Μεγάλος Φόβος

Ποτέ δεν είχα φανταστεί ότι θα ζούσα μέσα σε μία ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Που δεν θα συνέβαινε στην φαντασία μου (ούτε καν του σεναριογράφου) αλλά θα ήταν μία καθημερινή πραγματικότητα.

Και τα θύματα της ταινίας δεν θα ήταν ηθοποιοί που μετά το γύρισμα θα επέστρεφαν στα σπίτια τους – αλλά άνθρωποι πάσχοντες, που θα υπέφεραν πραγματικά και θα πέθαιναν στ’ αλήθεια.

Σενάριο της ταινίας: στη χώρα που ζω – αλλά και σε όλες τις άλλες χώρες της γης –έχει εμφανιστεί ένας αόρατος θανατηφόρος ιός. 

Φαίνεται ότι μολύνει τους πάντες χωρίς όμως να αρρωσταίνουν όλοι. Οι περισσότεροι είναι φορείς, αλλά όχι ασθενείς.

Οι υγιείς φορείς έχουν όμως την δυνατότητα να μεταδώσουν τον ιό σε οποιονδήποτε. Ο καθένας είναι ένας υποψήφιος ασθενής ή δολοφόνος.

Κάθε άνθρωπο που συναντάς αναρωτιέσαι: μήπως είναι αυτός που θα με μολύνει; Ο Μεγάλος Φόβος.

Οι υγιείς είναι υπό προϋποθέσεις υγιείς. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να κολλήσουν από κάποιον ασυμπτωματικό φορέα – ή να δραστηριοποιηθεί ο ιός που από μέρες κρύβουν μέσα στον οργανισμό τους – και να καταπέσουν.

Οι τυχεροί θα την βγάλουν με ένα γερό κρυολόγημα, ή μία κανονική γρίπη. Οι άτυχοι μπορεί να αρρωστήσουν βαριά, να χρειαστούν διασωλήνωση σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας – και ενδεχομένως να χάσουν την μάχη.

Αλλά το χειρότερο σε αυτή την ιστορία είναι ο διαρκής μεγάλος φόβος. Κανείς δεν ξέρει – όσο καλά κι αν νιώθει τώρα – αν θα είναι ο επόμενος άρρωστος ή ο επόμενος νεκρός.

Ειρωνεία: όποιος σχεδίασε αυτόν τον ιό, είχε άψογο μαύρο χιούμορ. Οι κυριότεροι φορείς του είναι τα παιδιά. Που όμως ποτέ δεν προσβάλλονται από αυτόν. Έτσι κυκλοφορούν υγιή και ανεμπόδιστα – ώστε να μολύνουν όλους τους άλλους.

Οι επιστήμονες ψάχνουν με όλα τα μέσα να μάθουν για την προέλευση του ιού, τις ιδιότητές του, τις αδυναμίες του – και φυσικά τον τρόπο αντιμετώπισής του. Είτε μεμονωμένα, είτε μαζικά. Ψάχνουν για φάρμακα, για εμβόλια, για θεραπείες.

Μαύρο σκοτάδι. Μετά από μήνες ερευνών όλων των επιστημονικών κέντρων και φορέων της γης – δεν έχουμε μάθει τίποτα. Χειρότερα: μάθαμε ότι ο ιός μεταλλάσσεται  συνεχώς κι έτσι κάθε γνώση σχετική με αυτόν είναι προσωρινή. Αύριο θα είναι άλλος.

Εντωμεταξύ οι στατιστικές κάθε μέρα αναφέρουν εκατοντάδες νεκρών και χιλιάδες νέων ασθενών. Οι κλάδοι υγείας έχουν γονατίσει.

Ακόμα περισσότερο έχει γονατίσει η οικονομία: βουλιάζουν τα χρηματιστήρια, τρέμουν οι τράπεζες, παραλύουν οι μεταφορές και οι συγκοινωνίες, σταματάει η κατανάλωση, εξαφανίζεται ο τουρισμός.

Και ο Μεγάλος Φόβος συνεχίζεται

Οργιάζουν οι θεωρίες συνωμοσίας: πρόκειται  για μυστικό όπλο εξωγήινων που θέλουν να καταλάβουν τον πλανήτη, είναι πείραμα κρυφού βιολογικού υπερόπλου που ξέφυγε από το εργαστήριο και αυτονομήθηκε, είναι παγίδα συμμορίας που κατέχει και το αντίδοτο – αλλά θα απαιτήσει δισεκατομμύρια για να μας το δώσει…

Όλοι αυτοί, που ως τώρα ήταν αρνητές του εμβολιασμού και δεν μπόλιαζαν τα παιδιά τους, εκλιπαρούν να βρεθεί ένα εμβόλιο.

Οι συνήθεις ύποπτοι (Μασόνοι, Εβραίου, Αμερικάνοι, Κινέζοι, κλπ) δεν αναφέρονται πια καθόλου – διότι και αυτοί είναι ανάμεσα στα θύματα: φοβούνται, υποφέρουν και πεθαίνουν.

Και όσο τραβάει αυτή η ιστορία, χωρίς να φαίνεται λύση στον ορίζοντα, ο λοιμός θα γίνει και λιμός. Επιχειρήσεις κλείνουν, η ανεργία φουντώνει, ο κόσμος πεινάει…

Ζούμε όλοι έναν εφιάλτη. Ο Μεγάλος Φόβος μας παραλύει. Και δεν ξέρουμε αν και πότε θα ξυπνήσουμε.

Το μεγάλο «τράφικινγκ»

Αρχαίος αναγνώστης του μπλογκ, από τον καιρό που ήταν σκέτο μπλογκ και όχι στήλη εφημερίδας, σκληρός εξ αριστερών κριτικός, μου γράφει:

«Η επίμονη σιωπή σας για το προσφυγικό/μεταναστευτικό θέμα είναι αξιοπρόσεκτη. Θα ήταν ενδιαφέρον να μάθει κανείς πως σκέπτεται ένας υποτιθέμενος ανθρωπιστής όπως εσείς, για το θέμα αυτό και την όλη κατάσταση.

Αλλά περί αυτού δεν ακούει κανείς τίποτα από εσάς. Παραπονιέστε για πολλά πράγματα. Αλλά για ένα τόσο σημαντικό θέμα 

σωπαίνετε επίμονα.

Κάτι σημαίνει αυτό για σας».

Ο αναγνώστης έχει δίκιο. Έχω κάνει παλιότερα μερικές αναφορές στο θέμα – αλλά πρόσφατα καμία. Και ο λόγος είναι απλός: δεν έχω τίποτα να προσφέρω. Ακριβώς επειδή ΔΕΝ είμαι υποτιθέμενος, αλλά πραγματικός ανθρωπιστής, υποφέρω με το φοβερό ανθρώπινο δράμα – αλλά σε τι θα μπορούσα να βοηθήσω;

Να θυμηθώ τον Έλληνα δημοσιογράφο που, στον Ρώσο-Ιαπωνικό πόλεμο, (1904-5) βγήκε με πρωτοσέλιδο άρθρο και τεράστιο τίτλο, δίνοντας οδηγίες στο Ρώσο αρχιστράτηγο: «Δεξιότερα Κουροπάτκιν!». 

Και έμεινε στην ιστορία ως παράδειγμα αφέλειας;

Τώρα παίζουν στα χαρτιά τις τύχες των μεταναστών ο Πούτιν, ο Ερντογκάν, ο Άσαντ, η Μέρκελ, (από δίπλα παρατηρητής ο Τράμπ). Δηλαδή όλα τα σκληρά καρύδια του πλανήτη. Πόσο βάρος έχει γι’ αυτούς η γνώμη ενός σχολιαστή, που δεν θα διαβάσουν ποτέ; Όσο για τους Έλληνες αναγνώστες, το πρόβλημα εξαντλείται στο αν έχεις αριστερή ή δεξιά οπτική.

Παράδειγμα:

Βγήκε ο πολύ αξιόλογος και σοβαρός ιστορικός Αντώνης Λιάκος και έκανε μία ενδιαφέρουσα πρόταση: Η Ελλάδα να πάρει ένα εκατομμύριο πρόσφυγες για να αντιδράσει στην πληθυσμιακή της συρρίκνωση και γήρανση – που θα την οδηγήσει σε σίγουρο μαρασμό γύρω στο 2050.

Οι Δεξιοί εξερράγησαν, μερικοί Αριστεροί χειροκρότησαν. Η πρόταση εισέπραξε όμως μόνο πολιτικές αντιδράσεις. Δεν είδα πουθενά μία κοινωνικό-οικονομική ανάλυση των δυνατοτήτων και των επιπτώσεων.

 Ένα κράτος 9 εκατομμυρίων (εκ των οποίων το ένα αποτελείται από πρόσφατους μετανάστες, κυρίως Αλβανούς) μπορεί άραγε να αφομοιώσει ένα εκατομμύριο αλλόγλωσσους και αλλόθρησκους; Εδώ η Γερμανία των εκατό εκατομμυρίων μετά τόσα χρόνια δεν έχει ακόμα αφομοιώσει τους ομόγλωσσους και «ομόαιμους» Ανατολικογερμανούς. Εδώ εμείς δεν μπορούμε να εκπαιδεύσουμε μερικές δεκάδες χιλιάδες άνεργους, ώστε να αποκτήσουν δεξιότητες που απαιτεί η οικονομία μας, για να καλύψει 300.000 κενές θέσεις εργασίας σε ελληνικές επιχειρήσεις. (Έρευνα MacKinsey).

Είμαστε λαός συναισθηματικός και σκεπτόμαστε με το θυμικό μας. Δύσκολα μπορούμε να αναλύσουμε ορθολογικά μία περίπτωση. 

Εμείς είτε θρηνούμε τα προσφυγόπουλα που πνίγονται και τις μωρομάνες που πεινάνε, ή επαναστατούμε και θέλουμε να τους πετάξουμε όλους στη θάλασσα.

Όμως η μετακίνηση των πληθυσμών είναι ένα προαιώνιο φαινόμενο, που διαμόρφωσε και διαμορφώνει την ανθρώπινη κατάσταση. Έτσι κατέβηκαν και οι Αχαιοί και οι Δωριείς. Τώρα έχει πέσει στα χέρια μεγάλο-διακινητών που χρησιμοποιούν τις ανθρώπινες μάζες σαν πιόνια. Ένα γιγάντιο παιχνίδι τράφικινγκ, (εμπορίας ανθρώπων) μπροστά στο οποίο οι μαφίες των ναρκωτικών μοιάζουν με νηπιαγωγεία. Και θέλει ο επικριτικός μου αναγνώστης να πάρω θέση και να τα βάλω με τους Αλ Καπόνε… 

Φυσικά το καταδικάζω! Αλλά με τι αποτέλεσμα;

Πληρώνουμε τα επίχειρα της γεωγραφικής μας θέσης. Αχ, και να μπορούσαμε να ξεκολλήσουμε την Ελλάδα από εδώ και να την αράζαμε κάπου στη «Καραβαϊκή» (όπως ονόμαζε την Καραϊβική, ο μακαρίτης υπουργός Χαραλαμπόπουλος). Ρέγκε αντί για συρτάκι – δεν θα είναι και άσχημα…

«Είμαστε καταδικασμένοι να γειτονεύουμε» είχε πει ο Βενιζέλος στον Κεμάλ Ατατούρκ. Πρέπει λοιπόν να συνεχίσουμε αυτή την επικίνδυνη γειτνίαση και να κερδίσουμε όσους περισσότερους πόντους μπορέσουμε, στο μεγάλο χαρτοπαίγνιο που παίζεται γύρω μας…

Δύο κείμενα για την Κική Δημουλά

Δύο κείμενα για την Κική Δημουλά. Το πρώτο δημοσιεύεται στην σημερινή Καθημερινή (οι Κυριακάτικες, λόγω Καθαρής Δευτέρας, κυκλοφορούν το Σάββατο) και το δεύτερο στην τακτική θέση του blog στο Βήμα. Έχω κόψει επαναλήψεις.

Πέρασε στο μη-ον

«Το μοναδικό θέμα της Δημουλά είναι το σταδιακό ή αιφνίδιο  πέρασμα  από  το  ον στο  μη-ον.   Το  πέρασμα  που ονομάζεται χρόνος, φθορά η θάνατος.

Μερικές φορές η Δ. αντιστρέφει το θέμα της: πρόκειται τότε για το πέρασμα  από  το  μη-ον στο ον,  δηλαδή την μνήμη».

Το απόσπασμα αυτό είναι από το πρώτο δοκίμιο για την ποίηση της Κικής Δημουλά που έγραψα το 1989.

Τώρα η Κική πέρασε στο μη ον – που το πολιορκούσε μία ζωή – και ταυτόχρονα στην δική μας μνήμη.

Ερωτεύθηκα αυτή την ποίηση διαβάζοντας «Το Λίγο του Κόσμου» και αμέσως έγραψα γι’ αυτή. Σε μία ραδιοφωνική συνέντευξη είπα την φράση «Η καλύτερη Ελληνίδα ποιήτρια μετά την Σαπφώ». Την φράση αυτή χρησιμοποίησε ο David Connoly στην ανθολογία του. Και οι εκδόσεις Gallimard παρουσίασαν μία ανθολογία από την παγκόσμια γυναικεία ποίηση, με τον υπότιτλο «Από την Σαπφώ στην Δημουλά».

Το δοκίμιο μου «Στην τετράγωνη νύχτα της φωτογραφίας» (1991), αποτελεί τον πρόλογο στην έκδοση του Michel Volkovitch (Το «Λίγο του Κόσμου» και το «Χαίρε Ποτέ», 2010) στην σειρά Poesie του Gallimard.

Αναφέρω όλα αυτά τα γεγονότα γιατί πλαισιώνουν την εκτόξευση της Κικής Δημουλά στο ποιητικό στερέωμα. Αλλά και από αμηχανία, γιατί μου είναι ακόμα αδύνατο να την κλάψω. Αναρωτιέμαι μάλιστα αν θα μπορέσω να την κλάψω ποτέ, έτσι που από νωρίς είχε τοποθετήσει τον εαυτό της βαθιά μέσα στον θάνατο.


Οι αφιερώσεις της Κικής Δημουλά

Δεν ξέρω πού θα με κατατάξει η ιστορία – αν βεβαίως δεήσει να ασχοληθεί με μένα – αλλά για ένα είμαι σχεδόν βέβαιος. Σε μία μικρή υποσημείωση (τόσο μικρή που μπορεί να μην διαβαστεί ποτέ) ίσως να γράψει: «φίλος και υποστηρικτής μεγάλων Ελλήνων ποιητών».

Για ποιητής ξεκίνησα κι εγώ, πολύ νωρίς, κι έβγαλα την πρώτη μου ποιητική συλλογή στα δεκαοκτώ μου χρόνια. Και επιμένω να θεωρώ τον εαυτό μου ποιητή, ελπίζοντας να δικαιωθώ στο μέλλον – έστω κι αν δεν πρόκειται να το μάθω ποτέ. Το μόνο που κατάφερα είναι να δώσω την ευκαιρία σε ένα νέο συνάδελφο να γράψει ένα βιβλίο με τίτλο: «Ο άγνωστος ποιητής Νίκος Δήμου»… Αλλά ούτε αυτό με έκανε γνωστό.

Όμως το κείμενο αυτό αφορά μία πραγματικά μεγάλη ποιήτρια. Την σκοτεινή απούσα αυτής της εβδομάδας, την Κική Δημουλά.

Με την Κική ήμασταν φίλοι. Όχι γνωστοί (στην Ελλάδα όλους τους γνωστούς τους αποκαλούμε φίλους). Και για μερικά χρόνια ήμασταν πολύ κοντά. Παράλληλα ήμουν και φανατικός θαυμαστής της. Διάβασα «Το λίγο του κόσμου» και ερωτεύθηκα την ποίησή της (εξακολουθώ να πιστεύω πως μαζί με το «Χαίρε Ποτέ» είναι η καλύτερη συλλογή της).

Έγραψα το πρώτο εκτενές δοκίμιο γι αυτήν που εκδόθηκε το 1991 με τίτλο «Στην τετράγωνη νύχτα της φωτογραφίας». (Το μόνο μου κείμενο που απέσπασε τον έπαινο του Δημήτρη Μαρωνίτη). Μεταφράστηκε στα γαλλικά και αποτέλεσε τον πρόλογο στην έκδοση των μεταφράσεων του Michel Volkovitch (Το «Λίγο του Κόσμου» και το «Χαίρε Ποτέ», 2010) στην σειρά Poésie του Gallimard.

Το αντίδωρο της Κικής ήταν οι επιστολές της και ιδίως οι εκτενείς ποιητικές αφιερώσεις της. Θα μπορούσαν να γίνουν η πρώτη ύλη ενός βιβλίου και ίσως κάποτε, μαζί με άλλες, να γίνουν. Τα γράμματά της βρίσκονται στο αρχείο μου που φυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη. Οι αφιερώσεις πάλι, μαζί με τα βιβλία, θα καταλήξουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη σε ειδικό χώρο που θα στεγάσει τις δωρεές μου. Σκέπτομαι όμως να τις φωτοτυπήσω νωρίτερα.

Ακόμα και στην τελευταία της συλλογή «’Ανω Τελεία» (2016) η αφιέρωση αναφέρεται: «στο Νίκο Δήμου, σε όσα πολλά του οφείλω και ως εκ του πολλά, θα μείνουν ανεξόφλητα».

Και στον Δημόσιο Καιρό (2014) μου γράφει: «…αλλά εσύ Νίκο μου είσαι αυτός που συνετέλεσε να συνεχίσω – αν βέβαια συνέχισα…»

Ιδού, τώρα που έφυγε, τι μου όφειλε η Κική Δημουλά:

Το 1985 χάνει τον σύζυγό της, Άθω. Τον αγαπούσε παθολογικά (ακόμα και τα τελευταία της βιβλία είναι αφιερωμένα σε αυτόν). Το χτύπημα ήταν τόσο ασήκωτο ώστε κλείνεται στο σπίτι για πολλούς μήνες μην απαντώντας ούτε στο τηλέφωνο.

Αποφασίζω να κάνω μία …απαγωγή. Φτάνω στο σπίτι της, απρόσκλητος, μπαίνω με το ζόρι και την διατάζω να βάλει σε μία τσάντα δύο αλλαξιές και ένα νυχτικό, διότι φεύγουμε ταξίδι. Με κοιτάζει με βαθιά κατάθλιψη αλλά υπακούει. Ξεκινάμε και για δύο μέρες γυρίζουμε όλη την Πελοπόννησο.

Στην αρχή ήταν βουβή. Ζήτησα την άδεια να βάλω μουσική, ήξερα τι της άρεσε. Σιγά σιγά ζωντάνεψε, μου ζήτησε να ανεβάσω την στάθμη και μετά με πίεζε να τρέχω  όλο και πιο γρήγορα.

Όταν επιστρέψαμε της είπα «Τώρα, κάθε πρωί θα μου γράφεις ένα ποίημα – πάρε το σαν άσκηση».

Έτσι ξεκίνησε το «Χαίρε Ποτέ». Μου αφιέρωσε το αντίτυπο με αριθμό 3. (Το 1. ήταν – πάντα – του  Άθω, το 2. δικό της.) Δεν θα πω τι έγραψε στην αφιέρωση – το αφήνω στον ιστορικό του μέλλοντος.

Λοιπόν: δεν μου οφείλεις τίποτα Κική – αλλά εμείς, όλοι οι Έλληνες, θα σου χρωστάμε πολλά και αιώνια!

Ανάμεσα σε δύο ποιητές

Νομίζω πως θα επέστρεφα να ζήσω με τα ζώα – είναι τόσο γαλήνια και αυτάρκη

Στέκομαι και τα κοιτάω ώρες και ώρες.

Δεν ιδρώνουν και δεν κλαψουρίζουν για την κατάστασή τους.

Δεν μένουν ξάγρυπνα την νύχτα να κλαίνε για τις αμαρτίες τους.

Δεν με αηδιάζουν συζητώντας το καθήκον τους προς τον Θεό,

Κανένα δεν είναι ανικανοποίητο, ούτε ένα δεν παραληρεί με την μανία να κατέχει πράγματα.

Κανένα δεν προσκυνάει το άλλο, ή το γένος του που έζησε πριν χιλιάδες χρόνια

Κανένα δεν είναι αξιοσέβαστο ή δυστυχισμένο σε όλη τη γη.

Με την τελευταία φράση αυτού του αποσπάσματος (32) από το ποίημα «Τραγούδι του εαυτού μου» του μεγάλου Αμερικανού ποιητή Walt Whitman, θα διαφωνούσαν σίγουρα οι ιδρυτές του νέου ελληνικού «Κόμματος για τα Ζώα». Πιστεύουν ότι τα ζώα είναι δυστυχισμένα, πως η κύρια αιτία της δυστυχίας τους είμαστε εμείς οι άνθρωποι και πως πρέπει κάτι να κάνουμε για να αλλάξει η μοίρα τους επάνω στη γη.

Και πραγματικά, από τότε που βιομηχανοποιήθηκε η παραγωγή κρέατος και άλλων ζωικών προϊόντων, ακόμα και όταν οι άνθρωποι σταματούν να σφάζουν ο ένας τον άλλο, σφάζουν ακατάπαυστα και συστηματικά όλα τα ζωντανά όντα της γης. Καταργήσανε (όχι παντού) τα ανθρώπινα στρατόπεδα θανάτου κι έχουν γεμίσει όλη τη γη με σφαγεία, πτηνοτροφεία και ιχθυοτροφεία, όπου βασανίζουν και θανατώνουν καθημερινά εκατομμύρια ζώα. Μία φορά να επισκεφθείτε ένα σύγχρονο πτηνοτροφείο δεν θα ξαναφάτε κοτόπουλο ή αυγό στη ζωή σας…

Έτσι κι εγώ με ανακούφιση διαβάζω στο Lifo.gr: «Έλληνες φιλόζωοι ιδρύουν το πρώτο «Κόμμα για τα Ζώα». Ομάδα Ελλήνων φιλόζωων κατέθεσε σήμερα στον Άρειο Πάγο όλα τα απαραίτητα δικαιολογητικά, προκειμένου να ιδρυθεί το «Κόμμα για τα Ζώα». Σε ερώτηση για το αν σκοπεύουν να συνεργαστούν με άλλα κόμματα οι εκπρόσωποι απαντούν: «Όχι, γιατί είμαστε ένα ομολογιακό κόμμα, που δεν σκοπεύουμε σε συνεργασίες και στοχεύουμε πολύ συγκεκριμένα να αλλάξουμε κάποιους νόμους για τα ζώα, τα οποία έχουν αναχθεί σε αντικείμενα. Θα συνεργαστούμε όμως με τα αντίστοιχα φιλοζωικά κόμματα σε άλλες χώρες της Ευρώπης, όπου έχουν εκλεγεί βουλευτές και ακόμη και ευρωβουλευτές. Είμαστε ήδη σε επαφή με το φιλοζωικό κόμμα της Ολλανδίας και της Κύπρου. Είμαστε υπέρ της μεταστροφής της οικονομίας προς ένα πιο οικολογικό μοντέλο, θέλουμε να στηρίξουμε την αγροτική παραγωγή και όχι την κτηνοτροφία. Θέλουμε να στηρίξουμε την φυτοφαγική μετάβαση. Για αρχή, να βελτιωθούν οι συνθήκες στα σφαγεία, να μπουν κάμερες», δηλώνουν οι εκπρόσωποι.

Έτσι, μετά από τη Γερμανία, την Ολλανδία, την Ισπανία, το Βέλγιο, την Πορτογαλία, την Κύπρο, τη Γαλλία την Ιταλία, τη Σουηδία, τη Φιλανδία, τη Δανία και την Ιρλανδία, η Ελλάδα θα γίνει το 13ο κράτος-μέλος της ΕΕ που αποκτά φιλοζωικό, πολιτικό κόμμα.

Οι ιδρυτές του κόμματος είναι φανατικοί φυτοφάγοι (vegan) που αποκλείουν από το ανθρώπινο εδεσματολόγιο κάθε ζωικό προϊόν – ακόμα και το γάλα, το τυρί, τα αυγά και το μέλι. Θεωρώ πως αυτή η τοποθέτηση είναι ακραία και σχεδόν αποκλείει την επιτυχία αυτής της κίνησης στην σαρκοφάγο Ελλάδα. Ας γίνουμε πρώτα vegetarian (φυτοφάγοι) κι ας προσπαθήσουμε να βελτιώσουμε τις συνθήκες ζωής των ζωντανών μας συντρόφων επί γης – και μετά, βλέπουμε. Η ηθική τεκμηρίωση αυτής της τάσης αναλύεται θαυμάσια χωρίς νομικισμούς και συναισθηματισμούς, στο βιβλίο του καθηγητή Θ. Π. Τάσιου: «Οι κοινωνίες των Ζώων» (εκδόσεις Αγγελάκη).

Δεν σας κρύβω πως δήλωσα συμμετοχή στο κόμμα αυτό, διότι συμφωνώ με τις αρχές του, ακόμα και στην πράξη. Ήδη από χρόνια τηρώ μία δίαιτα που αποφεύγει (όσο γίνεται) το κρέας. Πιστεύω όμως πως τέτοιες κοσμοϊστορικές αλλαγές δεν γίνονται από την μία μέρα στην άλλη, αλλά σταδιακά και μεθοδικά. Αφού όμως «κόψαμε» το τσιγάρο, ίσως κάποτε καταφέρουμε να κόψουμε και το κοντοσούβλι.

Άρχισα αυτό το κείμενο με στίχους (κι επειδή με ρωτάνε: οι μεταφράσεις είναι δικές μου, εκτός αν αναφέρω άλλο όνομα). Θέλω να το κλείσω πάλι με στίχους, από μία πολύ μεγάλη ποιήτρια (όπως κάποτε είπα, την σημαντικότερη Ελληνίδα μετά τη Σαπφώ) που τώρα δίνει την τελευταία απελπισμένη της μάχη:

Το πολύ να αγοράσω λίγο χώμα. Όχι για τα λουλούδια.

Για εξοικείωση.

Εκεί δεν έχει διάλεξε. Εκεί, με κλειστά τα μάτια.

(Κική Δημουλά: «Η εφηβεία της λήθης». Σαν να διάλεξες).

Υ.Γ.  Όταν έγραφα αυτό το κείμενο η Κική ακόμα χαροπάλευε. Πέθανε χθες, 22.2.20. Εκτός από μεγάλη ποιήτρια ήταν και στενή φίλη.